Eliniń oılap erteńin

Áýbek aqsaqaldyń alǵysy

Atalmysh kitap 1997 jyldyń jazynda Ahmettiń kindik qany tamǵan Torǵaı óńirin aralap, ult ustazynyń kózin kórgen biren-saran kisilermen áńgimelesken «Aq jol» ekspedısııasynyń Tor­ǵaıǵa sapary barysynda jı­nalǵan aýyzeki derekter ne­gizinde jazylǵan. О́ki­nish­ke qaraı, bul eńbekti Qosta­naı­daǵy kitaphanalardan izdep taba almadyq. Eldiń qolynda birne­sheýi ǵana qalǵan.

Bala kezinde Qalıdyń qozy­syn, qoıyn baqqan Shuqyrkól aýylynyń turǵyny Áýbek Satyp­aldyuly degen kisiden Baıtursyn aǵaı ja­zyp alǵan derekterge sensek, Ahań Aq­kól, Sartúbek tóńireginde 1927 jyl­dyń jazynan 1928 jyldyń kóktemine deıin bolǵan.

Ekspedısııa kelgende toq­san­­ǵa taıap qalǵan qarııa áke-she­she­sinen erte aıyrylyp, je­tim­dik taqsiretin tartqanyn, ata-ana­synan kóre almaǵan meıi­rim shapaǵatyn Ahań men Bádrısafa­dan kórgenin aıtady.

– Kózimnen iriń, murnymnan je­lim aǵyp júrip, Qalıdyń bo­saǵa­syn panaladym. ...Qoı baǵyp júr edim, otarǵa bir kúni Ahań keldi. Osylaı aýyldy, maldy, sharýany kórip, hal-jaıdy bi­lip aralaýmen júretin. Bezgek aýrýy­na ushyrap, qalshyldap, diril­dep sereıip jat­qan jerimnen meni úıine alyp kel­di. Basym taz, sýy aǵyp, kepem basyma ja­bysyp qalǵan, sasyǵan ıis. Denem qotyr-qotyr. Moınym yr­ǵaıdaı, bıtim torǵaıdaı. Adam kóretin sıqym joq. Kórgen jan­nyń júregi lobyp, menen jurt anadaıdan jıirkenetin. Ahań ja­ryqtyq qolymnan jetektep, «Aınalaıyn-aı, kúniń kún emes eken ǵoı. Qaıtip mundaı halge tústiń?!», dep úıine ertip ákeldi. Jeńgeıdi shaqyrdy. Bádrısafa­ǵa: «Myna balany jýyndyryp, tazartshy. Qatty naýqas eken. Kútip, tárbıele. Adam qyl!», dedi. Sodan Bádrısafa jeńgem meni óz balasyndaı baqsyn. Týǵaly mun­daı jyly meıirim kórmegen, aıaly alaqan túgili jaqsy sóz estip kórmegen maǵan sóıtip Qudaıdyń kóńili aýǵany. Ananyń ystyq yqy­lasyn sezbeı ósken baıǵus­pyn ǵoı. Ǵumyrymda alǵash ret, es bil­geli meni eki-aq adam – Ahań men Bád­rısafa músirkedi ǵoı. Bar jaq­sylyǵyn jasady. Ony qalaı umy­taıyn! Sondaı qaıyrym­­dy adamdar ótti ǵoı... Bádrısafa jeńgemniń arqasynda boıyma kún sanap ál bitip, birte-birte adam qataryna qosylyp, qulan­taza saýyǵyp aldym. Allaǵa myń da bir alǵysymdy aıtyp júr­dim-aý. Allaǵa aıtqanym Ahama, Bádrısafaǵa aıtqanym ǵoı, – depti Áýbek ataı.

Ahańnyń kóz jasy

Ahańnyń adamı sıpaty, kisi­lik qasıeti haqynda qysqa bolsa da nusqa, asa qundy estelik ­aıtyp qal­dyryp ketken jaryq­tyq Áýbek aqsa­qaldyń aıtýynsha, Sartúbektiń qarsy betindegi Qaratúbek ıininde ótken asqa qyryq úı tigilip, bas malǵa kók aıǵyr qurbandyqqa sha­lynypty. Asqa soıylatyn qoı­dy ıirip turyp soıǵyzǵan da sol kez­degi bala Áýbek eken. «As berilip jatty. Shyqqyr kózim osy asta Ahańnyń jylaǵanyn kórdim ǵoı», depti aqsaqal.

– Ýa, Qalı, bul as seniń ǵana emes, myna meniń de asym bolsyn. Maǵan as beretin ýaqyt bola ma, bol­maı ma! Zaman bolsa, mynadaı!, dep edi Ahań sol asta tebirene sóılep. Mynaý Ahań qalaı sóılep tur ózi? Ne degeni? Taýsylatyndaı ne bar edi, dep jurtshylyq seskenip qalǵan-dy. Men de sondaı oıda boldym. Qaıran Ahań, birdeńeniń kele jatqanyn sonda-aq bilgen eken. Qazir sol sózi esime túsken saıyn kókiregim qars aıyrylady, – dep kúrsinipti qarııa.

Ahań astan keıin jurtqa: «Qol­­daryńdaǵy mal-múlikten taza­­ryńdar, malaı ustamańdar. Tezi­rek tazaryńdar! Jańa óki­met­tiń zańy­na baǵynyńdar. Áıt­pese, qor bola­syńdar. Burynǵy zaman endi ázirge qaıtyp kel­meıdi. Bastaryńnyń aman­dyǵyn oılań­dar. Eldiń bir­ligin saqtańdar. Balalardy oqýynan aıyrmańdar. Oqytyńdar», deıdi.

