Qazaqstan • 22 Qyrkúıek, 2022

Azat minez, bostan rýh

95 ret kórsetildi

Sherhan Murtazanyń «Altyn tiken» deıtin áńgimesi bar.

Sýretti túsirgen Erlan OMAR, «EQ»

Áńgimeni á dep bastap, úsh-tórt sóı­­lem oqýyńyz-aq muń eken, áldebir dúnıe­lik mýzyka syzylyp, syńsyp qoıa beredi. Sol muńdy hám boılaýyq mýzyka áńgimeni oqyp bitkenshe bir úzilmeıdi.

Bul qaıdan shyqqan mýzyka? Neniń mýzykasy? Sazsyrnaıdyń úni me? Joq, shańqobyzdyń ýili me?

Bul – adam janynyń mýzykasy. Bul – adamdy adam etken, adamdy adamdyq keıipke endiretin kıeli sezimderdiń, ıakı Ańsaý men Saǵynyshtyń ýil-úni. Sonyń kórkem sózben tańbalanǵan notasy.

Áńgimeniń basty keıipkeri – baqtashy Qaltyraýyq shal. «Qaltyraýyq shal qylshyldaǵan jigit kezinde de qaltyraýyq edi, ómir boıy osy kemistikten azap shegip keledi». Qaltyraýyqtyń ómiri de, jaǵdaıy da, kúıi de – attyly kisiniń janyndaǵy jaıaýdaı tym qorash, tym jupyny, tym kúıki. Biraq osy shaldyń júregi qalaı nurly, ádemi deseńizshi?!

Qasıetti Hadıste mynadaı támsil bar:

«– Iа, Rasýlalla, aıtyńyzshy, adam­dardyń abzaly qaısy?

– Árbir taza júrekti adam – adamnyń abzaly.

– Taza júrektilik degen ne?

– Kórkemdikti jaqsy kórý. Ádemilikti ańsaı bilý» (Ál-Buharı rıýaıat etken Hadısten). Demek adamnyń abzaldyǵy ataqpen, mansappen, aqshamen emes, onyń kórkemdikti kóre bilý, ádemilikti sezine alýymen ólshenedi eken. Qaltyraýyq shal da óz kóńiliniń emin ádemilikten izdeıdi. О́z janyn ózi ádemilikpen shýaqtandyryp, ádemilikpen jubatady.

Endi osy jerde azdap sheginis jasaýǵa týra keledi. О́zi týasy kemis (ıakı qalty­raýyq) bolsa, óziniń ne qaırat-kúshi, ne asyp-tasyp bara jatqan óneri bolmasa, onyń ústine ómir boıy aýyl-úıdiń sıyryn baǵýdan qoly bir bosamasa, mundaı qaltyraýyqtyń ómirinde ózin-ózi jubata alatyndaı nendeı mán, qandaı ádemilik, qaıbir maǵyna bolýy múmkin? Jaraıdy, ómirdiń máni ádemilikte-aq bolsyn delik. Biraq Qaltyraýyqtyń ómiri ádemi emes qoı: tómenshik, surqaı, qadirsiz, qorlyqty. Ony basynatyndar da, qaltasynda aqshasy bola tura sıyrynyń aqysyn bermeı ketetinder de az emes...

Ras, Qaltyraýyqtyń ómiri ádemi emes. Ádemi deýge eshkimniń aýzy batyp bara qoımasy da anyq. Alaıda Qal­tyraýyqtyń ómiri ádemi bolmasa da, onyń ómirinde ádemi sátter bar! Ádemi sátterdiń júrekte qaldyrǵan ádemi izderi bar! Qaı jyly edi? Baıaǵyda («...qarap otyrsa, sodan beri de qyryq jyl ótip ketipti»), bozbala shaǵynda Qaltyraýyq «tamaǵy aq qaǵazdan da appaq» sulý quda­shanyń, qylyqty boıjetkenniń tusyna baryp:

Bizdiń aýyl Býryldyń tórinde otyr,

О́ziń kórgen baıaǵy jerinde otyr.

Shynymenen kóńiliń bizde bolsa,

Saǵat saıyn kózime kórin de otyr, –

dep shalqyta bir aýyz óleń aıtqan. Mi­ne, osy sáýleli, sırek sátti Qaltyraýyq umyta almaıdy. Udaıy esine alyp, álgi tym qysqa, tym sholaq, baıansyz, biraq tátti, shuǵylaly, ádemi sátti kókirek kó­zimen, kóńil dúnıesimen jıi izdeıdi. Ańsaıdy. Izdegen, ańsaǵan saıyn kóńil­diń kirin, tirliktiń azaby men qorlyǵyn saǵynyshtyń nurymen jýyp ketirip, áldebir meıirli, shuǵylaly, keshirimdi keıipke enedi...

Kórkemdikti jaqsy kórý, ádemilikti ańsaı bilý arqyly óz janyn ózi jylytyp, óz kóńilin ózi jýyndyryp júrgen Qaltyraýyq shaldyń júregindegi shuǵy­la men nurǵa, qanaǵat pen ynsapqa qa­rap otyryp, Dáýit paıǵambardyń sham­dalynyń jaryǵy túskendeı óz janyńyz da nurlanyp, keńeıip sala beredi.

Sherhan Murtazanyń «Altyn tikeni» – shap-shaǵyn bolǵanymen, júz jasaǵan báıterektiń tamyryndaı asa tereń, syrly, qazıneli áńgime. Munda bári bar: poezııa da, pálsapa da, psıhologııa da, mýzyka da!

* * *

1994 jyl. Sheraǵań – respýblıkalyq «Qazaqstan» teleradıokorporasııasy­nyń prezıdenti. Sol kezde mynadaı bir úrdis bar edi. Ár toqsanda (árbir úsh aıda) búkil oblys ákimderi men kúlli respýblıkalyq mekemelerdiń basshylary arnaıy jıynǵa shaqyrylatyn jáne bul jıyndy Qazaqstan prezıdenti N.Nazarbaevtyń ózi ótkizetin.

Osy dástúrli jıynda Sheraǵań­nyń atyna Elbasy qatty syn aıtty. Sózi­niń uzyn-yrǵasy mynaǵan saıdy: О́skemendegi orys aǵaıyndar dál qazir «Qa­zaqstan» teleradıokorporasııasy­nyń jumysyna qatty narazy. О́ıtkeni qazaqsha habarlar kúrt kóbeıip ketken de, oryssha habarlar múlde azaı­ǵan. Bu qalaı? «Reseıge ketemiz, Reseıge kóshemiz!» degen sózder de osyndaıdan keıin órbıtinin nege eskermeımiz? Bizdiń memlekettik saıasatymyzǵa qulyqsyz qarap, tarazynyń basyn teń ustaýǵa moıny jar bermese, onda biz de Sherhan Murtazanyń ornyna basqa adam, basqa kadr qarastyramyz jáne t.t.

