DALANYŃ DAŃQTY DANAGО́II

(Elimizdiń birtýar uly Báıken Áshimovtiń dúnıeden ótkenine 100 kún tolýyna oraı) О́tken ǵasyrdyń 60-shy jyl­da­ry. Ol kezde úlken, ortaq Ota­ny­myz – Keńes Odaǵy, kishi ota­ny­myz dep Qazaqstandy uǵyna­tyn­byz. Sol jyldardyń orta tusynda sharýashy­ly­q reforma bastalyp, sonyń basy-qasynda KSRO Mı­nıs­trler Keńe­si­niń tóraǵasy Alek­seı Nıkolaevıch Ko­sygın  boldy. Sharýashylyq re­formanyń sátti júrgizilgeni sondaı, el-jurty­myz­dyń eńsesi kóterilip, ájeptáýir qoń­danyp qaldy. Ásirese aýyldaǵy aǵaıyndardyń mal sany ósip, ele­va­torlar salynyp, qala­lar­da óner­kásip jandanyp edi. Kishi­gi­rim qa­la­lar (Kentaý, Jańatas, Rýd­nyı, t.b.) boı túzep, keıin olardyń sany 47-ge jetti. 70-shi jyldary da A.Ko­sygın taǵy bir reformany, ıaǵnı sharýashylyq derbestikti, jeke maman adamdy yntalan­dy­rýdy qol­daıtyn úderisti bastaıyn dep edi, alaı­da sol kezdegi Saıası bıýroda bul bastamany jaqtamaı, sóıtip odan ári 80-shi “toqyraý jyldary” degenge ulasty. Mine, sonaý 60-shy, 70-shi ma­my­rajaı kezeńge keleıik. Aǵa­larymyz: – Halyqtyń ál-aýqaty jaqsa­ryp, toılar kóbeıip keledi. Kóńil-kúı­leri jaqsy, bári de dúrkirep kóte­­rilýde, – dep aıtýshy edi sol mezette. Al Qazaqstan Úkimetin osynaý jyldary halqymyzdyń danagóı uly, abyzy, ardager azamat, qajy­mas qaıratker Báıken Áshimuly Áshimov  basqarǵan edi. Ol Mı­nıstr­ler Keńe­sin basqarýǵa 1970 jyldyń kókte­minde keldi. Aldynda Taldyqorǵan oblystyq partııa ko­mı­tetin, al onyń aldynda Qara­ǵandy oblystyq atqarý komıtetin basqardy. Ol jastaıynan eńbekke, beı­net­ke shyńdalǵan jan. Qan maı­dan­da qan tókken jaýynger. Salıqaly oıly, sarabdal minezdi azamat edi. О́zi sulý Kókshe jerinde 1917 jyl­dyń 10 tamyzynda dúnıege kelgen. Bul kún danyshpan aqyn-oıshy­ly­myz Abaı atamyzdyń da týǵan kúni. Báıken aǵa baıtaq jerimizdiń, saıdaq elimizdiń ekonomıkasyn búge-shigesine deıin bes saýsaqtaı bildi desek, artyq bolmas. Sol tusta Qara­ǵandy metallýrgııa kombınaty tuń­ǵysh prokat bolatyn óndirip, dúnıe júzine pash etti. Ermak jylý elektr stansasy, Qap­shaǵaı sý elek­tr stansasy iske qo­syldy, keıi­nirek 80-shi jyldardyń ba­syn­da Odaqqa máshhúr asa qýatty Eki­bastuz elektr stansasynyń al­ǵashqy bloktarynyń generatorlary tok bere bastady. Aqtóbe, Aqsý fer­roqorytpa, Jańa Jambyl fos­for zaýyttary, Petro­pavl, Oral má­shıne jasaý ónerkásip oryndary sapaly, tyń ónimder óndirip shy­ǵardy. Qazaqstan ǵylymy da qa­rysh­tap damydy. Bıotehnologııa órken­dep, akademık Murat Aıthojın bastaǵan ǵalymdar Lenındik syı­lyq­tyń laý­reaty atandy, Muhtar О́telbaev atty matematık óz jańa­lyqtarymen tań qal­dyrdy, Ǵylym akademııasynda ǵulama ǵalym Ábý Nasyr Ál-Farabı muralaryn zert­teý sektory ashyldy, Esik qor­ǵa­nynda “Altyn adam” kıim-keshe­gi­men, qarý-jaraǵymen tabyldy. Ádebıet pen mádenıetimiz de keń qanat jaıdy. 