Kózaıym kórinister: Ázerbaıjan muraǵatynan Ahmet Baıtursynulynyń sýretteri tabyldy

Issapar bir aptaǵa ǵana josparlan­ǵandyqtan aldyn ala ınternetti sharlap, ázerbaıjandyq derekter bazasynan ol eldiń muraǵattary týraly málimetterge qanyǵýǵa tyrystyq, resmı hat joldadyq. Ázerbaıjan Respýblıkasy Ulttyq arhıv basqarmasynyń dırektory Asker Rasýlov myrzadan quptaý jaýaphaty kelgen soń Til bilimi ınstıtýtynyń jas mamany Árlen Seıt­batqal ekeýmiz Bakýge attandyq.

Shyndyǵyn aıtar bolsaq, basty maq­satymyz Ahańnyń jandy daýysyn tabý bolatyn. Qanshama jyldan beri oıda júrgendikten, Bakýge bara qalsaq, izdegenimizdi tabatynymyzǵa tym senimdi edik. Sebebi birshama jyl buryn ázerbaıjandyq YouTube kanaldarynda sezdiń 6-7 mınýttyq bulyńǵyr beınejazbasy taralǵan. Iаǵnı sezd barysy beınekadrǵa túsirilgen. Jıynnyń 416 bettik stenografııalyq materıaly da jarııalanǵan, sol sebepti onyń aýdıojazbasynyń tabylýyna jeteleıtin birneshe sebep te barshylyq edi. Mysaly, stenografııalyq esepte sheshenderdiń baıandamasy barynsha dáldikpen hatqa túsirilgen, tipten olarǵa qatysty túrli emosııalary (qol shapalaqtaý, narazy bolý, t.b.) da berilip otyrǵan. Munyń syrtynda beınejazbasy túsirilgen tusta onyń aýdıojazbasy da bolýǵa tıis degen ıntýısııalyq boljamymyz da boldy.

Ázerbaıjandyq YouTube kanaldaryna qoıylǵan beınejazba múldem sapasyz-tuǵyn, sol sebepti keıbir zertteýshiler turpaty, álpeti uqsas bir-eki adamnyń sýretin «Ahmet Baıtursynuly» dep tujyrymdap, ony asyǵystaý jarııalap úlgergen de bolatyn. Biraq munyń aǵat ekeni keıinnen anyqtalǵan. Biz tapqan beınejazbada ol adamdardyń Ahmet Baıtursynuly emes ekeni anyq kórinedi jáne ǵalymnyń beınesi basqa tusta kúmánsiz anyq tanylady.

Túpnusqa beınejazba Ázerbaıjan Respýblıkasynyń Ulttyq arhıv basqar­masynda ornalasqan Kıno-foto qujattar arhıvinen tabyldy. Biraq, ókinishke qaraı, ol kınohronıka jalań sýret, dybyssyz bolyp shyqty. О́ıtkeni sol zamanda kınokadr men ilespe dybys bir qurylǵyǵa biriktirilmegen, tipti dybys jazýdyń ózi asa kúrdeli jumys bolǵan. Beınejazbanyń ár kezeńde fototaspadan kóshirilgen 3 nusqasy saqtalǵan. Úsheýiniń sapasy úsh túrli, biraq bári bir beınejazba: ekranda bireýi sarǵyshtaý bolyp kórinedi (08.05 mınýt, faıl kólemi – 1,4 Gb), ekinshisi qaraltqym (07.54 mınýt, faıl kólemi – 10,2 Gb), al úshinshisi – aqshyldaý, eń anyq kórinetin nusqa (07.50 mınýt, faıl kólemi – 10,1 Gb).

Arhıv qyzmetkerleriniń jyly qa­­byldaýy men baýyrlas qazaq ul­ty­na, Qazaqstanǵa degen qurmetiniń arqa­­synda biz beınetaspa saqtalatyn qoı­manyń ózine kirýge múmkindik aldyq. Qoı­madaǵy sóreden sezd beınetaspasyn alyp tanystyq. Sary tústi dóńgelek qalbyrǵa salynǵan beınetaspa syrtyna «SP26 – P950» degen belgi qoıyl­ǵan, beınetaspanyń jalpy uzyndyǵy «224 m» dep kórsetilgen jáne qoraby­nyń qyrynda «1» degen jazý bar.