Úzilis kezinde Sheraǵańdy izdedim. О́ıtkeni synnyń bir ushy Qazaq radıosyna da tıip jatty (ol kezde men Qazaq radıosynyń bas dırektory edim). Sheraǵań Prezıdenttik apparattyń ­ja­­ýapty qyzmetkerin bylaı shyǵaryp, jekip tur eken:

– Shyndyqqa janaspaıtyn mundaı derekti prezıdentke kim beredi? Árıne, sender beresińder! Túımedeıdi túıedeı etip kórsetip! Áıtpese qazaqsha habarlar oryssha habarlarǵa qaraǵanda sál ǵana basym. Bul jerde attan salatyndaı eshteńe joq. «Qazaqstanda qazaqsha kóbeıip ketti» degen ne sumdyq?! Qazaqstanǵa qazaqsha eshýaqytta kóptik etpeıdi! Qaraǵym-aý, sen aǵylshyndardyń «Bizdiń Anglııada aǵylshynsha kóbeıip ketti!» degenin estidiń be? Ne bolmasa, ózbekterdiń, fransýzdardyń? Estigen emessiń jáne estimeısiń de!..

Sheraǵańnyń kúıinetindeı de jóni bar edi. Eger jańylyspasam, dál sol kezde elektrondy aqparat quraldary (Qazaqstandiki bar, Reseıdiki bar) táý­ligine respýblıkamyzda qazaq tilinde – 9 saǵat, orys tilinde 180 saǵat habar taratyp jatqan bolatyn.

Ne kerek, Sheraǵańnyń úzilisten keıin jaryssózge shyǵatyny belgili boldy. Sheraǵańa:

– Kishireıe salyńyz, tipti keshirim suraı salyńyz! Qatty aıtpasa, qatań synamasa, onyń nesi prezıdent?! «О́te oryndy synadyńyz, endi bul synnan tıisti qorytyndy shyǵaryp, kemshilik-terimizdi túzeýge bar kúsh-jigerimizdi jumyldyramyz» deı salyńyz!» degender de tabyldy, sonymen birge:

– Jaryssózge shyqpaı-aq qoıyńyz, jaǵdaıdy ýshyqtyryp alasyz. Bul jerde úndemegen, úndemeı qutylǵan abzal, – deýshiler de boldy.

Sonymen Sheraǵań jaryssózge shyq­ty. Kishireıgen de joq, keshirim suraǵan da joq. Sebebi...

«О́z zııalylaryna qyrǵıdaı tıgen óki­­metten men eshýaqytta keshirim sura­maımyn!» Bul – Júsipbek Aımaýy­t­ulynyń sózi. Aqtyq sózi. 1931 jyly dar aldyn­da aıtqan sózi. Eger Júsipbek Aıma­ýy­tuly óz áriptesteri sekildi ke­shirim suraı salsa («keshirim suraýdyń» nátıjesin­de Júsipbektiń janyndaǵy toǵyz adam aman qalǵan), tiri qalatyny kúmánsiz edi. J.Aımaýytuly keshirim suraýdy qajetsiz dep tapqan. Nege? Biz ulty­myz­dy súıgenimiz úshin eshkimnen keshirim suramaýymyz kerek! Alladan da, adamnan da! Eger keshirim suradyq pa, onda biz eshýaqytta ult bola almaımyz. Qun­­syz­danamyz, arzandaımyz. Keri­sin­she, ultyn súıe almaǵandar, ultyn súıe bil­meıtinder surasyn keshirimdi! Bul – Júsipbek Aımaýytuly ustanǵan prın­sıp. Shamamen, Sheraǵań da osy prın­sıpti ustandy. О́ıtkeni tarazyǵa túsken másele – ulttyq múdde, ulttyq til týraly edi. Al Sheraǵań ulttyq múddeni, ulttyq tildi, ulttyq máseleni eshýaqytta saýdaǵa salǵan emes!

Sheraǵań sózin sabyrly bastady. Qazaq radıosynda da, «Qazaqstan» tele­arnasynda da qazaqsha habarlardyń oryssha habarlarǵa qaraǵanda sál basymdaý ekendigin aıta kelip, onyń sebep­terin sanamalap shyqty. Máselen, Qazaq radıosyn tek Qazaqstandaǵy qazaq­tar ǵana emes, sonaý Qytaı men Reseı­degi qazaqtardyń da, О́zbekstan men Qara­qalpaqstandaǵy qazaqtardyń da tyńdaıtynyna toqtaldy. «Qazaqstan» telearnasyndaǵy habarlar oryssha habarlardan sál basym túsip jatsa, onyń balalarǵa arnalǵan qazaqsha habarlardy kóbeıtý zárýliginen týyndap otyrǵa­nyn alǵa tartty. «Srybnyh basqaryp otyr­ǵan «Kazahstanskaıa pravda» gazeti qyr sońymyzǵa túsip aldy, – dedi sonymen bir­ge Sheraǵań, – «Qazaqstan» teleradıo­kor­porasııasy týraly kún aralata bir maqala basady. Maqalalarynyń bári – «japtym jala, jaqtym kúıe». «Qazaqsha habarlar kúrt kóbeıip, oryssha habarlar múlde azaıdy» degen ótirik derekti órtteı qaýlatyp júrgen de – osy gazet!».

Osydan soń, Sheraǵań kúndeı kúr­kirep, naızaǵaıdaı shatyrlady:

– Teleradıo degenimiz ne? Ol – ýyz! Ýyzynda jarymaǵan, ýyzǵa jarymaı ósken bala ne bolady? Ony bárińiz de bilesizder! Qazirgi kúnniń balalary teledıdardy emip ósedi. Balalarǵa arnalǵan qazaqsha habarlardy kóbeıtkenimiz de sondyqtan! Qazaqtyń radıosy men Qazaq­tyń memlekettik telearnasynda «qazaqsha kóbeıip ketti...» degen ne sumdyq?! Pre­zıdenttiń aınalasyndaǵy azamattarǵa aıtarym, shataspańdar olaı! О́zgeni de shatastyrmańdar!

