– 20 qarashada kezekten tys Prezıdent saılaýy ótedi. Jalpy, geosaıası jaǵdaı belgili, Ýkraına men Reseı, Ázerbaıjan men Armenııa, Tájikstan men Qyrǵyzstan aralaryndaǵy qarýly qaqtyǵystar kezinde kópshilik ózimizde osyndaı úlken saıası naýqan ótkizýdiń mańyzdylyǵyn túsinedi. Prezıdent saılaýyn ótkizý durys deıdi. Osy oraıda, sizdiń oıyńyzsha, kezekten tys Prezıdent saılaýyn ótkizýdiń mańyzy nede?
– Siz aıtyp otyrǵan oqıǵalarǵa bul saılaýdyń tikeleı qatysy joq. Bul saılaýdyń túpki mán-mańyzy – Ádiletti Qazaqstannyń jaǵdaıynda Prezıdentti jańasha saılaý.
Jaqynda ǵana bizdiń elimizge Qytaı eliniń basshysy Sı Szınpın kelip ketti. Sol eldiń «О́zgerister tusynda ómir súr» degen bir maqaly bar. Ol negizinen ótpeli kezeńdegi ózgerister tusynda qıyndyq kór degen turǵyda aıtylady. Ol jaǵy da bar. Biz ózimiz Ádiletti Qazaqstan qurý jolynda turǵan el retinde ózgerister tusynda ómir súrýdi elimizdi jańartýǵa, jańǵyrtýǵa berilgen múmkindik dep qaraýymyz kerek. Ony biz tilek dep sanasaq ta bolady. О́zgerister tusynda ómir súrý – jańa ózgeristerge, el taǵdyryn óz qolyńmen sheshýge aralasý degen sóz.
Osy turǵydan qaraǵanda Ádiletti Qazaqstanǵa jańarǵan Konstıtýsııa kerek ekeni anyq boldy, sýperprezıdenttik bılik nysanynan bas tartý kerektigin ýaqyt kórsetti. Bıylǵy jazda ótken referendým sony zańdastyryp berdi. Endigi maqsat – jańasha saılaý ótkizý. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev «1 qyrkúıektegi Joldaýynda men ózimniń ókilettik merzimimdi shekteýge jáne kezekten tys Prezıdent saılaýyn ótkizýge daıynmyn» dep ashyq aıtty. Bul ne degen sóz? Bul Ádiletti Qazaqstannyń jaǵdaıynda jańa saılaý ótkizý kerek degen sóz.
Qasym-Jomart Kemelulynyń ózine de qazir jańa senim mandaty kerek. О́ıtkeni 2019 jylǵy kóktemde saılaýǵa túsken Toqaev pen 2022 jylǵy kúzde saılaýǵa túsetin Toqaevtyń arasynda edáýir aıyrmashylyq bar, ony jurtshylyq jaqsy biledi. Qazir jaǵdaı túbegeıli túrde ózgerdi deýge bolady. Memlekettiń sıpaty da ózgerdi, zańdar da ózgerdi. Iаǵnı Qasym-Jomart Toqaevtyń osyndaı sheshimdi jarııalaýy barlyq jaǵynan kókeıge qonady.
Buryn da kezekten tys saılaýlar ótip júrgen, biraq ol kezde áńgime áýeli qaýeset túrinde taraıtyn, jurt solaı bolady eken, solaı bolǵaly jatqan kórinedi, sondaı sóz bar ǵoı dep júretin de, bir kúni jarlyq jarq ete qalatyn. Al qazir Prezıdent saılaý bolatynyn úsh aıdaı ýaqyt buryn aıtty, eki aı buryn saılaýdyń naqty kúnin taǵaıyndaǵan Jarlyq jarııalady. Endi elektorattyq jańa sıkl bastalǵaly jatyr.
