Jurttyń janaıqaıy – jaıylym jaıy

Qýlardyń jerin qýraı basty

Jasyratyny joq, elimizde aýyl sharýashylyǵyn damytýǵa qolaıly jerdiń basym bóligi sanaýly «iskerdiń» ıeli­ginde. Shuraıly jerlerdi menshiktep alǵan­dardyń kimder ekeni de belgili. Qalaǵan jerin túrli jolmen menshiktep, qorshap tastaǵan. Maqsatty paıdalanylmaı, qýraı basqan jerlerdiń kóbi anyqtalsa da eshqandaı nátıje baıqalmaıdy.

Jaıylymdyq jer máselesi 2015 jyldardan beri oqtyn-oqtyn kóterilgenin bilemiz. 2015-2021 jyldary qansha gektar jerdiń memleket ıeligine qaıtaryl­ǵany týraly derekterdiń basy ashyq. Biraq qaıtqan jerdiń qandaı maqsatqa qoldanǵany týraly málimetter az. Mem­leket basshysy Qasym-Jomart Toqaev byltyrǵy Joldaýynda jyl saıyn mal jaıatyn óristiń azaıyp, kóbi jekeniń qolyna ótip ketkenine basa nazar aýdarǵan edi. «Jaıylymdar, eń aldymen, aýyl tur­ǵyndaryna qoljetimdi bolýy kerek. Jer­gilikti ákimdikter jumysty durys uıym­dastyrmaı otyr. Sonyń saldarynan aýyl turǵyndary mal jaıatyn jaıy­lym tappaı qınalýda. Jaıylymnyń 99 pa­ıyzy sharýa qojalyqtarynyń ıeligin­de. Alaıda onyń 36 paıyzynda ǵana mal ja­ıylady. Qalǵan 46 mln ga ja­ıylym bos jatyr. Úkimetke Bas pro­kýra­týramen birlesip, osy jyldyń sońy­na deıin osyndaı jaıylymdardy qaıta­ryp alýdy tapsyramyn», degen edi Prezıdent.

Statıstıkaǵa súıensek, elimizdegi jaıylymdyq jerdiń 80 mln gektary jaramdy, 30 mln-y degradasııaǵa ushy­ra­ǵan. Bas prokýratýranyń málimetinshe, 2019 jyldan beri 18 mln ga bos jáne 3 mln ga zańsyz berilgen jaıylymdar anyqtalǵan.

Jumys nátıjesi ıeligindegi jer telimderin ıgerýge múmkindigi joq adamdar jasandy tapshylyq týdyratynyn kórsetken. Saldarynan adal fermerler men aýyl halqy jaıylymdardy paıdalaný múmkindiginen aıyrylyp, qolyna quryq ustap qalǵan. Jergilikti jerlerdegi sharalar boıynsha ákimdikter qoǵamdyq jaıylymdardy basqarý jos­parlaryn bekitken. Bul – aýyldyq eldi mekender mańyndaǵy jaıylymdyq jer­lerdi jeke adamdarǵa berýge jol bermeý úshin qolǵa alynǵan shara.

«Búginde elimizde shamamen 15 mln ga qoǵamdyq jaıylymdar jetispeı­tini anyqtaldy, bul jeke qosalqy sharýashylyqtardyń mal jaıýy problemasyn týdyrady. Qalyptasqan jaǵdaıdy retteý úshin bıyl Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligimen birlesip, Memleketke qosymsha 5 mln ga jerdi qaıtarý josparlanyp otyr. Jergilikti jerlerdegi sharalar boıynsha ákimdikter qoǵamdyq jaıylymdardy basqarý josparlaryn bekitti. Bul aýyldyq eldi mekender mańyndaǵy jaıy­lymdyq jerlerdi jeke adamdarǵa berý­ge jol bermeýge múmkindik beredi», delin­gen Bas prokýratýra taratqan málimdemede.

Kirgen izi bar da, qaıtqan iz joq

Belgili bolǵandaı, jaıylymdardy berý kezindegi zańbuzýshylyqtar jáne tıisti baqylaýdyń joqtyǵy úshin prokýratýra organdarynyń qadaǵalaý aktileri boıynsha 520 laýazymdy adam, onyń ishinde 42 adam memlekettik qyzmetke kir keltiretin áreketteri úshin tártiptik jaýapqa tartylǵan eken.