Budan keıin kózáınegi jaltyrap Elba­syna qarady:

– Asa mártebeli prezıdent myrza! Jańa Siz óte qatty aıttyńyz. Sizdiń só­zi­ńiz maǵan aýyr tıdi... Alpystan asqan ja­sym bar, osy ýaqytqa deıin eshkimnen qyzmet suraǵan emespin! Osy qyzmetke jibergen de – О́zderińiz! Men – jazýshy adammyn. Meniń qarýym – qolymdaǵy qalamym! Bálkim, qyzmetimdi tartyp alar­syzdar, biraq meniń qolymdaǵy qala­mymdy eshkim de tartyp ala almaıdy!

Áli kúnge deıin esimde, Sheraǵańnan keıin 15 adam sóıledi. Kileń marqasqalar! Qazaqtyń jaqsy menen jaısańdary! Biraq solardyń birde-bireýi (qansha degenmen ulttyń múddesi tarazyǵa túsip jatqan joq pa?!) «Sherhan Murtazanyń sóziniń jany bar. Eskerý kerek eken...» degen jadaǵaı járdem, jaıaý qolpashqa jaramady.

Á, aıtpaqshy, Oljas Súleımenov pikir bildirgen edi ǵoı. Ol ne dedi? Olje­keń bylaı dedi:

– Srybnyh aýyryp qalyp, búgin­gi jıynǵa kele almady. Sherhan Murta­zanyń ortamyzda joq adamdy syrtynan synaýy, syrtynan ǵaıbat sóz aıtýy adamgershilikke jatpaıdy! Srybnyh – meniń dosym! Ol – týrashyl, memlekettiń múddesin kúıttep júrgen adal azamat!

Al endi memlekettiń, ıakı Qazaq­stan­nyń «múddesin kúıtteıtin sol týrashyl, adal azamat» qaıda qazir? «Áıt, shý, qaraquıryq» dep, baıaǵyda bala-shaǵasyn alyp Reseıge ketip qalǵan. Birjola! Estýimizshe, Máskeýde turady. Bir kezderi Qazaqstanda turǵanyn, Qazaqstannyń azamaty bolǵanyn umytyp ta ketken...

Láıla she? Láıla Beketova? Joǵary­daǵy jıynnan soń kóp uzamaı-aq Sher­aǵań qyzmetten shettetilip, onyń ornyna Láıla Beketova kelgen bolatyn.

Qazir Láıla Beketova Jenevada (Shveı­­sarııada) turady. Kúıeýi V.V.Hra­pýnov – Shveısarııanyń eń baı adamda­ry­nyń biri. Qazaqstannyń qyrýar baı­lyǵy men qarjysyn qymqyrǵan erli-zaıyptylardy bizdiń bılik sotqa tarta almaı álek. Jaqynda ǵana tergeýshiler anyqtady, kúıeýi Hrapýnov Almatynyń ákimi bolyp turǵan kezinde Láıla Beke­tovanyń tek qaraqan basynyń(!) bir Almatynyń ózinde(!) 4 kottedji, 9 úıi, 50-ge jýyq jer telimi bolypty!..

* * *

Bir azamat iri ári jaýapty qyzmetke taǵaıyndaldy. Osy azamat jóninde Sheraǵańnan suradym:

– Bilýshi me edińiz, bu kim? Qazaqqa jany ashıtyn azamat pa, joq álde...

– Men bul jigitti tanymaımyn, – dedi Sheraǵań, – Biraq ákesin syrttaı bilýshi edim. Munyń ákesi, Qudaı qyl­sa qaıtersiń, ózi qazaq bola tura bar ǵu­myryn qazaqty jek kórýmen, qazaqtardan bezinýmen ótkizdi. Aýlada qazaq balalarymen oınap júrgen óziniń balasyn kórse, terisine syımaı ashýlanyp, aıǵaı salady eken.

– Áı, Pálenbaı, shapshań beri kel!

Sodan aldyna kelgen balasyna:

– Men saǵan qashanǵy aıtam qazaq balalarymen oınama dep! Oınaǵyń kele me, evreılerdiń, orystardyń balasymen oına! Qazaqtyń balasymen eshýaqyt­ta oınaýshy bolma! Jolama olarǵa! – deıdi eken. Árıne, orysshalap aıtady ǵoı. Osylaı dep turǵanyn talaı adamdar kózimen kórip, qulaǵymen estigen... Osyndaı ortada, osyndaı otbasyda ósken bala qaı bir ońýshy edi...

Kóp uzamaı-aq Sheraǵańnyń aıt­qany aıdaı keldi. Álgi azamat ózi basqaryp otyrǵan salany túgeldeı orys tiline kóshirdi. «Túgeldeı orys tiline kóshirgeni» nesi? Buryndary bul salada is qaǵazdary qazaq tilinde de júrgiziledi eken. Sony toqtatty. Is qaǵazdary tek bir-aq tilde, orys tilinde ǵana júrgiziletin boldy. Osy salada qyzmet isteıtin qazaqtardyń arasynda ulttyq tilge jany ashıtyn azamattar bar bolatyn, olardy da birtindep jumystan ketirip tyndy...

Sheraǵańnyń bir «qaıratker» týraly osydan otyz jyl buryn aıtqany da aına-qatesiz keldi de qoıdy.

– Sender muny bilmeı júr ekensiń­der, áli-aq kóresińder, qazaqqa on myń orys jabylyp júrip jasaı almaıtyn jamandyqty munyń jalǵyz ózi jasaıdy! – degen edi.

Sheraǵańnyń bul jerde «on myń orys» dep otyrǵany – árıne, shovınıst orystar, ımperııashyl, óktem, órkeýde orystar.

Qazir jańaǵy «qaıratker» búkil óren-jaranymen (áıeli, qyzdary, jıenderi, dostary, shákirtteri jáne t.t.) qazaq tiline qarsy. О́zi qazaq bolǵannan keıin ǵana tartynyp júrgen sııaqty, bul «qaı­ratker» áli-aq «Qazaq tilinde oqýdy, qazaq tilinde bilim alýdy, qazaq tilinde jazyp-syzýdy, qazaq tilinde sóıleýdi, jalpy qazaq tilin qoldanýdy múlde doǵarsaq qaıtedi, osy...» degendi de aıta­dy. Buǵan shek keltirmeı-aq qoıyńyz...