1974 jyly halyq ár­ti­si Serke Qojamqulov, 1976 jyly halyq jazýshysy  Ǵabıt Músirepov So­sıalıstik Eńbek Eri atandy, kóp­tegen aqyn-jazýshylar, óner qaı­rat­ker­leri  KSRO, Qazaq KSR mem­le­ket­tik syılyqtarynyń laýreat­ty­ǵy­na, KSRO halyq ártisi ataqtaryna ıe boldy. Ol kezde bul úlken dá­re­je, aby­roı edi. Keıin Halyq Qahar­many atanǵan Ázir­baıjan Mámbe­tov­tiń qoıyly­my­men “Ana – Jer-ana”, “Qan men ter” spektaklderi Máskeý­de, shet elderde anshlagpen kórsetildi. Osynyń bári bir jaǵynan eko­nomıkaǵa, áleýmettik-mádenı salaǵa biliktilikpen basshylyq ja­saý­dyń arqasy edi. Báıken Áshim­uly tab­ı­ǵa­tynan minezge baı, pa­rasatty, aqyl­ǵa kenen bolǵandyq­tan ár máseleni baıypty, baısal­dy­lyqpen sheshe bildi. Janynda jas­taı qosyl­ǵan adal jary Baqyt Ásetqyzy ámanda qaıratkerdiń qa­synan taby­lyp, otbasynyń uıyt­qysy, bala-shaǵasynyń qamqor jan­ashyry bol­dy. Ekeýi Uly Otan soǵysynan keıin qosylypty. Sodan sanasańyz, 65 jyldaı birge ómir súripti, bir ul men eki qyz tárbıelep ósirgen. Qosaǵymen qosa aǵarǵan, úlgili ot­basy degen osy da. Báıken aǵa 50-shi jyldary Kók­she­taý oblysyndaǵy Zerendi aýdan­dyq partııa komı­te­ti­niń ekin­shi hat­shy­sy kezinde Zeren­dide meniń qaıyn jurtym Ásenovter otbasymen kór­shi turypty. Sol kisilerdiń keıingi bir qyzy týǵanda, Baqyt Áset­qy­zynyń úlgiligi sondaı, sonyń aty­na oraı esimin Baqyt dep qoıypty. Sol jyldary Zerendide Áshimovtiń uly Ońdasyn da týǵan. Qazir ol Petropavldaǵy M.Qozybaev atyn­da­ǵy memlekettik ýnıversıtet rek­tory, tehnıka ǵy­lym­darynyń dok­tory, professor, UǴA akademıgi. Kezinde Ońdasynmen biz Qazaq polıtehnıkalyq ınstıtýtynyń (qa­zirgi Q.Sátbaev atyndaǵy teh­nı­kalyq ýnıversıtet) energetıka fa­kýltetinde (sońynan Almaty ener­getıka jáne baılanys ınstıtýty) bir kýrsta birge oqydyq. Bir ǵa­ja­by, Ońdasyn da salmaqty, sa­byr­ly, keskini ákesindeı. Dostyqqa adal boldy, sabaqty jaqsy oqydy. Al­ǵash ret biz 1969 jyly Almaty­nyń tú­bindegi Boraldaı kentinde stý­dent­tik qurylys otrıadynda ta­nystyq. Nurlan Ramazanovpen, Ken­jebek Ákimqulov atty bala­lar­men bárimiz voleıbol oınaıtyn­byz. Meniń ázil-qaljyńy aralas “programma maksı­mým-mınımým” degenimdi ekeýi áli kún­ge eske alyp kúledi. Meni “mo­lodoı” dep atap ketti, bul laqap atty men kýrstaǵy eń jasy bol­ǵandyqtan ıelendim. 