Túrkiniń tasqa qashalǵan tuńǵysh tólqujaty tabyldy

Brıfıng barysynda akademııa prezıdenti Darhan Qydyráli jáne arheologııalyq ekspedısııa músheleri, akademııanyń ǵylymı qyzmetkeri Nápil Bazylhan men Moń­ǵolııa Ǵylym akademııa­sy Arheologııa ınstıtýty Ortaǵa­syr­lyq arheologııalyq zertteý or­talyǵynyń jetekshisi Al­tangerelıın Enhtór ǵasyrlyq ǵy­lymı jańalyqty kópshilikke keńinen tanystyrdy.

Sondaı-aq alqaly jıynǵa Ázerbaıjan Respýblıkasynyń Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy Tó­tenshe jáne О́kiletti elshi­si Atalar Atamoglanov, Mońǵo­lııa­nyń Qazaqstan Respýblıkasyn­daǵy Tótenshe jáne О́kiletti El­shici Dorjıın Baıarhúú, Túrik­menstannyń Qazaqstan Respýb­lı­kasyndaǵy Tótenshe jáne О́kiletti elshisi Batyr Redjepov, Túrkııa Respýblıkasynyń Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy Tótenshe jáne О́kiletti Elshisiniń kómekshisi Týrhan Dılmach, BAQ ókilderi men qoǵam belsendileri qatysty.

«Kúltegin men Bilgeniń ákesi Qutlyq Elteris qaǵanǵa tıesili bul eskertkishte «túrk» ataýy alǵash ret kezdesedi. Son­dyqtan Túrki akademııasy kıiz týyrlyqty túrki halyqtarynyń tasqa qashalǵan tuńǵysh tól­qujatyn tapty deý­ge bolady.

Halyqaralyq Túrki aka­de­mııasynyń ju­my­syna qoldaǵan quryl­taıshy elderge, sonymen qa­tar Memleket basshy­laryna, ásirese aıryqsha qoldaý kórsetken Qazaqstan Prezıdentine rıza­shy­lyǵymyzdy bildiremiz. Aldaǵy ýaqytta keshen­di ári qaraı zertteý jumystary jalǵasyn tabady. Áli 30 jylǵa jetetin qaz­ba jumystary bar. Jal­py gýma­nıtarlyq ǵylymda jańa­lyq ashý ońaı emes. 130 jyldan keıin ashylǵan bul jańalyq álem­dik túrkologııaǵa qosylǵan ma­ńyzdy olja sanalady», dedi Darhan Qydyráli.

Onyń pikirinshe, atalǵan tarıhı jańalyq ǵalymdardyń zor je­tistigi ǵana emes, túrki ále­min­degi nyǵaıyp kele jatqan baýyr­las­tyq baılanystardyń zańdy nátıjesi.

«Buǵan deıin túrki álemine qa­­tys­ty jádigerlerdi eýro­pa­lyqtar taýyp kelgen, alǵash ret túrki halqy­nyń óz urpaqtary mundaı ma­ńyz­dy murany jarııa­lap otyr», dedi ol.

Sondaı-aq akademııa basshy­sy Túrki akademııasyna múshe elderde túrki áleminiń geografııasy, or­taq túrki ádebıeti oqýlyqtary maqul­danǵanyn, aldaǵy ýaqytta mektepterde oqytyla bastaıtynyn atap ótti. Buǵan deıin ortaq túrki tarıhy týys elderdiń mek­­tepterinde baǵdarlamaǵa en­gizilip, pán retinde oqytyla bas­taǵan bolatyn.

Akademııa prezıdentiniń aıtýynsha, uıym ashqan jańalyq bizdiń jazý ta­rıhymyzdy bir­shama tereńdetip otyr.

«Tasqa qashalyp jazylǵan eń kóne muramyzdy taptyq deýge bolady. Jalpy arheologııalyq qaz­ba jumystarynda ártúrli ar­te­faktiler, buıymdar tabylyp jatady. Al jazba eskertkishtiń ashy­lýy – damyǵan joǵary órke­nıet­tiń bolǵanyn kórsetedi. Son­dyqtan mundaı mańyzdy jańa­lyqty sizdermen bólisip otyr­ǵa­nymyz biz úshin úlken mártebe. Bodandyq qamytyn kıip, jo­ıylý qaýpinde turǵan túrki qaǵa­natyn qaıta jańǵyrtqan el qorǵany Elteris qaǵannyń qut­ty qonysynyń tabylýy Jańa Qazaq­standy qurýǵa qadam bas­qan tusqa sáıkes kelýin jaq­sylyq­tyń nyshanyna balap otyrmyz», dedi ol.

