Suraq qoıǵan da, oılanǵan da jaqsy. Qudaı oısyzdyqtan saqtasyn. «Bıylǵy VII sezge 50-den asa elden 100-ge tarta din qaıratkerleri, mamandary qatysyp, búgingi syn-qaterler týraly tolǵanady» degen málimettiń ózi Qazaq eli abyroıyna qyzmet etedi.
Jalpy, «Bulut bolǵan aıdy ashqan, Munar bolǵan kúndi ashqan» Qaztýǵan zamanynan buryn da, keıin de senim men rýhanı kózqaras teketiresi «arasyn ótip buzyp din ashqan» tájirıbe az emes.
Halyqtyń tamasha pálsapasy – «Aı ortaq, kún ortaq, jaqsy ortaq». Jaratqandy tanýǵa baılanysty sondaı bir jaqsynyń rámizi – Lev Tolstoı. Ol HIH-HH ǵasyr toǵysynda bir aýdarmasymen Eýropa kórkem táji sekildi Fransııany, eki ortaǵa dáneker Reseıdi, Azııanyń dala kókbórisi Qazaq jurtyn túıistirip jiberdi. Bul – senim men tanymdaǵy jańa kúnniń basy edi.
Sóz Lev Tolstoıdyń Bernarden de Sen-Per (1737-1814) nyspyly fransýz jazýshysynan tárjimelegen «Sýratskaıa kofeınıa» (túpnusqada «Le café du Surate») atty áńgime týraly. Eýropa qalamgeri 1791 jyly jazsa, orys klassıgi ony 1887 jyly qańtarda aýdarǵan. Biz úshin mańyzdysy – Alash kóshbasshysy Álıhan Bókeıhan osy álemdik úzdik áńgimeni araǵa 13 jyl salyp, 1900 jyly «Sýrat kofeınesi» degen atpen tárjimelep «Dala ýalaıatynyń gazetine» jarııalaǵany (№ 10-11), 1913 jyly «Qazaq» gazeti dúnıege kelgen № 1 sanynan bastap úsh nómirge «Din talasy (Sýrat kofehanasy)» degen ataýmen tolyqtyryp basqany.
L.Tolstoı 1887 jyly G.Chertkovke joldaǵan hatynda: «Ona vyrajaet tý je mysl o tom, chto v raznye very verýem, a pod odnım bogom hodım», deıdi.
Alash qaıratkeri tárjimesiniń sońynda: «Bul sóz adam balasynyń bárine aǵaıynshylyq kózben qaraǵan orystyń ulyǵ fılosofy Tolstoı sózinen alyndy. Ol Bernarden de Sen-Per degenniń sózinen alǵan eken. Basqalar da Tolstoı kózimen qarasa, osy kúni Balqanda sýdaı aǵyp, tógilip jatqan qanǵa oryn bolmas edi» dep túsinikteme bergen. Á.Bókeıhannyń bul sózi arada 122 jyl ótse de kókeıkesti estiledi.
Ult baspasóziniń eldik áleýetti materıaldarmen birge «Din talasy» aýdarmasymen ashylýy – ashyqtyq pen zaıyrlyqty kórsetedi. Muny Shákárim aqyn myna oıǵa syıdyrǵan: «Aqylmen nanbaı ıman joq, Oılaýdan aqyl tyıǵan joq». Álıhan osy paıymdy jańasha qyrynan damytyp: «Bostandyq, teńdik, týysqandyq – 18 ǵasyrdan beri jaryqqa shyqqan taza pikir. Muny maıdanǵa salǵan – Fransııa jurtynyń saıası erleri. Osy úsh túrdiń bári bizdiń Sharıǵattan (Quran), Injilden, Býdda oqýynan, L.N.Tolstoı fılosofııasynan tabylady, kózi ashyq talapty er izdense», dep jazady.
«Din talasy» áńgimesiniń maqsaty – dinı talasqa núkte qoıý, dúnıedegi adamdardy bir-birin syılaýǵa jumyldyrý. Shyǵarmaǵa Úndi jerindegi Sýrat qalasynda, kisi kelim-ketimi kóp kofehanada ótken eleýsizdeý ǵana oqıǵa ózek bolǵan. Bári de «júıesiz oqýdan mıy shatasqan» parsy oqymystysyna quly qoıǵan «Qudaı bar ma?» degen suraqtan órbıdi. О́zi «Qudaı» dep moınyndaǵy aǵashty kórsetedi. Áńgime-talasqa brahman, ıhúdı, katolık, protestant, musylman-túrik aralasady. Bári de «meniń dinim myqty» dep, pátýaǵa kele almaı shýlaıdy. Talasqa tek «konfýsıı mázhabyndaǵy bir qytaı» ǵana aralaspaıdy. Daýryqqan top endi «jónin sen aıt!», dep soǵan júginedi. Ol: «Meniń baıqaýymsha, adamdardy din týrasynda bir yntymaqqa keltirmeıtin – jalǵyz-aq namys» deı kele, aspandaǵy kún týraly mıftik oıdan ǵylymı túsinikke deıingi paıymdy basynan keshken oqıǵamen ǵıbrattaıdy.
Sóz túıini mynaý: «Kúlli dúnııaǵa sımaıtyn ulyǵ táńirini hár jurt óziniń ǵıbadathanasyna qamaǵysy keledi. Oǵan adam salǵan ǵıbadathanalar qandaı bolǵanymen jeter me? Ǵıbadathanalardyń úlgisin adamdar Qudaı jasaǵan dúnııadan almaı qaıdan aldy? ... Biraq kókteı salynǵan kúmbez bar ma? Teńizdeı sý saýyty bar ma?.. Adamnyń júregine jazyp qoıǵan Qudaıdyń óz kitabyndaı sharıǵat kitaby bar ma? Jaqyn úshin janyn pıda etetin erlikke jetetin qurbandyq bar ma? Qurbandyq qabyl bolýyna izgi adamnyń shyn yqylas-kóńilinen artyq oryn bar ma? Neǵurlym Qudaıdy joǵary dep, bıik dep, ulyq dep uqsa, soǵurlym jaqsyraq tanymaqshy. Jaqsyraq tanyǵan saıyn, Qudaıǵa jaqynyraq bolmaqshy. Jaqyn bolýynyń maǵynasy: rahmetin kórip, raqymdy bolmaq, meıirbandyǵyn kórip, meıirimdi bolmaq. Bireýdiń kózi soqyr, bireýdiń kóńili soqyr...».
Bernarden de Sen-Perdiń aqyl hám sezim qazanynda qaınap shyqqan, Lev Tolstoı pák júregine quıylǵan, Álıhan Bókeıhannyń úılesimge peıildi qaıratkerlik namysyn shyńdaǵan asyl sóz, taza oı – osy.