* * *

1950-70 jyldary aralyǵynda 700 qazaq mektebiniń jabylyp qalǵany jónindegi derekti tapqan da (qalaı tap­qanyn, qaıtip indetkenin suramappyn) jáne sony alǵash ret jarııaǵa shyǵarǵan da – Sheraǵań. Bul derek tuńǵysh ret Saǵat Áshimbaev júrgizetin «Qaryz ben paryz» telehabarynda aıtyldy. Aıtqan – Sherhan Murtaza.

 – Bul 700 mekteptiń zardabyn biz áli 700 jyl tartamyz, – degen edi Sheraǵań. Sol rasqa aınalyp keledi...

* * *

Qarap otyrsańyz, Sheraǵańnyń ómiri – qııan-keski kúres.

«Lenınshil jastyń» (qazirgi «Jas Alash») bas redaktory bolyp júr­­gen kezin Sheraǵań bylaı eske túsiredi: «Brejnev kezinde Chernyshev degenderdi alyp keldi Qazaqstanǵa. Áıeli (Brejneva) «Qazaqkonserttiń» bastyǵy edi. Kúıeýi de sonda isteıtin. Solar «Qazaqkonsert­ti» ábden jep bitirip, tamtyǵyn qal­dyr­maı jatqan kezde «Lenınshil jas­ta» «Qazaqkonsert, hal qalaı?» degen maqala basyldy. Bul maqala bomba bol­dy. «Lenınshil jastyń» qoǵamǵa, bıýro­kratızmge tastaǵan bombasy edi. Aqyry ádildik jeńip, Chernyshevter Qazaqstannan ketip tyndy...».

О́zimiz de shet-jaǵasyn kórdik, Sher­han Murtaza basqarǵan «Sosıalıstik Qazaqstan» gazeti (qazirgi «Egemen Qazaq­stan») bar-joǵy bir jyldyń ishinde eki oblys ákiminiń (o kezde «oblystyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy» dep atalatyn), bir mınıstrdiń, birneshe aýdan basshylarynyń ornynan ketýine sebepshi boldy. Ne úshin? Qazaqtyń múddesine júrdim-bardym qaraǵany úshin.

Munyń syrtynda gazet qanshama dúmbilez kadrlar men tońmoıyn sheneý­nikterdi, «uly halyqtyń ókilimin...» dep keýdesin soǵatyn edireńbaılardy, karta oıyny men oınasqa toımaıtyn dırek­torlardy, ulttyń nesibesin jegen ozbyrlardy, erteńin oılamaıtyn sho­laq belsendilerdi táýbesine kel­tirdi deseńizshi. Shymkenttegi kirpish zaýy­tynyń «tarıhyn» zerttep, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty ataǵyn ­alǵan ǵalymsymaqty aıdaı álemge ásh­kere qyldy. Qasıetti qara shańyraqtyń ­qasıe­tin ketirgeni úshin Ál-Farabı atyn­daǵy QazMUÝ-dyń jýrnalıstıka fakýl­tetiniń dekany Kýzmenkony ­ornynan alǵyzdy...

Sheraǵań sonda da qanaǵattanbaıdy:

– Áı, senderdiń denelerińde aǵyp jatqan qazaqtyń qany emes. Balyqtyń ba, baqanyń ba, birdeńeniń qany... Áıt­pese, ana Aral teńizinde tuqymy tuzdaı quryp bara jatqan kókserkeni (balyqtyń túri) jazar edińder ǵoı. Qane, kókserkeni kim jazady? – dep, qaraýyndaǵy jýrnalısterdi taǵy bir qıyrǵa baǵyttaıtyn.

* * *

Táýelsizdigimizdi jarııalaǵannan ke­ıin kóp ótken joq, bir kúni Sheraǵań gazet ujymyn jınap alyp bylaı dedi:

– Men búginnen bastap Sherhan Murtazaev emes, Sherhan Murtaza bolamyn. Bile bilseńder, sezine alsańdar, túsine alsańdar, «-ov», «-ev» degender – zorlyqshyl eldiń, ústem ımperııa­nyń, ıaǵnı otarshyl Reseıdiń bizdiń árqaı­symyzdyń mańdaıymyzǵa qyzdyryp basqan quldyq tańbasy. Qarǵys tańbasy! Mine, táýelsizdik aldyq, erkindik al­dyq. Endi meniń qul bolǵym kelmeıdi! Qyzdyryp basqan quldyq tańbany kórmeıtindeı, osy tańbaǵa kóndigip júre beretindeı biz mal emespiz! Qylsha moınymyzdy qulsha ıip kelgenimiz de jeter, endi quldyq tańbasynan, qarǵys tańbasynan birjola qutylaıyn dep sheshtim. Qazaqta Ǵumar Qarash deıtin kisi bolǵan, tatarda Ǵabdolla Toqaı, Sáıfı Qudash bar, al endi túrikter men ázerbaıjandar túgel osylaı jazady, men de sol ata-babalarymyzdyń jolyn tutynyp, Sherhan Murtaza bolýdy jón kórdim. Álkeı Marǵulan degen sııaqty ǵoı. Erteńgi «Egemen Qazaqstanda» «Bas redaktor Sherhan Murtaza» dep jazylady. О́zgelerge, ásirese redaksııalyq alqa múshelerine aıtarym, «-ov», «-evti» aldyrý, ne bolmasa qaldyrý – árqaısyńyzdyń óz erikterińizde. Eshqandaı zorlyq joq...

Sheraǵań sóılese, júregińe jetkize, sanańa sińdire, kókeıińe quıyp alatyndaı etip sóıleıdi ǵoı. Bárimiz de óz famılııamyzdan «-ov» pen «-evti» túgel aldyryp tastadyq.

* * *

– Muhtar Áýezov te, Sherhan Murtaza da, men de 28 qyrkúıek kúni dúnıege ke­lippiz. Jalpy, 28 qyrkúıek – tek uly­lar­dy dúnıege alyp keletin qasıetti kún, – dep Oraǵań, Oralhan Bókeı eki kózi birdeı jumylyp, ıyǵy selkildep, ıyǵymen birge ıyǵyna túsetin uzyn shashy da selkildep, rahattana bir kúler edi.

