Ǵulama ǵıbraty: Bekasyl Bıbolatulynyń 200 jyldyǵy týǵan jerinde atap ótildi

Al «Rıvera Qasqasý» demalys or­nynda uıymdastyrylǵan ǵylymı-kon­ferensııada Bekasyl Bıbolatulynyń «Zıkzal» eńbegine, ǵylymı málimetter men dintaný týraly oı-tujyrymdaryna taldaý jasaldy. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń Bekasyl Bıbolatulynyń 200 jyldyq mereıtoıy­na arnalǵan quttyqtaýyn Prezıdenttiń keńesshisi Málik Otarbaev oqyp berdi. «Darhan dalamyzda ósıet sóz, óshpes iz qaldyrǵan tuǵyrly tulǵalar az emes. Sol tarıhı tulǵalardyń biri – «sahara ǵulamasy» atanǵan Bekasyl Bıbolat­uly. Qasıetti Túrkistan topyraǵyn­da dúnıege kelip, ult rýhanııatynyń damýyna zor úles qosqan ǵulamanyń «Zıkzal» atty eńbegi halqymyz úshin asyl mura. Bekasyl Bıbolatuly – ǵa­syrlar boıy halqymyzdyń boıynda jınaqtalǵan ómirlik tájirıbeni, salt-dástúrdi, dala danalyǵyn jetkizgen aǵzam jandardyń biri. Ol ómir boıy adaldyq pen tazalyqqa, eńbekqorlyq pen otansúıgishtikke úndegen. Birlik pen yntymaqty tý etip, halyqty tatýlyq pen baýyrmaldyqty saqtaýǵa shaqyr­ǵan. О́zinen burynǵy oıshyldardyń shyǵystyq taǵylymyn keıingi urpaqqa jetkizý úshin medrese-mektep ashyp, bilim men mádenıetti damytqan. Qazaq rýhanııatyndaǵy alyp tulǵalardyń biri Máshhúr Júsip Kópeıuly ǵulama Bekasyl Bıbolatulyn asa qurmetpen ustaz dep moıyndap, onyń «Zıkzal» atty eńbegin baǵa jetpes qundy ǵylymı týyndy dep baǵalaǵan. Ǵulama Bekasyl Bıbolatulynyń 200 jyldyq mereıtoıy Halyqaralyq forýmnyń aıasynda atap ótilýde. Men barshańyzdy qasıetti tulǵanyń saltanatty sharasynyń bastalýymen quttyqtaımyn. Bul toı – qazaq rýhanııatynyń, túrki oıynyń toıy!» delingen Prezıdent joldaǵan quttyqtaý hatta. Memleket basshysynyń quttyqtaý haty áýlıe-babanyń urpaǵy – belgili memleket jáne qoǵam qaıratkeri Erjan Isaqulovqa tabys etildi.