Muny kórip, qolǵa ustaǵannan keıin sezd beınekadrynyń bul birinshi bólimi emes pe eken, jalǵasy, ekinshi, úshinshi bólimderi bar shyǵar, múmkin osynshama uzyn beınetaspa tolyq kóshirilmegen bolar degen zertteýshige tán boljam, kú­dikti oı týyndaı bastady. Degenmen qor­dyń jaýapty qyzmetkerinen «Bul bi­rinshi bólimi sııaqty, munyń jalǵasy, ekin­shi, úshinshi bólimderi bar ma?» dep sura­ǵanymda, «Joq, osy bireý ǵana» degen ja­ýap aldym. Bul jaýaptan keıin qoıma só­resin ruqsatsyz qoparý yńǵaısyz bola­tyndyqtan, osyny qanaǵat tuttyq. Áıt­sede qazirge deıin meniń kókeıimdegi she­shimi tabylmaǵan bir jumbaq oı qaldy. sezd beı­netaspasy qoıylǵan sóreniń as­tyń­ǵy qatarlarynda munyń ekinshi, úshin­shi bólimderi turǵandaı-aq sezile beredi.

Qoımadan shyqqannan keıin túrli tehnıkalar ornalasqan arnaıy bólmede eski kadrlardyń zamanaýı vıdeoǵa aınal­dyrylǵan túpnusqasyn kórdik. Jaýapty mamannyń kompıýterinde 3 faıl daıyndalyp qoıylypty. Sol kompıýterge meni otyrǵyzdy da, Qor basshysy qasymda turyp úsh faıldyń birinshi turǵanyn ashyp, beınejazbany tolyq kórsetti. Bul ekranda sarǵyshtaý kórinetin (ýaqyty 8 mınýt 5 sekýnd, kólemi 1,4 Gb) sapasy tym tómendeý beınejazba bolatyn. Osynyń ózinen Ahmet Baıtursynulynyń beınesi birneshe jerde anyq kórindi. Qatty qýandyq. Beınejazba aıaqtal­ǵan boıda, uıattaý bolsa da, óz betimmen ekin­shi faıldy ashyp qaldym. Onda alǵa­shynda sezge qatysy joq kadrlar kórine bastady. Ár jerinen jyljytyp qaraǵanymda, orta tusynan sezd kadrlary kórindi. Sosyn jıyn kadrlarynyń bastalatyn jerin taýyp, sońyna deıin qaradyq. Bul aldyńǵy nusqamen birdeı, biraq odan áldeqaıda anyq eken (ýaqyty 7 mınýt 50 sekýnd, kólemi 1,4 Gb). Sosyn úshinshi faıldy da ózim ashyp, jyldamdatyp ár jerinen aqtara bastadym. Bul vıdeofaıldan da sezd kadrlary tabyldy. Bul bárinen anyq nusqasy bolatyn (ýaqyty 7 mınýt 50 sekýnd, kólemi 1,4 Gb). Aldyńǵy ekeýinde baıqalmaǵan Ahmet Baıtursynulynyń beıneleri bul nusqada anyq kórindi. Árneni artyqsha surap, yńǵaısyz bolmas úshin osymen toqtadyq ta, kórgen beınejazbalardy kóshirip berýdi suradyq.

Ahmet Baıtursynuly shákirtterimen birge: 1 – Ahmet Baıtursynuly, 2 – Eldes Omaruly, 3 – Názir Tórequlov, 4 – Ámire Qashaýbaev

Arhıvtiń ishki tártibine saı, sol kúni beınejazbany birden ala almadyq, onyń kelesi kúni ǵana beriletinin aıtty. Sodan soń sýretter katalogin qarap edik, Ahmet Baıtursynulynyń fotosyn tappadyq. Muraǵat qorynda tek sezd beınejazbasynan skrınshot jasalǵan sýretter ǵana bar eken.

Osy oraıda joǵaryda aıtqanymyz­daı, aldyn ala daıyndyqpen kelge­ni­mizdiń paıdasy tıdi. Osydan úsh-tórt jyl bu­ryn ázerbaıjandyq saıttardan óz be­tim­men tapqan (http://photoirs.musigi-dunya.az/elm/agazade_f.html) Ahmet Baı­tursynuly sýretteri men sezd sýret­terin kórsetip, munyń túpnus­qasy­nyń derekterin surastyrdym. Muraǵat qyzmetkerleri biraz izdestire kelip, biz barýdy múldem josparlamaǵan «Ázer­baıjan Respýblıkasynyń Ádebıet jáne óner muraǵatyna» apardy. Sol muraǵattan Sámed Aǵamalyuly, Bekır Chobanzade, Farhad Aǵzadá, Álı Nızamı, Álı Huseınzadá, Rýhýlla Ahýndov, Habıb Gabıev, t.b. Ázerbaıjan qaıratker­le­ri­niń qor­la­rynda saqtalǵan isterge tap­syrys ber­dik. Osy tulǵalardyń mura­lary hat­talǵan qorlardyń ishinde Ázerbaı­jan­nyń ǵylym qaıratkeri, latyngrafı­ka­ly jańa Ázerbaıjan álipbıiniń teorııa­lyq máselelerin daıyndaýǵa atsalys­qan Farhad Aǵzadániń qory­nan buǵan deıin zertteýshilerge belgili jáne eń mańyzdysy – birneshe belgisiz túpnusqa sýretter tabyldy. Biraq bular da beınejazbalarmen qosa, kelesi kúni ǵana qolymyzǵa beriletin boldy. Osy oljamen issapardyń alǵashqy kúnin aıaqtap, muraǵattan qýanyp shyqtyq.