Azdan keıin baısaldy qalypqa enip:

– Áne bir danyshpan Sheraǵań ekeýmiz­di mensinbeı «E, e, bular jazýshylyqqa jýrnalıstıkadan kelgender ǵoı...» ­deıdi murnyn shúıirip. Ne sonda, jazýshy­lyq­qa dárigerlikten, ne bolmasa SK-dan kelý kerek pe?! Ernest Hemıngýeı ká­sibı jýrnalıst bolǵan. «Júz jylǵy jal­ǵyzdyqtyń» avtory kim edi, ıá, sol Gabrıel Markes, ol da jýrnalıst bol­ǵan. Kerek bolsa, qazaq qalamgerleri­niń ­70 paıyzy – jazýshylyqqa jýrnalıs­­tı­kadan kelgender. Másele – jazýshy­lyq­­qa kimniń qaıdan kelgeninde emes, talan­tynda. Talant tas jarady! Sher­aǵań jýrnalıstıkada «Jýrnalıstıka­nyń Jýkovy» atandy. Al jazýshylyǵy ­she? Talaı-talaı myqtylardy shań qapty­ryp, jarty jolda qaldyryp ketti emes pe?! Talant qaı jerde de talant! – der edi.

* * *

Sheraǵań jýrnalıstıkada «Jýrna­lıs­tıkanyń Jýkovy» atandy. Nege? ­1941-1945 jylǵy soǵysta Stalın Jýkov­ty qaıda salmady, qaıda jibermedi?! Kileń qıynǵa jumsady, ylǵı urystyń taǵdyry qyl ústinde turǵan, tarazynyń basy qaı jaqqa aýary belgisiz surapyl shaıqastarǵa aparyp saldy: Lenıngrad qorshaýy, Máskeý qorǵanysy, Kýrsk doǵasy, Kıev, Brest jáne t.t. Soǵys ónerine asa jetik daryndy qolbasshy barǵan jeriniń bárinde de jeńiske jetti. Salystyrmaly túrde alǵanda, Sherhan Murtaza da Qazaqstannyń baspasóz salasynda osy Jýkovtyń erligin qaıtalady ǵoı. «Jas Alashqa» (Ol kezde «Lenın­shil jas» dep atalatyn) bas redaktor bolyp keldi, gazetti jaınatyp jiberdi. «Jalynǵa» bardy, ony da jaınatty. «Qazaq ádebıetine» bas redaktor bolyp taǵaıyndaldy, gazet te túlep, túrlenip, qulpyryp shyǵa keldi. Sherhan Mur­taza «Juldyz» jýrnalyna bas redaktor bolyp kelgende jýrnaldyń taralymy 60 myńnyń o jaq, bu jaǵynda eken. Jýrnaldyń taralymyn Sheraǵań áýeli 175 myńǵa jetkizip, artynan 200 myńnan asyrdy ǵoı.

«Sosıalıstik Qazaqstan» (qazirgi «Egemen Qazaqstan») gazetin qazaqtyń ádebı-mádenı zııalylary «Erteli-kesh par­tııanyń qaýlylaryn basady. Odan qalsa, joǵary laýazymdy sheneý­nik­terdiń baıandamalaryn basady. Osy gazet­tiń qatyp-semip qalǵan ustanymy men resmıligi-aq sharshatty...» dep, «So­sıalıstik Qazaqstandy» oqýdan da jáne oǵan jazylýdan da qashqaqtaıtyn. Osy gazetke Sheraǵań bas redaktor bolyp kelgennen keıin az ǵana ýaqyttyń ishinde bul gazet zııalynyń da, zııaly emestiń de, úlkenniń de, kishiniń de izdep júrip oqıtyn gazetine aınaldy.

Sheraǵańnyń «Qazaqstan» teleradıo­korporasııasyn basqarǵandaǵy eńbegi – ol óz aldyna bir tóbe.

* * *

Sheraǵań kadrǵa erekshe mán beretin. Qol astyna talantty jýrnalısterdi, daryndy qalamgerlerdi jınaýǵa kúsh salatyn. Sonan keıin qaraqan basy­nyń ǵana qamyn oılaıtyn jýrnalıster­di kóp ustamaıtyn, jumystan shyǵa­ryp jiberetin. Ulttyń muńyn muńdaı biletin, ulttyń joǵyn joqtaı biletin jýrnalısterdi unatatyn. «О́z paıdańdy oılama, eldiń, ulttyń paıdasyn oıla! О́z paıdań sonyń ishinde», deıtin Sheraǵań udaıy. Qazir qarap otyrsam, áýlıeniń aýzynan ǵana shyǵatyn sóz eken ǵoı.

Mal sharýashylyǵy salasynda «seleksıoner» dep atalatyn mamandyq bar. Bul mamandyqtyń ıesi qoshqar bolatyn qozyny, ne bolmasa tulpar bolatyn qulyndy bir qaraıdy da, tanı qoıady. Sheraǵań da bul turǵyda naǵyz redaktor-seleksıoner edi. Bir maqala­syn, bar bolǵany bir ǵana maqalasyn oqyp, myqty jýrnalıst, myqty qalamger ­bolatyn ­jasty tanı qoıatyn.

«Jas Alashqa» bas redaktor bolyp kelgennen keıin Sheraǵań osy gazettiń Mańǵystaý oblysyndaǵy tilshisi etip Farıza Ońǵarsynovany, Shymkent oblysyna tilshi etip Muhtar Shahanovty, Qaraǵandy oblysyna tilshi etip Aqseleý Seıdimbekti aldy. Bul – 1963 jyl, bul kezde Farıza Ońǵarsynovany da, Muhtar Shahanovty da, Aqseleý Seıdimbekti de eshkim tanymaıdy. Sheraǵań bulardyń birdi-ekili óleńi men maqalasyn oqyp, osyndaı sheshimge kelgen ǵoı.

Al endi Oralhan Bókeıdi jumysqa qalaı alǵany jóninde Sheraǵańnyń ózi aıtyp berip edi. Bas redaktorǵa bólim meńgerýshisi Shyǵys Qazaqstan oblysynan jazylǵan bir maqalany ákep bermeı me? Sheraǵań oqyp shyǵady. Sózi – nyq, oıy da – myq shegedeı. Maqalanyń sońyna qaraıdy, avtory – Oralhan Bókeev. «Redaksııadaǵylar óńdep, jón­dep jibermedi me eken?» degen oımen bólimnen maqalanyń túpnusqasyn aldyrtady. Joq, eshkim jóndemegen de, óńdemegen de. Sodan Sheraǵań óziniń orynbasaryn shaqyryp alyp: «Sen búgin Katonqaraǵaıǵa júrip ket. Myna jigitti alyp kel, biz ony jumysqa qabyl­daımyz», – deıdi. Talantty taný óz aldyna, sol talantty qalaı baǵalaı, qadirleı biledi deseńizshi. Qazirgi kúngi bas redaktorlar osylaı jasar ma edi? Izdemek turmaq, qabyldaýyna kelgen adammen yńyranyp ázer sóılesedi...