Konferensııada Qyrǵyz Respýb­lıkasynyń halyq aqyny Qojageldi Kúltegin men Joǵarǵy Keńesiniń eks-spıkeri Zaınıdın Qurmanov, Túrkistan oblysy ákiminiń orynbasary Sáken Qalqamanov, Prezıdent janyndaǵy Mem­­lekettik basqarý akademııasy ıns­tı­týtynyń dırektory Zulpyqar Ǵaıpov Bekasyl Bıbolatuly eńbekteriniń erek­shelikteri men qundylyǵy týraly baıandady. El yntymaǵy men bir­­li­giniń mańyzdylyǵy aıtyldy. Son­daı-aq konferensııa barysynda sóz alǵan baıandamashylar onyń Saıram, Qarnaq, Tashkent, Samarqand, Buhara, Sham (Sırııa) elindegi bilim ordalaryn túgel meńgergen danyshpan, teolog, astrolog, astronom, matematık, fılo­sof, shıpager, kıe daryǵan kisi bol­ǵanyn, Islam qaǵıdattaryn, ómir sal­tyn tereń meńgergen danalyǵyn aıtty. Bekasyl Bıbolatuly týǵan je­rinde medrese ashyp, sol aımaqtyń balalaryn oqytqan, shyǵarmashylyq­pen aınalysyp, kóptegen kitap jazǵan. Kózi­niń tirisinde-aq áýlıe atanǵan Bek­asyl Bıbolatulynyń ıslamnyń asyl qasıetteri, salt-dástúri, ǵylymnyń san-salasy qamtylǵan, qazaq topyraǵynda buryn kezdespegen, ómir tylsymdary­nyń syrlary men qupııalaryn asha­tyn, adamnyń kúndelikti ómirine kerekti paıdaly keńester, ǵylymı málimetter men basqa da tujyrymdar bar «Zıkzal» atty ǵıbrat kitaby – halqymyzdyń təýelsizdik jyldarynda tapqan asyl qazynalarynyń biri retinde baǵala­nýda. Onyń bir dáleli búginde «Zıkzal» qazaq oqyrmandarynyń tarapynan zor suranys týdyryp otyr. Ǵalymdardyń pikirinshe, «Zıkzal» – kez kelgen qazaq­tyń tórinde turatyn qasıetti kitap. Al Qazaqstan musylmandary dinı basqarma-sy Ǵulamalar keńesiniń múshesi, belgili dintanýshy, arab, parsy jáne shaǵataı tilderinde jazylǵan «Zıkzaldy» qazaq tiline aýdarǵan Záripbaı Orazbaı bul eńbekti álemdik deńgeıdegi Hanafı mazhabyn dáripteıtin birden bir ǵyly­mı kitaptardyń qataryna jatqyzady. «Bekasyl Bıbolatuly Qurannyń tápsir ilimin, hadıs ilimin, paıǵambarlar tarıhyn óte joǵary deńgeıde bilgen. Sha­rıǵat ǵylymdaryn óte jaqsy meń­gergen. Jáne sony óte sheber tilmen baıan­dap bere alǵan. Kitabynyń «Zıkzal» dep atalýynyń sebebi bir eńbekte bir­neshe kitapty jınaqtap, qurastyryp jazýynda. Mundaı óte kúrdeli tásilmen kitap jazǵan ǵulamalar sırek. Birneshe kitapty bir-birimen ǵajap baılanystyra qurastyrady. Bir taqyryp retinde qaraısyz, al onyń ishinde birneshe kitap bar. Sonyń eń alǵashqysy «Palnama» dep atalady. Bul – dúnıejúzindegi «Palnama» atalatyn kitaptardyń toǵy­zynshysy. Iаǵnı «Palnama» týraly qalam tartqan álemniń toǵyz ǵula­ma­synyń biri – Bekasyl baba degen sóz. Bul kitapqa deıin buryn dúnıe júzi boıynsha «Palnama» dep atalatyn kitaptardyń segizi málim eken. Ony amerıkalyq ǵalymdar dáleldegen. Iаǵnı bul dúnıejúzilik deńgeıdegi eń­bek. Soǵan súıene otyryp ta ol kisi­ni dúnıejúzilik deńgeıdegi ǵulama dep tujy­rym jasaýymyzǵa bolady. «Zık­zal» taǵylymy mol, kóp qyrly: paı­ǵambarlar tarıhy, ıslamı aqıqat ilimi, sopylyq sanaty, juldyznamalyq ilim, joramal jasaý, duǵalarmen emdelý, burjylyq ilim negizderi, ómirdegi túrli qubylystar baıany, jyldar sıpattamasy qamtylǵan jan-jaqty tereń ilimdi qasıetti kitap. Men «Zıkzaldy» oqyrmanǵa túsinikti bolý úshin qara­paıym tilde aýdardym, kóptegen túsi­niktemeler berdim», deıdi belgili shy­ǵystanýshy Záripbaı Orazbaı.