Sarapshylar paıdalanylmaı jatqan jer teliminiń memleketke qaıtarylǵan izi bar da, qaıtqan iz joq ekenin aıtady. Olardyń paıymynsha, bos jatqan 18 mln ga jerdiń 5 mln-y, ıaǵnı 27 paıyzynyń memleketke qaıtarylǵanynyń ózi – jeńis. Endigi jerde táýelsiz sarapshylardyń nazary «Jekeniń ıeliginen ótken jerdiń endigi taǵdyry ne bolady? Jeri joq aǵa­ıynǵa qandaı sharttarmen beriledi, qolyn­da qarjysy az nemese múldem joq aǵaıyn taǵy da úlesten qalys qalyp qoı­maı ma?» degen taqyryptarǵa aýa bastady.

Ekonomıka ǵylymdarynyń doktory Qýanysh Aıtahanov memlekettiń jer saıasatyndaǵy olqylyqtary jaıylymdyq tapshylyǵy, kóshi-qon, ishki mıgrasııany retteý máselesine keri áserin tıgizip jatqanyn aıtyp berdi. «Mal ósirýge yqylasty aǵaıyn jer tapshylyǵynan qoldaǵy malyn qoraǵa baılap baǵatyn jaǵdaıǵa jetti. Kóshi-qon saıasatyn jaıylymdyq jerlerdi nemese paıdalanbaı jatqan jerlerdi memleket ıeligine qaıtarý jumystarymen qatar júrgizý kerek. Kúni búginge deıin qazaq kóshiniń betin soltústikke burý kerek degen pikirler jıi aıtylady. Qazir soltústikke qonys aýdaramyn degen árbir otbasyna kemi 100 gektar jerdi jalǵa berýge múmkindik bar. Biraq soltústiktegi qunarly jerler  – iri sharýalardyń qolynda. Soltústik, ortalyq aımaqtardaǵy jaıylymdyq jer máselesin sheshpeı, demografııa, kóshi-qon nemese ishki mıgrasııa máseleleri rettelmeıdi», deıdi Q.Aıtahanov.

Onyń aıtýynsha, sol kezdegi olqylyqtyń ornyn toltyrýǵa Úkimet te múddeli. «Qazir qandaı jerdiń kimderge tıesili ekenin anyqtaýdyń da, olardy keri qaıtarýdyń da tetikteri jetkilikti. Jer máselesi, ásirese paıdalanylmaı jatqan jaıylymdyq jer máselesin memlekettiń ıeligine qaıtarý máselesi Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń baqylaýynda tur. Eger osy túıin túbegeıli sheshilse, kúni erteń iri jer ıelenýshilerdiń ıelegindegi jer máselesi de kún tártibine shyǵatyny anyq», deıdi ol.

Infografıkany jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»

Tepe-teńdikti teńseltti

Q.Aıtahanovtyń aıtýynsha, qazir qarjylyq saıasat, nesıe, tipti lızıngtik júıe irilendirilgen sharýashy­lyqtardyń, iri jer ıelenýshilerdiń paıdasyna jumys istep tur. Eldiń ortalyq, soltústik aımaqtarynda bıdaı alqap­tarynda júrgen kombaındardy, tehnıkalardy aýyldaǵy aǵaıyn bes-alty gektar jeri bar alqabyna paıdalana almaıdy. Demek eger jer máselesi, aýyldaǵy aǵaıynnyń paılyq úlesin qaıta kóterý máselesi týyndasa, oǵan úlken daıyndyqpen barý qajet. Basqasha bolsa, aýyldaǵy aǵaıyn taǵy da barynan aıyrylyp, jer sıpap qalýy ábden múmkin. «Osydan bes-alty jyl buryn Qytaı Halyq Respýblıkasyna baryp, aýyldaǵy fermerlerdiń jumysymen tanysyp qaıttym. Sharýalar egistik alqaptarynda da, tipti úı aýlalarynda úlkendigi iri qoshqardaı shaǵyn traktorlar­men jerin baptap júr. Qoldaǵy bes-alty gektar jerin ıgere almaı, jal­ǵa berip júrgen aýyldaǵy aǵaıynǵa kvazı­sek­tordaǵy qarjy uıymdary arqyly osyndaı tehnıkalar alyp bersek, jer reformasynyń kúre tamyryna qan júgiredi», dep sózin túıindedi Q.Aıtahanov.