QazMÝ-diń fılologııa fakýlteti­niń 5-kýrs stýdenti Ábish Kekilbaevty Sheraǵań birden «Jas Alashtyń» syn bó­liminiń meńgerýshisi etip jumysqa alady. Sonda múıizi qaraǵaıdaı synshylar men belgili qalamgerler Sheraǵańnyń ús­tinen Ortalyq Komıtetke (SK) aryz ja­zady «...murnyn súrte almaı júrgen stýdentti bólim meńgerýshisi etip aldy» dep.

* * *

«Aryz» degennen shyǵady ǵoı, Sher­aǵańnyń ústinen de aryz kóp jazylatyn. Sheraǵańnyń ústinen SK-ǵa, keıini­rek Prezıdent ákimshiligine jazylǵan 18 bettik, 25 bettik, 56 bettik, 70 bettik, tipti 120 bettik aryzdardy da kórdik qoı. Sonda ne úshin jazylady bul aryzdar? Sheraǵańnyń ulttyń múddesin kózdep, ulttyń paıdasyn oıla­ǵany úshin. Osy qasıeti úshin, osyndaı janashyrlyǵy úshin talaı taıaq jedi ǵoı Sheraǵań...

* * *

Ádette, biz óte bilimdi adamdardyń qataryna Álkeı Marǵulandy, Qaıym Muhamethanovty, Muhtar Maǵaýındy, Qadyr Myrza Álini, Ábish Kekilbaevty, Saǵat Áshimbaevty, Rymǵalı Nurǵalı­dy, Azat Súleevti, Sábetqazy Aqataıdy, Mekemtas Myrzahmetovti, Qulmat О́mir­álıevti jáne t.b. jatqyzamyz ǵoı. Jáne bul – ábden qalyptasqan pikir. О́z basym osy qatarǵa taǵy da eki adamdy qosar edim. Onyń biri – Sherhan Mur­taza, ekinshisi – Jumeken Nájimedenov. Men Sherhan Murtazanyń qol astynda 12 jyl, Jumeken Nájimedenovtyń ­qol astynda 2 jyl qyzmet istedim. Son­dyq­tan da muny bilgennen, kórgennen keıin aıtyp otyrmyn.

Bul ekeýi de syrt kózge ózderiniń bi­limdi ekendikterin baıqata bermeıtin. Jáne oǵan qushtar da emes bolatyn. Ási­rese, Sheraǵań. Jorta bilmegensip «A, a, so­laı ma? Men ony qaıdan bileıin...» dep qoıyp otyra beredi. Shyn má­nin­­de, Sheraǵańnyń oqymaǵany joq. Bil­meı­tini joq. Patshalyq Reseı Qazaq­standy qalaı otarlaǵan? Qaıtip butar­laǵan? XVIII ǵasyrda, XIX ǵasyr­da jazylǵan, qazirgi kúni de sırek mura­ǵat­tarda, sırek qoljazbalar qorynda ǵana saqtalǵan osy eńbekterdiń kóshir­me­lerin óz basym Sheraǵańnan surap alyp oqydym. Mundaı eńbekterdiń Qazaq­standa aty da, zaty da joq, Sheraǵań kezinde Máskeýde oqydy ǵoı, sol kezde qolǵa túsirgen sııaqty...

Buryndary 1932 jylǵy ashtyq týraly esh jerde jazylmaıtyn, esh jerde aıtylmaıtyn. Osy alapat asharshylyq jóninde alǵash ret aıtqan, naqtyraq aıtsaq, asharshylyq jónindegi poe­ma­ny «Qazaq ádebıeti» gazetine alǵash ja­rııalaǵan da – Sherhan Murtaza. Halyq aqyny Nurhan Ahmetbekov kezinde 1932 jylǵy ashtyq týraly «Kúlándam» atty poema jazǵan, biraq esh jerde basylmaı qalyp qoıǵan. Osy poemany Sherhan Murtaza «Qazaq ádebıetinde» jarııalady ǵoı. Bul 1985 jyly edi.

Al endi ózgeler bilmese bilmegen de shyǵar, biraq Sheraǵań 1932 jylǵy ashtyq týraly, onyń sebep-saldarlary týraly, munyń artynda kimderdiń turǵany jóninde, osy ashtyqta qazaq baıǵustyń shybyndaı qyrylǵany jóninde, ashtyq týraly Turar Rysqulovtyń Stalınge arnaıy hat jazǵany jáne osyǵan qosym­sha taǵy da qazaqtyń bes azamatynyń Stalınge hat jazǵany («Beseýdiń haty») jaıynda egjeı-tegjeıli biletin. Árıne, munyń bári – jabyq taqyryp, tyıym salynǵan taqyryp, solaı bola tursa da Sheraǵań óz betinshe izdenip, munyń bárin baıaǵydan bes saýsaǵyndaı bilip, kóńiline ábden toqyp alǵan-dy. Bilgen kisi, bilimdi kisi ámanda ózine-ózi senimdi. Bilgendikten de Sheraǵań ashtyq týraly poemany jarııalady da jiberdi.

Máselen, qazirgi kúngi bas redaktorlar nege shyndyqty, qoǵam shyndyǵyn jarııalaı almaıdy? О́ıtkeni bulardyń basym kópshiligi bilimsiz. Qoqyraıyp tórde otyrǵany bolmasa, óreleri de – taıyz, bilimderi de – saıaz. Bilimsiz adam eshýaqytta ornyqty sheshim, baıandy baılam jasaı almaıdy. Kózi de, kóńili de alańdap turady. «Álde qalaı bolyp qalady...» dep joǵary jaqqa qarap jaltaqtaıdy da otyrady...