Sol kúni qonaqúıge kelgen boıda ınternetti sholyp, orys jáne aǵyl­shyn­tildi derekterden eski kınoquryl­ǵylar men kınotaspalardyń tarıhyn, olardyń jumys isteý mehanızmderin zerdeleı bastadym. Negizgi maqsatym – 224 metr kınotaspa nebári 8.05 mınýt bolatyn-bolmaıtynyna kóz jetkizý edi.

Kelesi kúni muraǵatqa beınejazbalardy alýǵa barǵanda, osy aqparattardyń paıdasy tıdi. Kóne qurylǵylardyń bar-joǵyn, fototaspany túpnusqadan kórýge bolatyn-bolmaıtynyn surastyrdyq. Biraq muraǵat qyzmetkerleri ondaı kóne qurylǵylar joq ekenin aıtty. Budan soń kóne kınotaspany túpnusqadan kórýdiń múldem múmkindigi joq-aý dep túıdik.

Bir kún kútken CD dısk te qolymyz­ǵa tıdi. Alǵan qujattarymyzdyń durys­tyǵyn tekserip kórgenimde, dıskige jazylǵany ekranda sarǵyshtaý kórinetin eń nashar beınejazba nusqasy bolyp shyqty. Birden keshe ózimiz kórgen ózge eki nusqa joq ekenin aıtyp edim, «bári birdeı emes pe» dedi. Biz ózge eki nusqanyń sapasy budan jaqsy ekenindigin qadap aıtyp, olardy da berýdi ótindik. Muraǵat qyzmetkerleri, olaı bolsa, búgingideı taǵy daıyndap qoıyp, kelesi kúni be­riletinin aıtty.

Beınejazba tabylǵannan keıin, tús aýa, onyń basqa nusqasyn jáne dy­bys­tyq jazbasyn da taýyp qalarmyz degen úmit­pen áýeli Ázerbaıjan Respýblıkasynyń Memlekettik muraǵatyna bardyq. Biraq onda izdegenimiz tabylmady. Esesine arhıv qorynan osy sezdiń shaqyrylýyna negiz bolǵan professor A.N. Samoılovıch­tiń 1924 jyly 21 naýryzda Lenıngradta jasalǵan baıandamasy tabyldy. Budan ózge Ázerbaıjan Jańa álipbı [latyn] komıtetiniń qurylýyna, onyń jumy­sy­na qatysty birneshe qujat qolymyzǵa tıdi. Budan soń taǵy da sol dybystyq jazbany tabý úmitimen Ázerbaıjan Respýblıkasynyń Memlekettik dy­bys­­tyq jazbalar muraǵatyna bardyq. Mekeme basshysy sezdiń dybystyq jaz­basy joq ekenin birden kesip aıtty. Osymen beınejazbanyń basqa nusqa­syn, bastysy onyń dybystyq jazbasyn ­tabý týraly úmitimiz úzilgendeı boldy.

24 tamyzda túske taman beınejazba­nyń ózge eki nusqasyn alýǵa muraǵatqa keldik. Biraq muraǵat qyzmetkerleri bir vıdeofaılda birneshe beınekadrlar biriktirilgendikten jáne kólemi tym úlken, 1-1,5 saǵatqa sozylatyndyqtan, daıyndap qoıa almaǵanyn, tipti ony berýge bolmaıtynyn aıtty. Biz vıdeo­faıldaǵy tek sezdiń beınekadryn ǵana qıyp berýin suradyq. Biz úshin óte mańyzdy ekenin sezingen bolýy kerek, bul nusqalardy da berýge kelisti. Aqyry alǵash kelgen kúni beınejazba kórgen kabınetten olardy túgel aldyq.