Abaıdyń sózine qulaq túrgenimiz qaı kezde de kerek. Abaı qyryq úshinshi qara sózinde: «О́lsheýin bilmek – bir úlken kerek is» dep aıtady. Onyń arǵy jaǵynda taǵy, dórekileý bolsa da qazaqtyń sózi ǵoı, qosyp qoıǵany bar: «О́lsheýinen asyrsa, boǵy shyǵady» dep. О́lsheýinen ketýdiń, bılikti bir qolǵa shoǵyrlandyrýdyń jáne bılikti ondaǵan jyldar boıy bir qolda ustaýdyń qandaı kemshilikteri bar ekendigine kózimiz jetti. Sondyqtan da Qasym-Jomart Toqaev bir mezgildik prezıdenttik jóninde sheshim qabyldaýdy jáne onyń ýaqytyn jeti jyldyq dep belgileýdi usyndy. Bul usynysty Parlament palatalary qoldady. Jalpy, bul álem deńgeıindegi bólekshe sheshim, ásirese keńesten keıingi keńistik úshin, Ortalyq Azııa memleketteri úshin úlken saıası novasııa. Negizinde bir mezgildik prezıdenttik merzim tájirıbesi álemde bar. Mysaly, Ońtústik Koreıada, Kolýmbııada, Meksıkada. Osy úsh eldiń úsheýi de otyz jyldaı buryn damýshy elderdiń qatarynda edi, endi damyǵan elderdiń qataryna qosyldy. OESR-ge múshe boldy. О́zińiz jaqsy bilesiz, OESR-ge álemde 38 el ǵana múshe, olardyń bári óte damyǵan elder. Munyń ózindik artyqshylyǵy nede? Birinshiden, bılikti bir qolǵa shoǵyrlandyrýdyń qaýpin serpip tastaıdy. Ekinshiden, qaıta saılanýǵa múmkindigi bolmaıtynyn bilgendikten de Prezıdent sol jeti jylda baryn salady jáne ekinshi ret saılanýǵa daıyndalyp, elektorattyń kóńili qalaı bolady, kelesi saılaýda daýysty qalaı jınaımyn dep alańdamaıdy. Jeti jyl – kez kelgen strategııalyq mindetti sheshýge jetkilikti ýaqyt. Memleket basshysy sol jeti jylda baryn salyp jumys isteıdi, batyl sheshimder qabyldaıdy jáne ózine tarıh bergen, el bergen múmkindikti barynsha tolyq paıdalanýǵa tyrysady.
Prezıdent kelesi jyldyń kóktemine Májilis saılaýyn da, máslıhattar saılaýyn da belgilep otyr. Olardyń barlyǵy da jańasha ótedi.
Aıtylýǵa tıis taǵy bir jaı bar. Prezıdent saılaýdyń qatań túrde zańǵa sáıkes ótetindigine kepildik beretinin jáne saılaýdyń sheteldik, otandyq baıqaýshylardyń qatysýymen ádil ári ashyq ótetinin shegelep aıtty.
– Qańtar qasiretinen keıin elimizdegi kóptegen problema jalańashtandy. Prezıdent «ashyq demokratııalyq qoǵam quramyz» dedi. Dese de «Ádiletti Qazaqstandy eski kadrlarmen qurý» degen sııaqty máseleni qozǵasaq. Siz muny durys dep esepteısiz be? Prezıdent reformadan keıin saıasat túbegeıli jańarady, saıasatqa halyqtyń batasyn alǵan tyń adamdar keledi degendi aıtty. Bizdiń elimizde kadrlyq tapshylyq baryn da eskerýimiz kerek.
– Árıne, Ádiletti Qazaqstanǵa jańa kadrlardy eshkim Aıdan túsirmeıdi, olardy shetelden jibermeıdi. Osy 19 mıllıon halyqtyń ishinen shyǵaryp, taýyp, jasaý kerek. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda jańa memleketti negizinen burynǵy partııalyq nomenklatýranyń adamdary quryp shyqty, basqa adamdar joq ta edi. Sol kezde isimen, sózimen kózge túskenderdiń barlyǵy eldiń jalǵyz partııasynda boldy. Jańa memleketti qurýǵa keshegi kommýnıster atsalysty jáne barlyq negizgi máselelerdi keshegi kúnniń, keshegi qoǵamnyń kadrlary sheshti. Olar ishteı túledi, ishteı ózgerdi. Sol sııaqty qazirgi kadrlardyń ishinen jańasha jumys isteı alatyn adamdardy taýyp, jańa mindetterdi sheshýge beıimdeý kerek. Osyndaı jumys jasalyp jatyr jáne jasala da beredi.
– Qalaı oılaısyz, saılaýdyń mán-mańyzyn halyq jete túsine aldy ma?
– Biz kóbinese saılaýdy sol saılaýǵa túsken kandıdattardyń synaǵy dep qaraımyz. Bul bir jaǵy. Árıne, saılaý eń aldymen saılaýǵa túsetin adamdarǵa synaq – olardyń biliktiligine, bilimdiligine, azamattyǵyna, belsendiligine, sheshendigine synaq. Ekinshi jaǵynan kez kelgen saılaý sol saılaýǵa qatysatyn halyqqa da synaq, saılaýshylarǵa da synaq. Qalaısha? Osy arqyly saılaýshylardyń, halyqtyń azamattyq belsendiligi de synaqqa túsedi, saılaýshylardyń kimniń kim ekenin tanıtyndyǵy, kimniń qolynan ne keletinin bile alatyndyǵy da synaqqa túsedi. Jeńil sózge ermeý, arzan ýádege senbeý degen sııaqty qasıetterdiń barlyǵy osyndaı eldik emtıhanynan ótýge múmkindik beredi. Qazaqstan halqy 20 qarashada sol synaqtan súrinbeı ótetindigine de, elim degen erge daýys beretindigine de kúmán joq.
– Saýytbek Abdrahmanuly, kórshilerimizdegi geosaıası jaǵdaıdyń bizdiń kezekten tys Prezıdent saılaýymyzǵa tikeleı qatysy joq dep ózińiz aıtyp óttińiz. Dese de áleýmettik-ekonomıkalyq máselege kelgende bul qaqtyǵystardyń áseri, salqyny bolatyn sııaqty.
– Árıne. Meniń aıtyp otyrǵanym mynaý – Armenııa men Ázerbaıjan qaqtyǵysy, Qyrǵyzstan men Tájikstan qaqtyǵysy, sodan keıin keshegi Reseıdegi mobılızasııa Qasym-Jomart Toqaev bıylǵy kúzde saılaý ótetinin jarııalaǵan 1 qyrkúıekten keıin boldy. Tikeleı qatysy joq degenim sodan. Biraq kúni erteńgi saılaýǵa ol oqıǵalar mindetti túrde yqpal etedi. Mysaly, qazir azyq-túlik ónimderi birinen keıin biri qymbattap, tarıfter kóterilip, páterler baǵasy artyp jatyr. Munyń barlyǵy saılaýshylardyń kóńil kúıine áser etpeı qoımaıdy. Biraq elge synaq, sanaǵa salmaq degendegi aıtatyn oıymyz solardyń barlyǵynyń arǵy túbirin túsiný kerek degenge tireledi. Qazirgi sanksııalyq soǵystar, bizdiń strategııalyq kórshimizge salynǵan Batys sanksııalary, Reseıdiń Eýropaǵa jasaǵan keri sanksııalary – gazdan qysý, munaıdan qysý – energııa kúshteriniń qymbattaýyna alyp keldi. Energııa kúshteri qymbattaǵannan keıin barlyq taýardyń quny kóterilip kete beredi. Mysaly, Eýropada qazir qymbatshylyq, baǵalardyń talaıy shamamen bir jarym ese ósti. Olardyń bizge eshqandaı yqpal jasamaýy múmkin emes. Biraq osy saılaý barysynda sol qıyndyqtardy óz múddesine paıdalanatyn jáne memlekettik bılikke qarsy paıdalanatyn kúshter mindetti túrde shyǵady jáne ondaı popýlıstik sózder talaıdyń kóńilinen oryn tabady. Biraq saılaýshylar obektıvti jáne sýbektıvti sebepterdiń arasyn ajyratýy kerek, qaı sebepterdiń obektıvti sıpaty bar ekenin, qaı qıyndyqtardyń ózimizdiń, tikeleı Qazaqstannyń óziniń ishindegi orasholaqtyqqa, ózimizdegi is tetigin bilmeýshilikke qatysty ekendigin dál bilýi kerek.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Baný ÁDILJAN,
«Egemen Qazaqstan»