1971 jyly taǵy da stýdenttik qurylys otrıadynda birge boldyq. Bul joly Qapshaǵaıǵa jaqyn “Sheńgeldi” keńsharynda tutastaı Energetıkter kóshesin saldyq. Otrıad komandıri – Nurlan Rama­zanov, komıssarymyz – Asqarbek Qu­saıy­nov, aýdandyq shtab ko­man­dıri – Oń­dasyn, komıssary Áli­bek Sul­tan­ǵazın edi. Ońdasyn men Nurlan úlken memleket qaı­rat­kerleriniń uldary ekenin biletinbiz. Bul jerde bir oqıǵa eske túsip tur. Ekinshi kýrs bastalǵanda qarasaq, aýdıtorııada (dárishanada) bir bóten bozbala otyr. Birinshi kýrsta oqyǵanda ony múldem kórmeppiz, biraq bizben birge oqýǵa  (kúndizgi bólim) túsken eken. Sóıtsek ol da bir dókeıdiń (Qazaqstan Kom­par­tııa­sy Ortalyq komıtetiniń bıýro múshesi) uly bolyp shyqty. Kýrs­taǵy starostamyz dekanatqa baryp búge-shigesin bile jańaǵy “oqy­mys­tynyń” qylyǵyn áshkerelep berdi, sóıtip ol keshki ne syrttaı oqıtyn bólimge aýysyp ketti. Men muny nege qozǵap otyrmyn? Salystyrý úshin. Manaǵy “blatnoımen” bizdiń kýrstas Ońdasyndy. Ońdekeń bolsa sabaqty da jaqsy oqýmen birge qo­ǵamdyq jumysta da belsendi boldy, stýdenttik, mádenı-sporttyq shara­lardan qalys qalǵan joq. Mine, bul ákesi Báıken Áshimuly men anasy Baqyt Ásetqyzynyń úlgili tárbıe­siniń jemisi edi. Báıken Áshimov Úkimetimizdi eń uzaq (14 jyl) basqarǵan basshylar sanatynan. 1984 jyldan 1985 jylǵa deıin Qazaq KSR Joǵarǵy Keńes Tóralqasynyń Tóraǵasy bolyp, sol laýazym ornynan zeınetkerlikke bir-aq shyqty. 1977 jyly eresen eren eńbegi úshin Qazaqstannyń mıllıard put astyq tapsyrǵanyna jáne óziniń 60 jyl­dyǵyna oraı Sosıalıstik Eńbek Eri atanyp, keýdesine Altyn Jul­dyz taǵyldy. Zeınetkerlik kezinde de shırek ǵasyr – 25 jyl boıy Báıekeń qoǵamdyq jumystardan qol úzbeı, keıingi tol­qyn jastarǵa aqylshy, Ardagerler keńesiniń, san alýan ulaǵatty uıym­dardyń múshesi bolyp qyzmet istedi. Osy eńbegi úshin jáne 90 jyldyq qurmetine baılanysty onyń keýde­si­ne Elbasynyń ózi 2007 jyly jo­ǵary marapat – “Otan” ordenin taqty. О́ziniń asqan aqylymen jáne keń­peıildiligimen Báıken aǵa bári­mizdi baýrap alatyn. Ondaı kózi de, sózi de oıly, salmaqty, para­sat­ty jan kemde-kem. Ár sózin bez­bendep, laıyqtap aıtatyn. Buǵan ózi­men qyzmettes, aǵaıyn-juraǵat­tas  bol­ǵan kóptegen jandar kýá shyǵar. Báıken aǵa ulaǵatty ustazdaı adam edi. Júris-turysymen, istegen isimen, aıtqan sózimen barsha qaýym­ǵa Temirqazyq juldyzyndaı jol siltedi.  