Sheraǵań sonymen qatar túrki halyq­tarynyń (qyrǵyz, ózbek, túrikmen, tatar, bashqurt, saha, qarashaı, malqar, qu­myq, noǵaı, kókoǵyz jáne t.b.) tarıhyn, taqyletin, turmys-saltyn, taǵdyryn ká­sibı mamannan kem bilmeıtin. Kezinde Mustafa Shoqaıdyń «Túrki halyqtary shoqtaı bop birigýi kerek. Biz biriksek qana otarshyl Reseıge tótep bere alamyz. Áıtpese, Reseı bizdiń árqaısymyzdy jeke-jeke jutyp qoıady» degeni, onan keıingi Turar Rysqulovtyń «Túrki til­des túgel bol!» degeni de málim. Sheraǵań da osyny ustandy. «1920-1930 jyldar aralyǵynda Qazaqstan, О́zbekstan, Bashqurtstan, Tatarstan, Qyrǵyzstan, Túrikmenstannyń basshylary men zııa­lylary bir-birimen jıi kezdesip, jıi keńesip, jıi aralasyp turǵan. Qazir osy dástúr úzilip qaldy» dep qatty ókinetin Sheraǵań. Sóz arasynda aıta ketken oryn­dy shyǵar, Sheraǵańnyń túrkitildes halyqtardyń ishinde dostary da kóp edi. Tatar jazýshysy Týfan Mınýllınmen jaqsy aralasty. Shyńǵys Aıtmatovpen de telefon arqyly uzaq sóılesip, oı bólisip otyrǵanyn talaı kórdim.

«Egemen Qazaqstannyń» bas redaktory bolyp turǵan kezinde Ermurat Bapıdy (Ermurat Bapı de – Sheraǵań­nyń shekpeninen shyqqan, mektebinen ótken azamat) Bashqurtstanǵa jiberdi. «Bashqurttar týraly jazyp kel!» dep. Ermurattyń bashqurttar týraly maqa­lasy jaryq kórgennen keıin redak­sııalyq jıynda Sheraǵań: «Biz Bash­qurtstannyń astanasyn «Ýfa» dep jaza­myz. Al Ermurat «О́be» dep jazypty. О́ıtkeni bashqurttyń ózderi óz astanasyn «О́be» deıdi. «Ýfa» deıtindi orys­tar shyǵarǵan. «О́be» degen ne sóz? Bul «Oba» degen sóz. Qazaqta da «Qosoba», «Besoba» degen jer ataýlary bar ǵoı. Bul da sol sııaqty. Tipti «Aqmola» degeniń de aınalyp kelgende osy «oba», «mola», «qorym» degennen shyqqan....», degen-di.

Ermurat Bapıden keıin meni jiberdi. О́zbekstanǵa. Sheraǵań «Qazaq ádebıeti» gazetinde júrgende de meni О́zbekstanǵa eki ret jibergen-di.

Biz kórshiles tursaq ta, ózbek hal­qyn áli jete bilmeımiz. О́zbekter – tek túr­ki mádenıetin ǵana emes, sonymen bir­ge boılaryna qalalyq órkenıetti, ásirese «máhalla mádenıetin», Shyǵys órkenıetin, musylman órkenıetin meı­linshe sińirgen halyq. Sodan da bolar, ózbek­ter qazaqtarǵa qaraǵanda áldeqaıda eńbek­qor, áldeqaıda uıymshyl, álde­qaıda aýyzbirlikshil. Biz sııaqty ózge­ler­ge eliktep-solyqtaýǵa da qumar emes. Ýaqytsha naýqandarǵa da boı aldyrmaıdy. Birin-biri kúndemeıdi, birin-biri etekten tartyp, birine-biri or qazbaıdy... Sheraǵań da «ózbekterdiń biz úırenýge laıyqty jaqsy halyqtyq qasıetterin, ulttyq úlgi-ónegelerin jazyp kel!» dep tapsyrma beredi.

Sheraǵań «Egemen Qazaqstan» gazeti­niń bas redaktory, onan keıin «Qa­zaq­stan» teleradıokorporasııasynyń pre­zı­­denti kezinde О́zbekstanda tilshi ustaý­ǵa ty­rysty. Tek О́zbekstan ǵana emes, Sher­aǵań túrkitildes memleketterde, atap aıt­qanda, Tatarstanda, Bashqurtstanda, Saha elinde (Iаkýtııa), Túrikmenstanda, Qyr­ǵyzstanda, Túr­kııada, Ázerbaıjanda, Qap­qazdaǵy túrki respýblıkalarynda men­shikti tilshi ustaýǵa baryn saldy. Bi­raq jo­ǵary jaqty kóndire almady, olar «qarjy joq...» dep bezerip otyryp aldy.

* * *

Sheraǵańnyń «Jazýshy» baspasynan jaryq kórgen «Bir kem dúnıe» atty kitabyna qysqa da nusqa oı tolǵaýlary toptastyrylypty. Mysal úshin osy kitaptan «Jekeshe kóne me?» degen shaǵyn oı-tolǵaýdy tutas keltire ketelikshi:

«О́z paıdańdy oılama, el paıdasyn oıla! О́z paıdań sonyń ishinde.

Biraq bári solaı oılamaıdy ǵoı.

Bir kem dúnıe!»

Endi «Sorly» dep atalatyn qyp-qysqa oı-tolǵaýǵa úńilelikshi:

«О́zgeniń kóleńkesinde turǵannyń óz kóleńkesi bolmaıdy.

О́z kóleńkesi bolmasa – ólgeni».

«Namys qaıda?» degen shaǵyn oı-tol­ǵaýyn da qysqartpaı sol kúıinde oqyp kórelik:

«Álem bizdi qurmettesin desek, óz ul­tymyzdy jáne ulttyq beınemizdi aldy­men bizdiń ózimiz bar sezimimizben, aqyl-oıymyzben, is-áreketimizben qur­met­teýimiz kerek. О́ziniń ulttyq beınesin taba al­maǵan ulttardyń bas­qa ulttarǵa jem bolatynyn bilip qoıǵa­nymyz jón» (Atatúrik).

Al bizde, qazaqtarda qalaı? Basqa-basqa, tipti Parlamenttiń ózinde, senaty bar, májilisi bar, daýysqa salǵanda toqsan paıyzǵa jýyǵy qazaq tiline qarsy daýys berdi. Al dál osy Parlament qazaq tilin memlekettik til dep sheshim qabyldaǵan bolatyn. Bul ne sonda? Depýtattardyń basym kópshiliginiń keshegi óz sheshimine qarsy shyqqany qalaı?

Joǵaryda Atatúrik aıtqan ulttyq qasıetterdiń múlde ada bolǵany ǵoı. Ult­tyq qasıettiń, ulttyq namystyń ólgeni ǵoı.

Mine, bul – naǵyz qasiret!

Bir kem dúnıe».

Sherhan Murtazanyń mysqaldaı ǵana oı-tolǵaýlary óte jeńil oqylady. Árıne, bul – jazýshynyń sheberligi. Biraq osy mysqaldaı oı-tolǵaýlardaǵy astarly emeýrinniń ótkirligi sondaı, etińnen ótip súıegińe jetedi.