Bekasyl Bıbolatuly fılosof, astrolog, teolog, shıpager, qalamger sııaq­ty qasıetterdiń barlyǵyn bir bo­ıyna toǵystyrǵan ultymyzdyń uly tulǵalarynyń biri ekenin fılologııa ǵylymdarynyń doktory, Májilis depýtaty Saýytbek Abdrahmanov ta atap ótti. «Jańa bılbordta Bekasyl baba­­myzdyń san qyrly qasıeti aıtyl­dy. Sonyń ishinde bir qasıeti kórse­tilmegenin men ishteı durys dep otyrmyn. Ol – kóripkel degen sóz. Biraz kitaptarda, biraz maqalalarda sol kó­ripkel degen sóz aıtylady. Jalpy, kó­rip­keldik, árıne adamzat balasynyń tarı­hynda talaı kóringen qasıet. Sonaý Nostradamýstan keshegi Vangaǵa deıin, bizdiń ózimizde de Móńke bıden tartyp kóptegen kóripkelder ótken. Bekasyl babamyz da ómirden óterinde «...osyndaı kúnder keledi qul-qutan kóteri­lip, ylǵı jalańaıaqtar el basqarady. «Jy­lan taqyr» bolasyńdar. Kólik tórt dóńgelekti temir bolady. Aspan jol bolady. Qatyn el bıleıdi», degen sııaqty kóp áńgimelerdi aıtyp ketken. Biraq munyń jaǵdaıy sál basqashalaý. Men 1986 jyly Bolgarııaǵa jýrnalıstik saparmen bardym. Sonda bizdi Vangamen jolyqtyrdy. Keıin biraz kitaptardy qarap, oqyp jazdym da. Ol shynynda da zaǵıp adam, ǵylymı dúnıelerdi oqýy múmkin emes, ıaǵnı onyń kóripkeldik qasıeti bar. Al Bekasyl babamyzdyń aldaǵyny boljaýy ol asa tereń bilimniń nátıjesi. Ǵulamalyqtyń arqasy, arǵy-berginiń bárin kókiregine túıgenniń arqasy. Osy jaıdy ǵana aıtqym keledi. Taǵy bir aıtatyn dúnıe Memleket bas­shysynyń quttyqtaýynda aıtylǵan «adaldyq pen tazalyqqa úndegen» degen sózge nazar aýdarǵym keledi. Qazir­gi kezde zaman ózgerip, qoǵam ózgerip, adam ózgerip tarıhymyzda jańa dáýir bastalady dep otyrǵan kezde Bekasyl babamyzdyń sózi bizge burynǵydan da kerek. О́ıtkeni qazir biz adaldyqqa, taza­lyqqa shaqyratyn sózge de, sondaı óne­gege de zárý jaǵdaıda turmyz. Onyń bárin ózderińiz kórip-bilip otyrsyzdar. Sol kúnderimiz kelsin, sol kúnderge jetýge Bekasyl babamyzdyń rýhy dem bersin!» dedi Saýytbek Abdrahmanov.

Al akademık, jazýshy Ǵarıfolla Esim Bekasyl áýlıe – Alla taǵala sózin jurtshylyqqa tereńdep jetkizýshi tul­ǵa ekenin aıta kele, «Zıkzal» sóziniń mán-maǵynasy týraly óz kózqarasyn bildirdi. «Bekasyl áýlıeniń negizgi shy­ǵarmasynyń aty – Zıkzal. Ol ony tolyq túsindirmegenimen óleńinde bar. Aýdarmashy zıkzal, sirá, qısyndy degen maǵynany bildirse kerek. «Qolyma qalam alyp jazdym zıkzal, Basqanyń bir ólimnen ertesi abzal. Jaqsylar, oqyp kórseń, mine, kitap, Ishinde árbir túrli nusqalar bar», deıdi Bekasyl áýlıe. Al hakim Abaı: «Áýeli aıat hadıs – sózdiń basy, Qosarly báıitmysal keldi arasy, Qısynymen qyzyqty bolmasa sóz, Nege aıtsyn paıǵambar men ony Allasy», deıdi. Zıkzaldy nasıhat sóz, qısyndy sóz ne úlgili sóz dep túsinýge bolar. Son­da ne qyzyqty? О́mir – qyzyqty. О́mir súre bilý– qyzyqty. Eki dúnıe marhabatyna bólený – qyzyqty. Hakim Abaı «Qısynymen qyzyqty bolmasa sóz» dep otyr. Sonda qısyndy sóz – Allanyń sózi. Allanyń sózin sóı­leýshi, Zıkzal aıtýshy – Bekasyl áýlıe. Hakim Abaı aıtqan, tolyq adam – taza musylman adam. Bekasyl áýlıe – taza musylman, ıaǵnı ol zamanynyń tolyq adamy. Kemel tulǵa. Jol bastaýshy. Jón kórsetýshi. Týra jolǵa salýshy. Alla taǵalanyń qısyndy sózin aıtýshy. Zıkzal eńbeginiń avtory», dedi akademık. Bekasyl Bıbolatuly – óz dáýirinde «Qutb zaman» dárejesine jetken áýlıe, medrese ustaǵan ustaz. Quran ilimin jetik bilgen adam. «О́ziniń Otanyna, óz ortasyna izgilik dánin sebýshi. Jeti ulttyń tilin bilgen. О́ziniń shyǵarma­syn jeti ulttyń tilimen órnektegen, jetkizgen ǵajaıyp bir ensıklopedııa­lyq bilim ıesi. Bekasyl áýlıeniń «Zıkzal» kitabynda mynadaı keremet uly tilek bar: «Baq, dáýlet, yryzdyq, nesibe aspandaı kúrkirep kelsin, Bulttaı qap­tap kelsin, Kúndeı jarqyrap kelsin, Sýdaı sarqyrap kelsin, Qazdaı qalyqtap kelsin, nuryn shasha bersin!». Mine, qandaı úly tilek, uly sóz. Bekasyl áýlıe­niń eńbegi uly dalamyzdyń, mem­leketimizdiń rýhanı órleýine tolyq úles qosatyn rýhanı baılyǵymyz, qazynamyz. Ol myńjyldyq tulǵasy. Sondyqtan da Bekasyl áýlıeniń ulttyq qundylyqtaryn ózimizdiń ómirimizde qoldana bilsek, onyń shyǵarmalarynda memleketti basqarý isine kerek aqyl-keńester, tárbıe mol. Danalyq táji­rıbesi ómirimizge qajet», deıdi fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Serik Negımov.

