Turan jolbarysy: eski de jańa mekenindegi aýqymdy jumystar

Qazaqstan delegasııasynyń quramyna Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrs­tar vıse-mınıstri Álııa Shalabekova, Halyqaralyq yntymaqtastyq departa­mentiniń dırektory Áıgerim Qýat, Orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi komıteti tóraǵasynyń oryn­basary Danııar Turǵambaev, Qazaq­stan Respýblıkasynyń Reseı Federa­sııasyndaǵy Elshiliginiń keńesshisi Maqsat Súıindikov jáne Qazaqstandaǵy Dúnıejúzilik jabaıy tabıǵat qory ókildiginiń dırektory (WWF) Grıgorıı Mazmanıans kirdi. Delegasııanyń  qaty­sý­shylary jolbarysty saqtaý baǵdar­lamasy, ony júzege asyrý kezeńderi, rezervat qurylǵan sátten bergi atqarylǵan jumystar men jyrtqyshtyń kelýine da­ıyndyq josparlary týraly aıtyp berdi.

Sonymen qatar forým qo­naqtary úshin ońtústik Bal­qash mańy aýmaǵynyń bir bóli­giniń egjeı-tegjeıli ekspozı­sııasy daıyndaldy. Kórme jurt­shy­lyqtyń jolbarystyń bolashaq «mekeni» týraly tú­sinigin keńeıtýge jáne tolyǵyraq tanysýǵa múmkindik berdi.

Osydan 12 jyl buryn, ıaǵnı 2010 jyly jer betinde jolbarysty saqtap qalýǵa baıla­nysty máseleler boıynsha al­ǵashqy halyqaralyq forým ót­ken bolatyn. Atalǵan forýmda Qazaqstan jyrtqysh ańdy tabıǵat aıasyna qaıtarýǵa daıyn ekenin jarııalady. Jeti jyldan keıin Qazaqstan, Reseı jáne basqa da elder ǵalymdarynyń kúsh-jigeriniń nátıjesinde ha­lyqaralyq tabıǵatty qorǵaý odaǵynyń jabaıy mysyqtar jónindegi sarapshylar tobynyń qol­daýymen elde jolbarys­ty reıntrodýksııalaý baǵdar­la­­masy ázirlendi. 2017 jylǵy qyrkúıekte Dúnıejúzilik jabaıy tabıǵat qory (WWF) men Qazaqstan Úkimeti arasynda osy baǵdarlamany elimizde iske asyrý týraly memorandýmǵa qol qoıyldy.

2018 jyly «Ile-Balqash» memlekettik tabıǵı rezervaty qurylǵan sátten bastap tórt jyl boıy ekojúıeni qalpyna keltirý boıynsha belsendi ju­mys júrgizildi. Jolbarysty reıntrodýksııalaý baǵdarlamasy keminde 35 jylǵa eseptelgen jáne úsh negizgi kezeńnen tura­dy: aýmaqty daıyndaý, jyrt­qyshty shyǵarý jáne popýlıasııa ósýiniń monıtorıngi. Qazir baǵdarlamanyń birinshi kezeńiniń ortasyna jetken jaı bar. Bul kezeń barysynda ekojúıeni qalpyna keltirý, aýmaqty qorǵaý jáne tuıaqty janýarlar sanyn arttyrý boıynsha jumys tabys­ty júrgizilýde.

Kelesi jyly «Ile-Balqash» rezervatyna bes jyl tolady. Osy ýaqyt ishinde aýqymdy jumys atqaryldy: kordondar salyndy, baılanys qamtamasyz etildi jáne aýmaqty tolyq qorǵaý uıymdastyryldy. Ile ózeni men Balqash kólinde órt saldarynan zardap shekken toǵaıly ormandardy qalpyna keltirý boıynsha is-sharalar júrgizilip jatyr.

«Rezervat aýmaǵy shóleıt, jaıylma jáne sekseýil orman­darynan sýly-batpaqty alqap­tarǵa deıingi alýan túrli ta­bıǵı ekojúıelerdi qamtıtyn tabıǵı keshen bolyp sanalady. Mundaı qolaıly geografııalyq ornalasýy jáne azyqqa baı jer­­ler jabaıy ańdar men kóp­tegen qustyń kóbeıýine qo­laı­ly jaǵdaı jasaıdy. Rezer­vat­tyń bıoalýantúrliligi sút­qo­rektilerdiń 40-qa jýyq tú­rin, qustardyń 284 túrin jáne ósimdikterdiń 420-dan astam tú­rin qamtıdy. Onyń kópshiligi Qazaq­stannyń «Qyzyl kitabyna» engizilgen. Mysaly, 2022 jyl­dyń mamyr aıynda 15 myńnan astam jıde, túrli japyraqty terek jáne tal kóshet­teri otyrǵy­zyldy», deıdi Eko­logııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar vıse-mınıstri Álııa Shalabekova.

Sondaı-aq 2019 jyldan bas­tap «Qyzyl kitapqa» engen Bu­ha­ra buǵysyn reıntrodýksııa­laý júzege asyrylýda jáne osy ýaqytqa deıin 150-den asa buǵy ǵasyrdan asa ýaqyt buryn joǵalyp ketken ózderiniń tarıhı otanyna oraldy. Sonymen qatar jabaıy qabandar men qa­raquıryqtardyń sany edáýir ósti. Bıyl qulandardy reın­tro­dýk­sııalaýdy bastaý josparlanyp otyr.