Ekspedısııaǵa qatysýshy ǵa­lym­dar Qutlyq qaǵan jazba es­kert­kishiniń qazylyp alynǵan bó­ligindegi jazýlardy oqyp, alǵash­qy ná­tıjelerin de jarııa­lap otyr. Ondaǵy jazýlardyń ishinde biz­ge qazir de túsinikti sózderdi kez­des­tirýge bolady.

Mońǵolııa Ǵylym akademııa­sy Arheologııa ınstıtýty Orta­ǵasyrlyq arheologııalyq zertteý ortalyǵynyń jetekshisi Al­tangerelıın Enhtórdiń aı­týynsha, qazba jumystary kezinde ke­shennen Elteris qaǵannyń tas­tan qashalǵan bas músini de ta­bylǵan. «Ol músindi buǵan deıin jarııalanǵan Kúlteginniń bas mú­sinimen salystyrsaq, bir-biri­ne uqsaıdy jáne bas músinniń Kúl­te­ginniń ákesi Elteris qaǵandiki ekenin rastaı túsedi», dedi moń­ǵolııalyq ǵalym.

Al Túrki akademııasynyń ǵy­lymı qyzmetkeri, túrkolog Ná­pil Bazylhan bul keshenniń El­teris qaǵanǵa tıesili ekenin bir­ne­she aıǵaqtar arqyly dáleldep berdi. Onyń aıtýynsha, jazba eskertkishtiń mátininen «túrk», «Qutlyq», «túmen» sekildi sózder, ke­shennen tabylǵan altar, qos alany bar arystan jáne ashına taıpasynyń tańbasy onyń El­teris qaǵanǵa arnalǵanyna kóz jetkizip otyr.

Sonymen qatar, óz keze­ginde D.Qydyráli Túrki akade­mııa­synyń basshysy retinde sońǵy ret brıfıngke qatysyp otyr­ǵanyn atap ótti.

Aıta keteıik, keshenniń jalpy aýmaǵy 49h41.5 m jerdi alyp jatyr. Batystan shyǵysqa qaraı sopaqsha bolyp sozyla ornalasqan keshendi aınaldyra qorshap or qazyp, odan shyqqan topyraqty úıip qamal jasaǵan. Keshenniń batys jaǵynyń ortasynda oıyǵy bar tekshe tas (altar), adamnyń tas músinderi, qasynda eki kúshigi bar arys­tan músini jáne eki qoı músini ornalasqan. Keshenniń qaq­pasynan shyǵysqa qaraı 51 balbal tas tizile qoıylǵan. Olardyń ishin­de bes balbaldan Ashına áýle­tine tıesili «taýteke» tańbasy anyqtaldy.

Sonymen qatar keshende ba­ryqtyń (tabyný orny) bolǵanyn aı­qyndaıtyn qysh jabyndylar men jaıaý júrginshi jolyna tósel­gen kirpishterdiń qaldyqtary qa­zylyp alyndy. Al baryqtyń aldynan eńseli jazba eskertkishtiń joǵarǵy bóligi men tasbaqa tuǵy­ry tabyldy. Tabylǵan qundy ol­janyń eki betinde 12 joldan tura­tyn kóne túrik bitik jazýy, al úshin­shi qyrynda kóne soǵdy jazýy qashalǵan.

Jalpy, Nomǵon ǵuryptyq kesheni barlyq belgileri jaǵynan Bilge qaǵan men Kúltegin ǵuryp­tyq keshenderine uqsas. Nomǵon jazba eskertkishtiń joǵarǵy tusynda tómen qaraǵan denesi aıdahar beınesindegi eki bóriniń basy beınelengen. Dál osyndaı qaǵandyq atrıbýtıkalardyń – aıdahar de­neli, bóri basty sıýjettiń Taspar qaǵan, Bilge, Kúltegin jáne basqa eskert­kishterdiń joǵarǵy jaǵynda qashalǵany belgili.

Aldaǵy ýaqytta Akade­mııa Nom­ǵon ­ǵylymı ekspedısııasy­nyń ná­tıjelerine arnalǵan ǵy­ly­mı jınaq ázirlep, túrki memle­ket­teriniń astanalarynda tanystyr­maq. Al Mońǵolııadaǵy túrki dáýi­riniń eskertkishterinde qazba jumystary jalǵasa beredi.

Nomǵon jazyǵyndaǵy zertteý jumystary 2019 jyly bastalǵan bolatyn. Alaıda pandemııa saldarynan eki jyl boıy toqtap qalǵan «Nomǵon» birlesken ekspedısııasy 2022 jyldyń shilde aıynda qazba jumystaryn qaıta jalǵastyrdy.