Biz sol kúni kútpegen jerden beınetaspany túpnusqadan kórý qýanyshyna keneldik. Vıdeofaıldyń kerek jerin qıyp bergen mamanǵa HH ǵasyr basyn­daǵy eski kınoqurylǵylardy YouTube arqyly kórsetkenimde, mundaı eski apparattar joq ekenin, biraq beınetaspany kóretin basqa qurylǵy bar ekenin aıtty. «Sabaqty ıne – sátimen» degen, biz alǵash kelgen kúni bul maman bolmaǵan, eńbek demalysy bitip, sol kúni ǵana ju­mysyna shyǵyp otyr eken. Ol bizdiń osy qurylǵy arqyly kórýge qatty yntaly ekenimizdi baıqaǵan bolýy kerek, beınetaspany birden kórsete alatynyn aıtty. Osylaısha, kóne kınotaspany túpnusqadan eki túrli zamanaýı beınequrylǵy arqyly tamashaladyq. Sonymen birge osy bilgir mamannan kóp jaǵdaıatty bildik, sóıtsek sol kez­degi kınotaspaǵa 1 sekýndta 24 kadr túsiril­gen eken. Osylaısha, beınetaspanyń uzyndyǵy 224 metr bolsa da, onyń nebári 8 mınýtqa sozylatynyn, bir sózben aıt­qanda, túpnusqanyń tolyǵymen vıdeo­­faılǵa aınaldyrylǵanyna kóz jet­kizdik. Kóńildegi bir kúmán túıinshek tar­­qa­ǵandaı boldy.

Beınejazbanyń úsh nusqasy da tolyq qolymyzǵa tıgennen keıin jaıǵasqan qonaqúıde olardy san márte qaıtalap kórýmen boldyq. Qandaı da bir mańyzdy derekti jiberip almaý úshin ondaǵy ár nársege nazar aýdarýǵa tyrystyq. Ásirese sezge qatysýshylardyń túr-tulǵasymen qatar, kezinde onda qol­danylǵan tehnıkalyq qurylǵylardy da saralaýǵa týra keldi. Qazirshe sezge qatysqan 70-ke jýyq adamnyń túrli derekteri men ómirbaıanyn, 30-dan astam asa iri tulǵanyń beınejazbadaǵy túr-tulǵasyn anyqtap otyrmyz. Buǵan qosa, eń mańyzdysy, sezd 3 jerden kıno­kadrǵa túsirilgenin anyqtadyq. Bizge belgilisi tek osynyń bireýi ǵana, ıaǵnı ol – qolymyzdaǵy jádiger. Al onyń qalǵan ekeýi prezıdıýmnyń qaq aldynan, óte jaqynnan túsirilgen. Demek qalǵan eki nusqadaǵy beınejazbalar óte anyq ta qanyq bolýy sózsiz. Muny tabý, Ahańnyń, basqa da Alash arystarynyń aıqyn beınelerimen qaýyshý – aldaǵy úlken izdenis, mindetterdiń biri.

Osylaısha, 1926 jyly Bakýde ótken Túr­kitanýshylar I sezinde kınohro­nıka túsirilgenimen, onyń dybystyq jaz­basy bolmaǵan degen boljamǵa kelýge máj­búr boldyq. Esesine sezd jumysy ste­no­grafııaǵa tııanaqty túsirilgen, ony jyl­dam jazatyn arnaıy mamandar hattap oty­rǵan. Ahmet Baıtursyn­uly beınesi bar sýrettiń birin­de prezıdıýmnyń al­dyndaǵy stolda eki adamnyń qarama-qar­sy otyryp jazý mashınkasyn basyp otyr­ǵany anyq kó­rinedi. Bizdińshe, bular – ste­no­graf­tar. Aldaǵy ýaqytta olardyń qo­ly­nan ótken jazbalar da izdestirilgeni jón.

Sonymen kózaıym bolǵan beıne­jaz­ba bizge kóptegen máseleni anyqtaýǵa jol ashyp otyr. Bul beınebaıandy tereń­dep zertteý barysynda áli kóptegen beı­málim derekke ushyrasarymyzǵa kúmán joq.

Bul tarıhı beınesýretter biz úshin nesimen qundy? Árıne, Alashtyń rýha­nı kóseminiń Bakýge, Búkilodaqtyq I túr­­­ki­tanýshylar sezine barǵany, onda álde­ne­she ret sóz sóılep, mańyzdy baıandama jasaǵany sol jyldary ulyq jıynnyń stenografııalyq esebi tolyq basylyp shyqqan ǵylymı kitaptan bel­gili. Áıtse de ol ǵylymı jazba-esepten biz aıaýly Ahańa – qazaq til biliminiń negizin qalaǵan Ahmet Baıtursynulyna qandaı qurmet kórsetilgenin naqty aıqyndaı almaýshy edik. Kózi tirisinde «qazaq jazýynyń atasy» atanǵan, álem­dik dárejedegi lıngvıst ǵalymdar biraýyzdan ol túzgen qazaq álipbıin «Baı­týrsynovskıı alfavıt» dep óz zertteýleri men sol zamannyń ensıklopedııalarynda aıshyqtaǵan qaıratkerdiń túrkitanýshy ǵalymdar aldyndaǵy már­tebesi men abyroıynyń erekshe asqaq ekenin osy beınebaıan qolǵa ustatyp tur.