«Reıntrodýksııa (buryn mekendegen jerine qaıtarý) úderisi – tabıǵı ortada joıylyp bara jatqan janýarlardyń popýlıasııasyn qalpyna keltirýdiń nemese kóbeıtýdiń óte mańyzdy jáne senimdi ádisi. Búgingi tańda ártúrli monıtorıngtik má­li­metterge súıene otyryp aıt­saq, Ile-Balqash rezervatynda myń­nan eki myńǵa deıin tuıaqty janýar­lar mekendeıdi jáne biz onyń sanynyń turaqty ósýin kórip otyrmyz», dedi Orman sha­rýa­shylyǵy jáne janýarlar dúnıesi komıteti tóraǵasynyń orynbasary Danııar Turǵambaev.

Rezervat aýmaǵynda janýarlar men ormandardy qalpyna keltirý jumystarymen qatar jaqyn mańdaǵy aýyldardyń turǵyndaryna da erekshe kóńil bólinedi. Jyl saıynǵy negizde ekologııalyq qaýipsiz kózder esebinen otbasynyń tabysyn qam­tamasyz etý úshin jergilikti halyqty qarjylyq qoldaý jó­nindegi jobalar iske asyrylýda, tamshylatyp sýarý sııaqty sý únemdeý tehnologııalary damýda. Sondaı-aq mektepterde ekologııalyq bilim berý boıynsha túrli joba júrgizilýde.

«Árıne, jergilikti tur­ǵyn­dardy qoldaý – jolbarys­ty qalpyna keltirý baǵdarlama­sy­nyń mańyzdy kezeńderiniń biri. Olar­dyń kómeginsiz mun­daı órshil jo­bany júzege asyrý múmkin emes. Bul aýyldar­dy ek­onomıkalyq da­mytý j­ó­­nindegi jumys jeke ba­ǵyt bo­lyp otyr. Mal ósirý jáne aýyl sharýashylyǵy otba­sy­lardyń qajettilikterin to­lyq qamtamasyz ete almaıdy. Son­dyqtan baǵdarlama baǵyt­tarynyń biri – jergilikti tur­ǵyndarǵa qoldaý kórsetý jáne qorshaǵan ortaǵa zııan kel­tir­meıtin basqa da tabys kózderin damytýǵa múmkindik berý. Sońǵy tórt jylda Dúnıejúzilik jabaıy tabıǵat qory 40-tan astam sha­ǵyn grant berdi, jergilikti qa­ýymdastyqtardy damytý qory quryldy, az qamtylǵan otbasylar úshin baqsha daqyldaryn ósirýge qoldaý kórsetildi. Eko­týrıstermen jumys isteýge baılanysty oqýlar júrgiziledi. Atap aıtqanda, qonaqúılerdi qurýǵa, gıd bolý ónerine, kádesyılar óndirýge jáne t.b. kóńil bóli­nedi», deıdi Qazaqstandaǵy Dú­nıejúzilik jabaıy tabıǵat qory (WWF Reseı) ókildiginiń dırektory Grıgorıı Mazmanıans.

Qazaqstandyq delegasııa ókil­deri aldaǵy ýaqyttaǵy jos­par­larymen bólisti. Mysaly, rezervat aýmaǵynda vızıt-or­ta­lyq salynbaq. Sondaı-aq reıtrodýksııa ortalyǵyn qurý jumystary bastalady, onyń ishinde shekten tys ýaqyt ustaýǵa jáne veterınarlyq tekserýge arnalǵan volerler salý da bar. Ortalyqta jyrtqyshtardyń qoz­ǵalysyn baqylaıtyn jáne jer­­gilikti turǵyndar úshin qa­ýip­sizdikti qamtamasyz etetin qyz­metkerler ornalasady.

Aldaǵy jyldary Qazaq­stan men Reseı arasynda baǵdar­la­many iske asyrýda tyǵyz yn­tymaqtastyq ornatý josparlanyp otyr. Jolbarysty saqtaý jónindegi ekinshi halyqaralyq forým barysynda reıntrodýksııa salasyndaǵy ózara túsinistik týraly memorandýmǵa qol qo­ıyldy. Budan basqa, Qazaqstan jolbarysty burynǵy tabıǵı mekenine oraltý Vladıvostok deklarasııa­syna qosyldy.

«Memorandým jolbarys­ty Qazaqstanǵa qaıtarýdyń ór­shil mindeti boıynsha bir­les­ken ónimdi jumysqa bas­tama bolady. Sondaı-aq biz de­k­la­rasııada kózdelgen sharalar­dy iske asyrýdyń barlyq elde jolbarystardyń sanyn ul­ǵaı­týǵa múmkindik beretinine se­nimdimiz. Biz Qazaqstan 12 jyl­­dan keıin ótetin kelesi fo­rýmǵa planetanyń tabıǵaty úshin asa qajetti osy mindetke óz úlesin qosýǵa daıyn bolady dep úmittenemiz. Bul forým bar­­lyq eldi ózara qarym-qa­tynasty nyǵaıtýǵa, eń basty mindet – aıbyndy jyrtqyshtyń popýlıasııa­syn saqtap qalýda ja­qyndatýǵa múmkindik bere­tinine senimdimiz», deıdi Á.Shala­be­kova.

Jolbarysty Qazaqstanǵa qaıtarý baǵdarlamasy kóptegen jylǵa eseptelgen. Ony Re­seıdiń WWF, son­daı-aq Qazaq­standaǵy BUU Damý baǵdarla­masynyń qoldaýy­men Qazaqstan Respýblıkasy Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mı­nıstrliginiń Orman sharýa­shy­lyǵy jáne janýarlar dúnıesi komıteti júzege asyrady.