Al forýmǵa arnaıy kelgen baıanaýyl­dyq ólketanýshy Altynbek Qurmanov Máshhúr Júsip pen Bekasyl Bıbolatuly arasyndaǵy baılanys, qarym-qatynas týraly de­rekterdiń búginge qalaı jet­keni jó­ninde áńgimeledi. Aıta ketelik, el gazeti «Egemen Qazaqstannyń» tu­raq­ty oqyrmandarynyń esinde bolar, ba­sylymnyń 2013 jyldyń 27 qara­shasyndaǵy sanynda qazaq rýha­nııa­tyndaǵy alyp tulǵalardyń biri Másh­húr Júsip Kópeıulynyń Ońtús­tikke saparyn baıandaıtyn «Qazaq balasy oqydym, toqydym dese de, Bekasyl haziret bola ma?!» degen qoljazbasynyń mátini jarııalanǵan bolatyn. Baıan­aýyldyq máshhúrtanýshy Altynbek Qurmanovtyń usynýymen. Atalǵan qoljazbada Máshhúr Júsip Bekasyl Bıbolatulyn asa qurmetpen haziret, ustaz dep ataıdy jáne pir tutady, ǵulamanyń qadir-qasıetin aıshyqty asha túsedi, onyń «Zıkzal» atty eńbegin asa qundy týyndy dep baǵalaıdy. Al bıyl gazetimizdiń 28 shildedegi nómi­rinde Máshhúr Júsiptiń Bekasyl Bıbolatuly týraly «Saıramsýda myń sheıit, Qasqasýda kim jatyr?» dep atalatyn taǵy bir esteligi jarııalandy. Ony da Imanǵalı Mánenuly degen atasynan qalǵan arhıvten tapqan Altynbek Qurmanov redaksııaǵa joldaǵan-dy. Estelikte Bekasyl Bıbolatulynyń dene turqy, ata shejiresi, qasıeti, ustanymy, úlgili isteri men qazaq pen qyrǵyz arasyndaǵy týyndaǵan daýǵa bitimgershilik jasaǵany týraly tyń derekter keltirilgen.

Forým aıasynda Bekasyl Bıbolat­ulynyń eńbekterin nasıhattaý, esi­min ulyqtaý syndy ıgi isterdi uıym­dastyryp, bastamashy bolyp júr­gen general, saıası ǵylymdar doktory, pro­fessor Erjan Isaqulovqa aýyldas­tary syı-qurmet kórsetip, at mingizdi. On toǵyzynshy ǵasyrda qa­ǵazǵa túsken qundy qoljazba 2003 jyly Bekasyl əýlıe urpaǵynyń qo­lyna tıgeli beri ǵylymı aına­lym­ǵa túsip, birneshe konferensııanyń arqaýy etilgenin aıta ketelik. Kon­feren­sııanyń moderatory Qazaqstan Jazýshylar odaǵy tóraǵasynyń birin­shi orynbasary Aqberen Elgezek «Zık­zaldyń» qundylyǵy men mán-maǵy­nasyna óz kózqarasyn bildire kele, Erjan Isaqulovtyń Jazýshylar odaǵy músheligine qabyldanǵanyn habarlap, arnaıy kýálikti tabys etti. О́z kezeginde general ǵalym halyqaralyq forým­nyń Túrkistan nemese Shymkentte emes týǵan jerinde uıymdastyrylýynyń sebebin aıta kele, is-sharany ótkizýge at­sa­lysqandarǵa jáne alystan arnaıy kelgen qonaqtarǵa alǵysyn jetkizdi.

Forým qatysýshylary men qonaq­tary Qyrǵyz eliniń manasshylary men Tólebı aýdanynyń týmasy, belgili ánshi Nurlan О́nerbaevtyń ónerin tamashalady. Jıyn sońynda Bekasyl Bıbolatuly men onyń ata-babalaryna arnalyp as berildi.

Túrkistan oblysy