Ekonomıka ǵylymdarynyń doktory Ázimhan Satybaldınniń paıymdaýynsha, búgingi jer saıasatynyń keıbir qatelikteri tap alǵashqy jyldardan bastalǵan. «Úles bólý kezinde qolynda bıligi barlar jerdiń basym bóligin ózderine qaratyp alyp jatqan kezderde «Úkimet óltirmeıdi» degen úmit basym boldy, kóz aldynda ótip jatqan zańsyzdyqtarǵa jaıbaraqat qarady. Keıin jabaıy naryqtyń betalysyn baıqap qalǵandar «Bankrottyq týraly» zań arqyly qalǵan jerdi ózderine qaratyp, keıbir aýdan, oblys kólemindegi bolashaqtyń qoryna qaldyrylǵan jer úlesin de hantalapaıǵa túsirdi. Jer reformasy arqyly qazaqtan shyqqan fermerlerdi qalyptastyramyz degen úkili úmit iri jer ıelenýshiler men kedeıler tobyn qalyptastyrdy. Orta taptyń úlesi áli tym tómen», deıdi sarapshy. «Elde jer reformasy júrip jatqanda Máskeýge jol tústi. Máskeýdiń ortalyǵynda 4 bólmeli páteri, qyzmeti bar lıtvalyq tanysym bárin tastap eline ketetinin aıtty. Elinde jer reformasy bastalyp, árbir azamatqa 10 gektardan jer úlestirilip jatqanyn estigen soń jat elde jany baıyz taýyp otyra almaǵan. Eline baryp, ekonomıkasyn kóterýge úles qosyp, balalarynyń bolashaǵyn tarıhı Otanynyń bolashaǵymen baılanystyrdy», deıdi Á.Satybaldın.

Qala aýylǵa ınvestor bolsa...

Á.Satybaldınniń aıtýynsha, jerdi qaıtarý jumystaryn partııa janynan qurylǵan jer komıssııasy emes, memlekettik quzyrly organdar júrgizýi kerek. «Bul úshin arnaıy memlekettik qurylymdardy quryp, oblys, aýdan ákimdikteri janynan artyq jerlerdi anyqtaıtyn basqarmalar ashý qajet. Qazir memleketti monopolııadan tazartý jumystary jalǵasyp, zańsyz jolmen qol jetken aktıvteri qaıtarylyp jatyr. Endi sol tájirıbeni jer ıelenýshilerge qatysty qoldaný kerek», deıdi ol.

Bul jumysty da kezeń-kezeńmen júrgizý kerek ekenin aıtady sarapshy. «Arqany keńge salýǵa bolmaıdy. Qazaqtyń ıen baıtaq jeri ıgerilmeı bos jatyr degen feık aqparattan álem qulaǵdar bolyp qaldy. Kúni erteń úıiniń shatyryna egis egip júrgen azamattardy Qazaqstanǵa ýaqytsha qonystandyrý máselesi álemdik deńgeıde kóterilýi bek múmkin. Biz bul mindetterdi halyqtyń tabysyn arttyrýmen qatar júrgizýimiz kerek. Halyqqa jer ıgerýge múmkindik beretin tetikterdiń bárin synnan ótkerý kerek. Mysaly, basy artyq qarjysyna dúken nemese qonaqúı salyp, ózimizdiń azamattarǵa 20-30 jylǵa jer jalǵa berilsin. Bul qalalyqtardyń aýylǵa ınvestor bolýyna jol ashady. Dál qazir qazaqtan shyqqan fermerler klasyn qalyptastyratyn múmkindik týyp otyr. Muny ýystan shyǵaryp alýǵa bolmaıdy», dep sózin túıindedi Á.Satybaldın.

Al qarjyger Maqsat Halyq úlken megapolısterdegi áleýmettik problemanyń ýshyǵyp ketýine jer tapshylyǵy sebep bolǵanyn aıtady. «Qazir aýyldaǵy jaǵdaı qıyn. Ákimder naqty kórsetkishpen jumys isteý kerek. Áke-sheshesiniń qaraýyndaǵy qustyń uıasyndaı jerden tapqan tabys jyrtyǵyn jamaýǵa jetpeıdi. Halqy tyǵyz qonystanǵan ońtústik aımaqtarda aýdandyq nemese aýyldyq jer qory esebinen jaıylymdyq jer emes, paılyq úles mólsherin qaıta qaraıtyn kez keldi. Bul mindetterdi qazir atqarmasaq, kúni er­teń kúrmeýi odan saıyn kúrdelenip ketýi múmkin. Eger jaıylymdyq jer máse­lesi sheshilse, aýyl jastary aýyl sharýa­shyly­ǵyna bet burady. Biz Ádiletti Qazaq­stan­nyń ekonomıkasyn osyndaı jolmen ǵana kóteremiz», dep sózin túıindedi M.Halyq.

ALMATY