Sherhan Murtazanyń halyqtyq qal­­py­myz ben bolmysymyz, ulttyq kel­betimiz ben namysymyz jónindegi oı-tol­ǵaýlary nege ótimdi? Nege boı­laýyq? Sorǵyshqa tógilgen sııadaı nege sanamyzǵa birden sińip qalady?

Árıne, bul jerde jazýshynyń she­berligi (formanyń utqyrlyǵy, oı men mazmunnyń birligi, kóp aıtýdan góri dóp aıtýǵa umtylý, tereńdik, tutastyq jáne taǵy taǵylar) jóninde biraz áńgime de qozǵaýǵa bolar edi. Biraq biz muny qoıa turyp, Sherhan Murtazanyń joǵary­da­ǵy oı-tolǵaýlarynyń nege ótimdi hám boılaýyqtyǵynyń kóp sebebiniń bir ǵana sebep-syryna toqtalamyz.

Eger paraqumar bastyq óziniń qol as­tyn­daǵylarǵa: «Adal bolyńdar, ádil bo­lyńdar, taza bolyńdar! Para almań­dar!» dese, ne bolar edi? Bastyqtyń bul só­zine qulaq asý bylaı tursyn, onyń qa­ra­maǵyndaǵylar men qol astyndaǵy­lar ishte­rinen myrs-myrs kúler edi. Nege? О́ıt­keni «sóz ben istiń birligi» degen qasıetti uǵym bar. Halyq aqymaq emes, sózi men isi, pikiri men pıǵyly eki bólek adam­dy eshýaqytta tyńdamaıdy jáne syı­laı da qoımaıdy. Tulǵalyq qasıeti, ıaǵnı tulǵaǵa tán qasıeti joq adamnyń (sózi men isi eki bólek adamnyń) aýzynda dýa da bolmaıdy. Aýzynda dýasy joq adam­nyń sózi de adyra qalady. Aıdalaǵa kete­di. Al endi Sherhan Murtaza qaı jerde júrse de, qandaı qyzmet atqarsa da, ult­tyń muń-múddesi úshin arystansha arpa­lysty. О́ziniń qajyr-qaıratyn, ji­ge­rin, namysyn, bilim-biligin osy qasıet­ti de kıeli jolǵa baǵyshtady. Qasym Aman­jolovtyń «Jaý jolyna atam seni, Bomba bol da, jaryl júrek!» degeni sııaqty...

r

Sózi men isi bir jerden shyǵatyn tulǵanyń da ýáji ótimdi keledi. Aýzynyń dýasy bar mundaı azamatty oqyrmandar da iltıpatpen súıine, tushyna oqıdy. Sheraǵańnyń «Bir kem dúnıesiniń» ótim­diliginiń bir sebebi de osynda jatqandaı.

* * *

Teginde bar, topyraǵynda bar, sanasynda bar azamat azbaıdy hám aınymaıdy (dúnıeni búldiretinder de – teginde joq teksizder men topyraqsyzdar ǵoı). Búkil kúsh-jigerin, bilimi men biligin, kerek deseńiz, aqshasyn da, basqasyn da ultyn órge súıreý úshin jumsaıdy. Mundaı azamattar – ultynyń yrysy, eliniń quty. Sheraǵań da osyndaı ultqa – yrys, elge – qut bola bilgen sırekter men irilerdiń soıynan.

Sheraǵańnyń ultqa sińirgen eńbegi ushan-teńiz. О́z basym Sheraǵańnyń qaı­ratkerligi men azamattyq bıik­tigin tek Alash qaıratkerlerimen (A.Baı­­tursynuly, J.Aımaýytuly, T.Júr­genov jáne t.b.) ǵana salystyrar edim. Odan tómendesek, Sheraǵańa obal bo­lar edi. О́zine emes, árıne. Etken eńbe­gine. Tókken terine. Memleket­shil­digi­ne. Mektebine. Ustaz­dyǵyna. Kósh­bas­shy­lyǵyna. Iriligine. Azat minezi men bostan rýhyna. Taǵly­myna. О́nege­sine. Otanshyldyǵyna. Eń bastysy, kúreskerligine!

 

Ámirhan MEŃDEKE

Sońǵy jańalyqtar

Messı jeńiske jeteleı almady

Fýtbol • Búgin, 07:35

Shırek fınalǵa ótti

Tennıs • Búgin, 07:33

Tórtinshi orynǵa turaqtady

Tennıs • Búgin, 07:32

Jýrnalıster arasyndaǵy jarys

Qoǵam • Búgin, 07:30

Júldeniń aýyly alys emes

Sport • Búgin, 07:28

Shırek fınalǵa shyqqandar belgili

Sport • Búgin, 07:27

Barymtaǵa – «qarymta»

Qoǵam • Búgin, 07:25

Asyq atýdan álem chempıony

Ulttyq sport • Búgin, 07:24

Úzdik pedagogke – jeńil kólik

Bilim • Búgin, 07:22

Adam kapıtalyn arttyrýǵa arnalady

Ekonomıka • Búgin, 07:20

Jańa qundylyqtar – bılik ózegi

Pikir • Búgin, 07:18

Jańa reformaǵa senim zor

Pikir • Búgin, 07:16

Kóptiń kókeıindegini dóp basty

Pikir • Búgin, 07:15

Jol jaqsarmaı, is ońǵarylmaıdy

Pikir • Búgin, 07:13

Úmit sózi

Pikir • Búgin, 07:12

Bul – bolashaqtyń tańdaýy

Pikir • Búgin, 07:08

Ashyqtyqty arttyratyn ıgi ister

Qazaqstan • Búgin, 07:05

Quqyq ústemdigi – kelisim kepili

Qazaqstan • Búgin, 07:03

Judyryqtaı jumylý eldi jigerlendiredi

Saıasat • Búgin, 07:02

Erteńimiz úshin utymdy sheshim

Saıasat • Búgin, 07:00

Alashtyń aq joly ardaqtaldy

Saıasat • Keshe

Kemedeginiń jany bir...

Saıasat • Keshe

Kásip kózi – násip kózi

Ekonomıka • Keshe

Tuńǵysh tóraǵanyń toıy

Qazaqstan • Keshe

Ormanmen syrlasqan ǵalym

Aımaqtar • Keshe

Lývrda qalǵan shyraǵdan

Suhbat • Keshe

Sheberler sherýi

О́ner • Keshe

Uqsas jańalyqtar