Áýbek qarttyń sıpattaýynsha, Ahań muntazdaı kıinip, tap-taza júretin adam bolypty. О́zine qoıar da qoımaı árip úıretken. Ahańnyń ustazdyq etýimen, tipti oqı alatyn dárejege jetken.

Ahań bir aýyq atqa minip, týǵan jerdiń qoınaýyn aralap, boı jazyp keledi eken.

– Atqa minetin. Aqkólge se­rýen­ge baratyn. Balyq aýlaıtyn. Aq­kól­di jaqsy kórýshi edi. Aǵasy Qalı saıatshy bolatyn. Bul kisi de saıatshylyqtan kende emes eken. It júgirtip, qus salyp, sonaý Qara­qumǵa deıin saıattap qaıtatyn. О́ıtkeni Qalıdyń Qaraqum jaqta saıat quratynyn estigen. Aǵasy bolǵan jerlerde bolyp júrdi, – deıdi Áýbek Satypaldyuly.

Erdenniń er-toqymy

Tamyzdyń basynda ult usta­zy­nyń 150 jyldyǵy aıasynda óńirde atqarylǵan birqatar ıgi istiń basy-qasynda júrgen Ibrahım Aǵytaı aqsaqal bastaǵan «Ahmet izimen» ekspedısııasynyń quramynda Torǵaı, Sartúbek, Aqkólge baryp qaıttyq. Baıtursyn men Qalı jat­qan qorymǵa turǵyzylǵan Ahańnyń aq kesenesiniń jańa ǵana salynyp bitken kezi. Bastan-aıaq kesene qurylysynyń basyn­da júrip, elden jınalǵan qarjyǵa da, qurylys materıaldaryna da jaýapty bolǵan adam – Aqkól aýylynyń turǵyny, kásipker Nurǵoja Ernazarov degen kisi eken. Nurǵoja aǵamyzdan Ahań­nyń Aqkóldegi sátterinen syr shertetin taǵy bir qyzyq áńgime estidik.

– 1927 jyly Ahmet Baıtur­syn­uly elge kelgende, Smaǵul degen kisiniń kempiri Erden degen ulyn jetektep ákeledi. Erdenniń ákesi Smaǵul saýatty, moldalyǵy bolǵan adam eken. Onyń Saǵynǵalı degen inisi myqty shejireshi bolǵan. Sodan álgi kempir Ahmetke osydan bir-eki kún buryn Erdenniń kúmis er-toqymyn Torǵaıdan shyq­qan orystyń atty áskeri tartyp áketti dep shaǵym aıtady. Ahań kempirden bolǵan oqıǵanyń mán-jaıyn táptishtep surap alady da, bir japyraq qaǵazǵa hat jazyp, eldegi eti tiri jigittiń birin qýǵynshy etip jiberedi. Qos at mingen qýǵyn­shy ál­gilerdi eki kún degende qýyp jetip, atty áskerdi bastap kele jat­qan ofıserge Ahmettiń hatyn usta­typty. Hatty eki márte oqyp shyq­qan ofıser «mundaı da asa saýatty, bilimdi, mádenıetti qa­zaq bolady eken-aý», dep qaıran qa­lypty. Sodan sarbazdaryn sapqa turǵyzyp, balanyń er-toqymyn alǵan qaısyń? Dereý aldyma alyp kelińder!», dep Erdenniń qymbat dúnıesin qaıtaryp bergen eken, – dedi Nurǵoja aǵa.

Smaǵuldyń Erdeni týraly Baı­tursyn Ilııastyń kitabynda da aıtylady. «Aqkóldegi Smaǵuldyń Erdeni degen kisi Ahańa aǵaıyn bo­lyp keledi eken. Sol kisiniń qo­lynda Ahańnyń eskide jaryq kór­gen eki kitaby saqtalyp ke­lipti. Eshkimge kórsetpeı, ty­ǵyp ustaǵan. Sol eki kitap Ahań aq­taldy degende jaryqqa shyǵa­rylypty. Kitaptyń biri Qazanda basylǵan. Eki kitapty da mýzeı­ge tapsyramyz dep bireý­ler alyp ketipti. Erden Ahańnyń tárbıesin kór­gen nemere týysy. Erdenniń balasy Orynbekpen kez­destik. «Osy kitaptardy ákem basyna jastap, ara-tura ashyp, oqyp otyratyn. Ákemiz kolhoz-sov­hoz jumystarynan keshkilik shar­shap-shaldyǵyp kelgende, Ahań­dy qolǵa alyp tuńǵıyq oıǵa beriletin» degen derek bar «Altyn besiktiń» 98-shi betinde.

Jalpy, bıyl Ahmet Baıtur­syn­ulynyń 150 jyldyǵy bolǵan soń ba, áıteýir «Altyn besikti» izde­gen kisi kóp boldy. Kóbi taba al­maı, qamyqty. Shirkin, osy kitap­­ty memlekettik tapsyrys bo­ıyn­sha kóbeıtip shyǵaryp, búkil kitapha­nalarǵa taratyp tastasa ǵoı. Jas urpaq­tyń Ahań týǵan jerdiń qadir-qasıetin sezinip, Ahań ósken darhan dalanyń adyr-qyraty men ózen-kólin, Ahań shyqqan ortanyń tabıǵaty men minezin jiti tanyp-bilýine sep bolar edi degen oı ke­ledi mundaıda.

Qostanaı oblysy