Sezge resmı túrde jalpy 131 adam qa­tyssa da, bastalǵan alǵashqy kúninde tóralqaǵa, prezıdıýmǵa 22 adam daýys berý arqyly saılanady. Mártebeli alqa músheleri «Ismaılııa» saraıynyń (onyń óziniń qyzyqty tarıhy bar) sahnasyna syımaı, eki qatarǵa otyrǵyzylady. Bizdiń kókirek kere maqtanatymyz – Ahań aty-jóni kúlli álemge másh­húr, túr­ki jurtyndaǵy eń bedeldi qaırat­ker­lermen, ǵulama ǵalymdarmen, óz eliniń mádenı-rýha­nı damýy men ult azattyq kúresi jo­lyndaǵy óshpes orny bar iri tulǵa­lar­men birge eń kórnekti orynnan, tór­diń órinen tabylady. Bul ulttyń uly ustazy, kóshbasshy ǵalym Ahmet Baıtursynulyna, Ahań túrlegen qazaq ádebı tiline, aǵartýshy oılap tapqan arab qaripti tól jazýymyzǵa («tóte jazý») kórsetilgen qurmet bolatyn.

Bizdiń qolymyzdaǵy beınejazbada Ahań jeti ret ár qyrynan kórinedi. Birde minberdegi baıandamashyny erekshe zeıin qoıyp, muqııat tyńdap otyrsa, kelesi kóriniste sheshenniń sózin qostap, rızalyqpen qolyn shapalaqtaıdy. Endi birde úzilis sátinde qaýmalaǵan kópke óz pikirin dáleldep, salıqaly keńes qu­ryp turǵanyn kórýge bolady. Bul toptyń ishinde Ahańnyń áńgimesin zeıin qoıa tyńdap turǵan Eldes Omarov, Názir Tórequlov, Ámire Qashaýbaev syndy Alash arystarynyń beınesi anyq tań­balanǵan.

Tarıhı máni zor sezdiń kınohronıkasy men qolda bar onshaqty túpnus­qa fotosýret áli de naqtylanyp, talaı izdenisterge tamyzyq bolmaq. Aldaǵy ýaqytta da izdestirer, indeter urpaq bolsa áli talaı túpnusqa sýretter tabylaryna kúmánimiz joq. Olardyń negatıvte­rin de, fotonusqalaryn da izdestirýdi ­jal­ǵastyrýymyz qajet-aq. О́ıtkeni ­1926 jyl­ǵy ótken sezd óziniń saıası ma­ńyzy jaǵynan da, oǵan qatysqan delegat­tar­dyń quramy jaǵynan da, túrki halyqta­ry­nyń iri qaıratkerleriniń (olardyń bar­shasy keıingi stalındik terrordyń qurbany) basqosýy turǵysynan da biregeı jıyn boldy. Ony qany bir, tili ortaq túrki jurtynyń tuńǵysh Quryltaıy degenimiz oryndy. Sol sebepti bul tarıhı beınesýretter tek Alash arystarynyń ǵana emes, týysqan ózbek, qyrǵyz, saha qaıratkerleri men ǵalymdarynyń da beınesin tańbalap, túsin tústeýge naqty derekkózi dep oılaımyz. Al olar týraly tarqata aıtý kelesi bir keleli áńgimeniń enshisi.

Sóz sońynda tarıhı máni zor sez­diń qundy beınejazbasyna qol jet­ki­zýge kómek kórsetken Ázerbaıjan Res­pýb­lıkasynyń muraǵat qyzmetkerleri­ne, ásirese ÁR Ulttyq arhıv basqarmasy­nyń dırektory Asker Rasýlov myrzaǵa, biz­ge jolbasshy bolǵan Gúnel hanymǵa zor alǵys aıtamyz. Túrki jurty tutas bolyp, ǵylymı, rýhanı, mádenı hám saıası birliginen ajyramasyn tileımiz.

Ermuhamet MARALBEK,

Ahmet Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýty dırektorynyń orynbasary, PhD