Ol kisiniń batasyn alý qan­daı ǵanıbet. Marqum Jambyl kóke­miz úlkenderge asqan kishi­peıil, jany jomart, dastarqany keń  edi ǵoı. Qanysh Imantaıuly Sátbaev­tan keıin Ǵylym akademııa­synyń prezıdenti bolǵan akademık Shapyq Shókınniń  “Halyq Qahar­many” ata­ǵyn ıelengenine oraı 1996 jyly Jákeńniń úıinde Shá­keń aqsaqal, Báıken aǵa, Kákimbek aǵa, dostary Sovethan  Nurpeıisov (Joǵarǵy Keńes Tóralqasynyń hatshysy, keıin Energetıka mı­nıstriniń oryn­basary), Ánýarbek Tileýlesov (“Dáýir” baspasynyń dırektory), Rahymjan Eleshev (aýyl sharýa­shy­lyǵy salasynyń akademıgi) jubaı­larymen birge bas qosty. Oı, sonda Jákeń aǵa­myz­dyń kóńiliniń kól-kósir bir asyp-tasyp, shalqyǵany-aı! Aǵalarynyń batasyn ala oty­ryp óziniń tujy­rym sózinde ol by­laısha tolqyp te­birene aıtty: – Qarańdar, jarandar, meniń shańyraǵymda qandaı ulaǵatty, bir­týar jandar otyr dep qazir shat­tyq­tan dalaǵa shyǵyp bar daýy­symmen aıǵaılaǵym keledi. Baqyt­tan basym aınalǵandaı! Aǵamyz ózimen aralas-qura­las­qan el-jurttyń  paıymdaýynsha, eshkim­di ultyna, rýyna bóle alalap  ból­megen. Tek azamattyń biliktiligi men bilimine, is-tájirıbesine, adam­ger­shiligine qaraıtyn. Alaıda sol kez­de biren-saran ózimshildik, ór­kóki­rektik, tóreshildik úrdister baıqa­la­tyn. Máselen, aıtýly aka­de­mıkter Ebineı Bóketovtiń, Shah­mar­dan Esenovtiń, Tóregeldi Shar­manovtyń naqaqtan, sebepsiz qýda­la­nýy halyq­tyń narazylyǵyn týdyrǵany shyn­dyq edi. Qazaqtyń aýrýy – osyndaı kórealmaý­shy­lyq pen qyzǵan­shaqtyq, ishtarlyq, etekten tartý­shy­lyq. Báıekeń mun­daı qylyq­tar­dan ada boldy. Al 90-shy jyldarda  biliktilikke, eń­bek jolyna qaramaı joǵary laýa­zym oryntaqtaryna tájirıbesiz, mojantopaı jas, tıisti salany bilmeıtin, múldem basqa salanyń adam­daryn qonjıtý etek aldy. Muny Elbasy da keıingi kezderi synady. Biliksizdigine, mem­lekettiń tilden maqrum bolǵanyna qaramaı, besikten beli shyqpaǵan olardyń klanshyldyǵyna,  topshyl­dy­ǵyna ne joryq deseńizshi?! Mine, jastar aldyńǵy býyn aǵalardan tálim alsyn deıtinimiz de sondyqtan. О́zi 93 jyl ǵumyr súrip, jan jarymen 64 jyl otaý tigip, ónegeli ur­paqtar tárbıelep, jas kezinde tolarsaqtan saz, tobyǵynan sý ke­ship, respýblıkanyń halyq sha­rýa­shylyǵyn dárgeıli bıikke deıin ór­kendetýge bar qajyr-qaı­ratyn aıa­maı jumsap, tektilermen teń bolyp, kektilerge keń bolyp, ar­tyn­da óshpeıtin atyn, kóshpeıtin dańqyn qaldyrǵan abyz aqsaqal Báıken Áshimulynyń kún dıdarly meıirimdi júzi, ámanda tik júretin tulǵasy, sabyrmen, bappen aıtqan sózi  bizdiń máńgi esimizde qala bermek... Baqytjan TOBAIаQOV, QR Ulttyq Injenerlik akademııasynyń korrespondent-múshesi, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi.