KО́ShI-QON JÁNE JAŃA ZAŃ

Qazirgi kezde Qazaqstan Respýblıkasy úshin kóshi-qon máselesiniń mańyzy aı­ryq­sha bo­lyp otyr. О́ıtkeni, respýb­lıkamyzdyń jer kólemi ushan-teńiz keń, al tur­ǵyn­darynyń sany onymen salystyrǵanda óte az – 15 mıllıonnan endi ǵana asty. Sondyqtan da Qa­zaqstan halqynyń sanyn kóbeıtip, de­mo­grafııalyq jaǵdaıymyzdy jaqsartý birinshi kezekte qolǵa alynýda. Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń Prezıdenti N.Nazarbaevtyń eli­mizdiń turǵyndarynyń sanyn aldaǵy ýaqytta 20 mıllıonǵa jetkizý kerek dep naqty mindet bel­gileýiniń de basty sebebi, mine, osyǵan baılanysty. Osyǵan oraı, “Halyqtyń kóshi-qony týra­ly” jańa zańnyń jobasy jasalyp, tal­qy­­laýdan ótýde. Bul zań ishki jáne syrtqy kóshke qatysty biraz máselelerdi qamtıdy. Ol­ardyń arasynda etnostyq qazaqtardyń ta­rıhı otanyna oralýynyń alar oryny er­ekshe. О́ıtkeni, Qazaqstandaǵy demo­gra­fııa­lyq ahýaldy jaqsartyp, halqymyzdyń sanyn kó­beıtýge úles qosatyn – osy oralmandar kóshi. Mine, osy turǵydan kelgende, kóshi-qon týraly jańa zań qandaı jańalyq ákeledi; bul saladaǵy qordalanǵan máselelerdi sheshýge qandaı yqpalyn tıgizedi degen suraq eriksiz boı kóteredi. Osyǵan oraı, myna máseleni de qadap aıtqymyz keledi. Dúnıejúzi qazaqtary qaýymdastyǵy budan buryn qabyldanǵan “Halyqtyń kóshi-qony týraly” Zańnyń jobasyn daıyndaýǵa belsendilikpen at- salysqan edi. Iаǵnı, bizdiń burynǵy zań men qazirgi jańa zań jobasyn salystyra naqty pikir bildirýge tolyq múmkindigimiz bar. Aıta ketken jón, zańnyń jańa jobasynda biraz jaqsy jańalyqtar men jetistikter bar. Ony daıyndaǵan Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń bul iske úlken ja­ýap­kershilikpen kóńil bólgeni birden ańǵa­rylady. Buǵan jaqynda ǵana zań jobasyn tal­qylaý maqsatynda ótkizilgen eki birdeı májiliske qatar qatysqanymyzda kózimiz aıqyn jetti. Qazaqstan Respýblıkasy Táýelsizdik alǵan kúnnen bastap Elbasynyń tikeleı qolǵa alýymen syrt jerlerdegi qandastarymyzdy atajurtqa kóshirip ákelýge aıryqsha kóńil bólip, kóptegen ıgi isterdi júzege asyrdy. So­nyń nátıjesinde, qazir jyl saıynǵy kóshi-qon kvotasynyń sany 20 myń otbasyna deıin jetip, jańadan “Nurly kósh” baǵdarlamasy qabyldandy. Oral­mandarǵa arnalǵan budan da bas­qa qarjylaı kómek pen quqyqtyq je­ńil­dik­­ter bar. Alaıda, bul salada tez arada bir jú­­ıege túsirip, retteıtin máseleler de az emes. Buǵan naqty mysal keltireıik. Kóshi-qon salasynda sońǵy jyldary erekshe daý-damaı týǵyzyp júrgen máselelerdiń biri – oralman degen ataý. Biraz jurt mundaı ataý óte or­yn­dy dep esepteıdi. Tipti budan on jyl, on bes jyl buryn kóship kelgender de ózderin oral­man­byz dep eseptep, túrli kómek, je­ńil­dik talap etedi. Iаǵnı, olardyń oıynsha oral­man degen ataý shetelden kelgen qazaqtardyń bá­riniń enshisine ómirbaqı jazylyp qoıatyn máńgilik mártebe sııaqty. Al aǵaıyndardyń ekinshi toby bul ataýǵa múldem qarsy. Oralman degen sóz bir qazaqty ekige bólý, kemsitý dep sanaıdy. Soǵan baı­lanysty, bul ataýdy túp-tamyrymen joıyp, qol­danystan alyp tastaý kerek degen aryz-sha­ǵymdar eń joǵarǵy oryndarǵa deıin ja­zyldy. Kóshi-qon komıteti til mamandaryn jı­nap, bul jóninde birneshe ret pikir alysý da ótkizdi. Al sonda mundaı qarama-qaıshylyq pen túsinispeýshiliktiń týyndaýynyń sebebi nede?!. Sebebi, o bastan oralman degen ataýǵa tú­siniktiń naqty, dál berilmeýinde. О́kinishke qaraı, zańnyń jańa jobasynda da bul másele es­kerilmegen. Mysaly, zań jobasynyń 1-ba­bynda “Oralmandar – tarıhı Otanynda tu­raqty turý maqsatymen Qazaqstanǵa kelgen jáne osy zańda belgilengen tártippen tıisti már­tebe alǵan, Qazaqstan Respýblıkasy ege­mendik alǵan sátte shetelde turaqty turyp jat­qan ulty qazaq sheteldikter nemese aza­mattyǵy joq adamdar jáne olardyń Qa­zaqstan Respýb­lıkasy egemendik alǵannan keıin odan tysqary jerde týǵan ulty qazaq balalary” dep kórsetilgen. Mine, osy uzynnan uzaq qurmalas sóılemniń alǵashqy eki jáı sóılemine súıenip qorytyndy jasasaq, shetelden kelip tıisti mártebe alǵan qazaqtardyń bári – oralman. Iаǵnı, budan on jyl, on bes jyl buryn kelgen aǵaıyn­dardyń ózderin áli kúnge oralmanbyz dep esepteýi zańǵa sáıkes bolyp shyǵady. Al sol tarmaqtyń úshinshi jáne tórtinshi jaı sóılemine qarasaq, shetelde turatyn 5 mıllıon qazaq úrim-butaǵymen qosylyp tú­gel­deı – oralman. Al shyndyǵyna kelgende, shetelde turatyn qazaq ta, onyń úrim-butaǵy da eshqandaı oralman emes, tek oralman atanýǵa quqy bar úmitkerler. Iаǵnı, olar Qazaqstanǵa kelip, arnaıy kýálik alǵannan keıin ǵana oralman atanady. Jáne ol kýá­lik­tiń merzimi bitken kúnnen bastap oralman emes, qolynda sheteldik pasporty bar et­nostyq qazaq nemese Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń ózgelermen quqy teń azamaty. Zańda osy máseleni taıǵa tańba basqandaı etip nege anyqtap kórsetip qoımaımyz?! Jalpy, osyndaı buldyr, túsiniksiz sóılemderdi oqyp otyryp zań jobasyn jasaýshylardyń ynta-yqylasy jaqsy bolǵanymen, aıtar oıdy naqty, túsinikti jetkizýge kelgende kibirtikteı beretinderin aı­qyn ańǵaramyz. Oralman degen ataýdy on bes jyldan beri halyqqa durystap túsindire almaı júrgenimizdiń basty sebebi, mine, osy­dan bolsa kerek. Osyǵan oraı zań jo­ba­syn­­daǵy oralman degen uǵymǵa “qolynda oral­man degen merzimi ótip ketpegen kýáligi bar, járdemaqy alýǵa quqyly” degen tirkes qosylýǵa tıis. Kóshi-qon salasyndaǵy qazirgi kezdegi olqy­lyqtardyń basym kópshiligi uıymdas­tyrý jumystarynyń tómendiginen týyndap otyr. Mysaly, syrt jerlerdegi aǵaıyn­dar­dyń atajurtqa kelýin barynsha ońaılatý úshin, eń aldymen, olarmen aldyn ala baılanys ja­sap, qujattaryn daıyndap, shekaradan ót­ýi­nen bastap, turaqty turatyn jerine deıingi búkil jolyn rettep, úı­lestirip otyrý kerek. Bul rette, órke­nıetti memleketterdiń osy saladaǵy is-tájirı­beleri eriksiz eske túsedi. Germanııa, Izraıl sııaqty elder mundaı jumystardy mem­lekettik organdar arqyly bir ortalyqtan basqaryp, tarıhı otanyna ora­lamyn deýshilerdi aldyn ala tizimdep, naq­ty tártip-erejeler boıynsha kezekke qoıyp, qaı jerge ornalasatynyn anyqtap, qonys aýdarýǵa sodan keıin ǵana ruqsat beredi. Soń­ǵy kezde Reseı úkimeti de sheteldegi otan­dastaryn kóshirip ákelýde osyndaı tártip qoldana bastady. О́kinishke qaraı, bizde kóshi-qonnyń da­ıyn­dyq jumystary áli kúnge júıeli júr­gizilmeı keledi. Biz, kóbine, óz aıaǵymen kelgen oralmandardy kabınette otyryp tizimge alyp, kvotanyń kezegine qoıýmen ǵana shektelemiz. Al sonda Qazaqstannyń kóshi-qon jumystaryn ózge elder sııaqty belgili bir júıemen, naqty ereje-tártippen júrgizýine ne kedergi bolyp otyr?!. Mundaı suraq kó­terilse, eshqandaı aqylǵa qon­baıtyn, usaq-túıek jaýap aıtylady. Buǵan naqty dálel kel­tireıik. Keıbir oblystarǵa kelgen oral­man­dardyń biraz bóliginiń járdemaqy alǵan­nan keıin izim-ǵaıym joǵalyp ketetini týraly áńgime sońǵy kezde jıi aıtylyp júr. As­ta­nada ótken májiliste de bul másele kóterildi. Biraq oǵan berilgen jaýaptan túsingenimiz – qarjylaı járdemaqy alǵan oralmandardyń qaıda ketkenin, ne istep júrgenin eshkim bilmeıdi jáne bilý múmkin de emes. Osyndaı ýáj estigende mynadaı suraq týady: Qazirgi kezde oralmannyń bir otbasyna orta eseppen bir mıllıon teńge kóleminde qarjy beriledi. Osy aqshany jyl saıyn kvotaǵa kiretin 15-20 myń otbasyna kóbeıtip kórińiz. Bul óte kóp mólsherdegi qarjy. Mine, osynsha kóp qarjynyń kimge berilip, qaıda ketip jatqanyna qatań baqylaý jasaýǵa nege bol­maıdy?!. Ár otbasynyń ıesine 1 mıllıon teńge ustatyp, sodan keıin onyń esebin suramaý, eshqandaı jaýapkershilik talap etpeý bizden basqa qandaı elde bar eken?!. Oralman – shóp arasyna tússe tap­tyrmaı ketetin ıne emes, qaıda bararyn eshkim bil­meı­tin jel aıdaǵan qańbaq emes, bala-sha­ǵasy, dúnıe-múlki bar kádimgi adam. Qaıda ketse de qujattaryn retteıdi, eń quryǵanda, bir jerden tirkeýden shyǵyp, ekinshi jerge tirkeýge turady. Kvota alǵan jerinen ketetin bolsa, tún jamylyp, janǵa bildirmeı ja­syryna kóshýi de neǵaıbyl. Al sonda ol jer­de ókimet bar emes pe?!. Iá, aýyldyń ákimi, ishki ister, tirkeý mekemeleri bar. Mine, osy­lar aqsha alǵan boıda kóshe jónelgen or­al­­man­dardyń qaıda baratynyn nege su­ra­maıdy?!. Bul rette, ásirese, Kóshi-qon komıtetiniń ob­lys­tyq departamentteriniń ne istep otyrǵany múl­dem túsiniksiz. О́ıtkeni, kvotaǵa ki­re­tin­derdi tizimge alyp, qujat­taryn qabyl­daı­tyndar da, qarjy beretinder de – solar. Al sonda ózderi tizimge alyp, qarjy bergen adam­darynyń qaıda ketkenderin, ne istep júr­gen­derin ol departamenttegiler qalaısha bil­meıdi?!. Árıne, shyndap kirisse ábden bilýge bolady. Biraq oǵan yqylas joq. О́ıtkeni, munyń arjaǵynda biraz kúmándi nárseler jatyr. Naqty dálel keltireıik, Búgingi tańda oralman retinde tirkelip, Qazaqstan azamattyǵyn alýǵa qujat ótkizgen jáne bul jóninde Elbasynyń Jarlyǵy da shyqqan, biraq soǵan qaramastan Qazaqstan tól­qu­jatyn almaı qashyp júrgen aǵaıyndar barshylyq (Keıbir derekterge qaraǵanda, mundaı adamdardyń sany 35 myńdaı.) Al sonda olardyń tólqujat alýdan qa­shýynyń sebebi nede?!. Sebebi túsinikti – olar azamattyqqa qujat ótkizgende Qa­zaqstanda tu­raqtap qalýdy emes, tek ártúrli joldarmen kvotaǵa kirip, aqsha tabýdy ǵana oılaǵan. Aq­shany alǵan soń Qazaqstannyń tólqujaty qajet emes, endi olar qaıtyp ketýdi oı­las­ty­ryp júr nemese áldeqashan ketip te qalǵan. Al neshe túrli jalǵan qujatpen kvotaǵa kirip aqsha alyp jatqandar budan áldeqaıda kóp bolsa kerek. Kvota alǵan boıda izim-ǵaıym joq bolyp ketetinder, osyndaı jalǵan oralmandar. Al mundaı kózboıaý­shylyq jasaýdyń joly óte kóp, tásili alýan túrli. Mysaly, joq adamdardy jasandy qujat­tarmen kvotaǵa qosý, oralmandardyń ba­la­la­rynyń sanyn ótirik kóbeıtý sııaqty jaǵ­daılar jıi kezdesedi. Nemese Qazaqstanǵa kelmegen adamnyń pasportyna shekaradan ótti degen jalǵan shtamp basylady (О́tken jyly kórshiles elderdiń birine barǵanda kvotaǵa qosý úshin pasporttaryn Qazaqstanǵa berip jibergen, biraq aqyry sońynda pasport ta joq, kvotanyń aqshasy da joq, jer sıpap otyrǵan adamdardy óz kózimmen kórdim). Turaqty tirkeý de osylaı jalǵan jolmen sheshiledi. Nemese burynǵy kvota alǵan adamnyń sheteldik pasportynyń bir-eki árpin ózgertip, kvotaǵa qaıtadan kiredi (Teriskeı oblystardyń birinde dál osyndaı kózboıaý­shy­lyq jasamaq bolǵandar qolǵa tústi).             Alys shetelderdiń joǵary oqý oryndaryn bitirdi degen jasandy dıplom men týý týraly alǵan kýálik jasaý da kóbeıgen. Qazir kom­­pıýterdiń zamany – túrli mór, shtamp, dıplom jasaý onsha qıynǵa túspeıdi. Osyndaı másele kóterilse kvotaǵa engizýdi arnaıy komıssııa sheshedi degen ýáj jıi aıtylady. Biraq ol komıssııanyń árbir oralmandy kózbe-kóz sanap, tekserip otyra almaıtyny aıtpasa da túsinikti. Olar, negizinen, túsken qujattarmen jumys is­teıdi. Al qujattardyń shyn, ne jalǵan ekenin ajyratý ońaı emes. Onyń ústine, shet tilinde jazylǵan qujattyń notarıýs bekitken aýdar­masy negizge alynady. Al notarıýs bolsa qujattyń ras-ótirigin anyqtamaıdy, aýda­r­manyń durys-burys­tyǵyna ǵana jaýap beredi. Mine, osyndaı shym-shytyryq jaǵ­daılar kvotaǵa neshe túrli jalǵan qujatpen kirip, memlekettiń qarjysyn talan-tarajǵa salýǵa jol ashyp otyr. Bul jóninde sońǵy kezde baspasóz betterinde jıi sóz bolýda. Oblystyq kóshi-qon departamentteriniń biraz qyz­met­ker­leriniń ústinen osy jóninde qyl­mystyq is te qozǵaldy. Mundaı jaǵdaı, ásirese, oralmandarǵa baspana emes, aqshalaı járdemaqy beriletin bolǵannan keıin aıryqsha asqyndady. Mysaly, biz shetelderden 2007 jyly 15 myń otbasy, 2008 jyly 20 myń otbasy kóship keldi, sóıtip, kóshi-qon kvotasynyń josparyn tolyq oryndadyq degen maqtanyshty áńgimeni ár jerden estip qalamyz. Al, biraq osy málimetterdi durystap teksersek, sóıtip, ushan-teńiz járdemaqy alǵan oralmandardy izdep, naqty sanaq júrgizsek, kóptegen by­lyqtardyń beti ashylar edi. Bul jaǵdaı Kóshi-qon komıtetine qazirgi jańa basshylyq kelip, kvotaǵa kirýdiń talap-sharttaryn edáýir qataıtqan soń 2009 jyly biraz saıabyrsydy. Degenmen, sheshilmegen máseleler álde de barshylyq. Kóshi-qondaǵy jemqorlyqtyń asqyn­da­ýyna syrttan keletin aǵaıyndardyń azaıa tú­sýi de óz áserin tıgizip otyr. Mysaly, jyl sa­ıyn ár oblysqa kóshi-qon kvotasy bo­ıynsha orta eseppen bir myń, bir jarym myń otbasyǵa oryn bólinip, qarjy beriledi. Al kóp jaǵdaıda ol oblystarda jańadan kelip, daıyn turǵan osynshama shynaıy oralman tabyla bermeıdi. Onyń esesine jalǵan qu­jatpen júrgen jasandy oral­mandar bar­shylyq. Oblystyq depar­tamenttegiler osy ja­sandy oralman­dardy tizimge kirgizip, jos­pardy da oryndap, paıdaǵa da kenelip, “eki jep bıge shyǵady”. Kóshi-qon salasyndaǵy mundaı jaǵdaıǵa tosqaýyl qoıatyn ýaqyt áldeqashan jetti. Soǵan oraı, kvotaǵa jańadan, naqty kóship kelgen, ómirde bar, qujattary durys adam­dar­dyń ǵana kirýin qamtamasyz etetin jáne olardyń tıisti járdemaqyny alysymen dereý keri qaıtyp ketpeı, Qazaqstanda turaqty turyp qalýyn qadaǵalap otyrýdyń bir júıege túsken mehanızmin jasap bekitý qajet. Jańa zańda bul másele erekshe eskerilgeni jón. Sondaı-aq, kvota bo­ıyn­sha járdemaqy alyp, biraq ózderi Qazaqstanǵa kelmeı qalatyn nemese qaıtyp ketetin adamdardyń zań aldyn­daǵy jaýapkershiligin naqtylaý kerek. Sońǵy eki-úsh jyl kóleminde kvotaǵa kirip, járdemaqy alǵandardyń qanshasy Qazaqstanda turyp jatyr, qanshasy kelgen jaqtaryna qaıtadan qaıtyp ketti jáne onyń sebepteri ne degen másele naqty tekserilip, saraptamadan ótkizilýge tıis. Sondaı-aq, syrt jerlerge baryp, kóshi-qon jumystaryn aldyn ala daıyndap, uıymdastyrýdy da qolǵa alý kerek. Buǵan Qazaqstannyń qazirgi halyqaralyq arenadaǵy abyroı-bedeli tolyq jetedi. Ásirese, qazaqtar tyǵyz ornalasqan elderdiń Tashkent, Nókis, Baıan-О́lgıı, Úrimji sııaqty qalalarynan kóshi-qon meke­meleriniń bir-eki adamnan tu­ra­tyn shaǵyn ókildikterin ashqan jón. Mun­daı ókildikter tek etnostyq qazaqtardyń kóshin ǵana emes, eńbek kóshi-qonyn da, basqa kóshterdi de rettep otyrady. Qazaqstannyń toǵyz joldyń torabynda jatqanyn, bizdiń jerimizde alýan túrli kóshtiń tolassyz aǵylyp jatatynyn eskersek, kóshi-qonmen aınalysatyn mundaı ókildikterdiń bolashaǵy zor, paıdasy úlken. Alystaǵy aǵaıyndarmen kóshi-qon jó­ninde aqparattyq portal ashyp, saıt arqyly baılanys jasaýdy da qolǵa alý kerek. Iаǵnı, syrt jerlerdegi qazaqtar Qazaqstanǵa qalaı kóship barýǵa bolatynyn, qaı oblysqa, qaı jerge ornalasqan tıimdi ekendigin ınternet arqyly aldyn ala bilip otyrǵandary abzal. Atajurtqa kóshý týraly ótinishterin de osy elektrondyq baılanys arqyly jiberýlerine bolady. Sondaı-aq, etnostyq qazaqtardyń kóshin sheteldegi elshilikterimiz ben kon­sýl­dyq mekemelerimizdiń, túrli halyq­aralyq uıymdardyń, ózimizdiń qoǵamdyq birles­tik­terdiń kómegine súıene otyryp uıym­dast­yrýǵa da ábden múmkindik bar. Mundaı uıym­dastyrý jumystaryna aldyn ala belgili bir kólemde arnaıy qarjy bólý máselesi de sheshilýi kerek. Bul aıtylǵan máselelerdi júzege asyrý qarjylyq, zańdyq-quqyqtyq, tehnıkalyq jaǵynan onsha qıyn emes. Tek oǵan shynaıy ynta-yqylas kerek. Al ynta-yqylas baı­qalmasa, onda neshe túrli syltaý aıtyp, kóshi-qon jumysyn ótken ǵasyrdyń toq­sa­nynshy jyldardaǵy eski sarynmen júrgizip, qazirgi qalpymyzdan tanbaı, beı-jaı otyra beretin bolamyz. Osy rette myna máseleni de atap kór­set­kimiz keledi. “Halyqtyń kóshi-qony týraly” zań jobasynda kóshi-qon máseleleri jó­nin­degi ýákiletti organnyń quzyreti 12 túrli tar­maqpen belgilengen. Biraq onyń ishinde kóshi-qon jumysyn uıymdastyrý týraly bir aýyz sóz joq. Muny qalaı túsinemiz?!. Kóshi-qon me­kemesiniń eń basty mindeti – kóshti uı­ymdastyrý emes pe?! Zańda osy másele de naqty, aıqyn etip kórsetilýi óte qajet. Joǵaryda kóshi-qon kvotasyna kirip, járdemaqy alýdyń jemqorlyqtyń bir kózine aınalǵanyn aıttyq. Bul máselelerdi tolyq sheshýge jalǵyz Kóshi-qon komıtetiniń sha­ma­sy kelmeıdi. Soǵan oraı, zań jobasynda ishki ister, ulttyq qaýipsizdik máseleleri jónindegi ýákiletti organdar men ádilet organdarynyń quzyretine osy máselelerdi de júktep, “olar kóshi-qon salasyndaǵy túrli jem­qorlyqtar men zańsyzdyqtardy bol­dyr­maýdy qada­ǵalaıdy” dep naqty kórsetken jón. Búgingi tańda shetelden kelgen etnostyq qazaqtardyń eń kóp qıyndyq kóretin máselesi – turaqty tirkelý. Ásirese, qalalyq jerge kelgen oralman tanysy bolma­ǵan­dyq­tan turaqty tirkele almaıdy. Turaqty tirkeýi joq adamǵa oralman kýáligi berilmeıdi, kvotaǵa kirmeıdi. Ony eshkim jumysqa da qabyldamaıdy. Sońǵy ýaqytta Almaty sııaqty úlken qalalarda turaqty tirkeýge turý tipten qıyndady. Munyń bári alystaǵy aǵaıyndardyń atajurtqa kelýine úlken kedergi bolyp otyr. Sondyqtan zań joba­synda Kóshi-qon máseleleri jónindegi ýáki­let­ti organdar men ishki ister organdarynyń shetelden kelgen etnostyq qazaqtardy birlese otyryp 10 kún merzim ishinde beıimdeý ortalyqtaryna, eger ondaı ortalyq bolmaǵan jaǵdaıda aldyn ala belgilengen basqa bir meken-jaıǵa mindetti túrde turaqty tirkeıtini atap kórsetilýge tıis. Oralmandardyń kóp qıyndyq kóretin jáne bir máselesi – attestattary men dıp­lom­daryn, basqa da qujattaryn kýálandyrý, ıaǵnı nostrıfıkasııa jasatý. Bul qu­jat­tardyń shyn nemese jalǵan ekendigin anyqtaýda tú­sinis­peý­shilikter jıi kezdesedi. Tipti, Qazaq­stanǵa kóship kelgen qazaqtarǵa “attestattar men dıplom­da­ryń­dy burynǵy turǵan elderińe baryp kýá­lan­dyryp ákelińder” degen talap ta qoıylady. Mine, osyny boldyrmaý úshin zańda bilim berý salasyndaǵy ýákiletti organ shetelden kelgen etnostyq qazaqtardyń bilimi jónindegi túrli qujattaryn kýálandyrýdy júzege asyrady degen másele de qamtylýy kerek. Sondaı-aq, oral­man­dardy orta jáne joǵary maman­dyqtar bo­ıynsha qaıta daıyndyqtan ótkizý máselesi de eskerilgeni jón. Shetelden kelgen oralmandardyń ara­syn­da áıeli ne kúıeýi ózge ult ókiline jata­tyn otbasylar da bar. Bul, ásirese, Qara­qalpaqstannan kelgen aǵaıyndar arasynda jıi baıqalady. Mine, sondaı otbasyndaǵy ózge ult ókilin kvotaǵa qospaı, jeńildikterden qur qaldyrý jıi kezdesedi. Mysaly, qazaqqa kúıeýge shyǵyp, bes-alty bala týyp bergen qaraqalpaq áıeliniń ne jazyǵy bar?!. Ony “ultyń basqa” dep shettetý zańǵa da, adamgershilikke de saı kelmeıdi. Soǵan oraı, zań jobasynyń 9-babyna “oralman márte­besin alǵan otbasynyń múshesi bolyp sanalatyn ózge ult ókili de oralmandarǵa tıisti jeńildikter alýǵa quqyly” degen tolyqtyrý qosqan jón. Oralman mártebesin alý úshin qazaq eken­digin dáleldeıtin qujat kerek. Biraq, bul másele de kún ótken saıyn qıyndap barady. Keıbir elderdegi jeke kýálikte de, pasportta da adamnyń qaı ultqa jatatyny kórs­e­til­meıdi. Tipti, ártúrli sebeptermen tól­qu­jatta­rynda ózge ult ókilderi bolyp ketken qandastarymyz da az emes. Mysaly, Tájik­standaǵy biraz aǵaıyndarymyzdyń ákeleri qazaq, al balalary tájik ne ózbek bolyp jazylǵan. Mine, osylardy etnostyq qazaq dep tanyp, oralman mártebesin berýdiń joly qandaı?!. Zań jobasynyń 39-babynyń 2-tarmaǵy men 40-baptyń 2-tarmaǵynda bul máseleni Qazaqstan Respýblıkasynyń sheteldegi mekemeleri anyqtaıdy dep jazylǵan. Biraq bul óte kúmándi másele. Sheteldegi elshilikter Qazaqstanǵa kelgen oralmannyń qazaq ekendigin alysta jatyp qalaı anyqtaıdy?!. Tipti, oralmandy óziniń qazaq ekendigin dáleldeıtin anyqtama ákel dep shetelge qaıtadan jibergende, ol mundaı anyqtamany qalaı alady, kimnen alady?!. Mine, osyny boldyrmaý úshin shetelden kelgen azamattyń qazaq ekendigi Qazaqstanyń óz ishinde anyqtalýy tıis. Bul mindetti oral­man­dardy kóship kelý kvotasyna engizý jó­nindegi komıssııaǵa júkteý kerek. Iаǵnı, zań jo­basyna “Oralmannyń ultty qazaq eken­digin kóship kelý kvotasyna engizý jó­nindegi ko­mıssııa anyqtap sheshedi” degen tirkes engizgen jón. Zań jobasynyń 44-babynda “oralman mártebesi oralman Qazaqstan Respýb­lı­ka­synyń azamattyǵyn alǵannan keıin toq­ta­ty­lady” dep kórsetilgen. Búgingi tańda oral­mandarǵa baılanysty túsinispeýshilik pen daý-damaıdyń birazy, mine, osy máseleden de týyndap otyr. Mysaly, oralman kvota kezegine turyp, járdemaqy alýǵa jaqyn­d­a­ǵan­da Qazaqstan azamattyǵyna qa­byl­danǵany týraly Prezıdent Jarlyǵy shyqsa, ol járdemaqydan qur qalady. Bizdińshe, bul ádildik emes. Osyny da zańmen naqtylaý kerek. Biraq bul jóninde jáne bir qaýip bar. Eger shetelden kelip, Qazaqstan azamat­tyǵyn alǵandardyń bárine oralman retinde járdemaqy tóleı bastasaq, tegin aqshadan dámetken júzdegen myń adam kezekke turady. Kóshi-qondaǵy jemqor­lyqtyń eń asqyndaǵan túri, mine, sol kezde shyǵýy múmkin. Son­dyqtan, Qazaqstan azamattyǵyn alǵandarǵa oralman retinde járdemaqy tóleýdiń qatań ereje-tártibin jasap, bekitý kerek. Sózimizdi qorytyndylaı kele aıtarymyz – Táýelsizdik alǵannan bergi kezeńde atajurtqa oralǵan san myńdaǵan qandas­ta­ry­myz elimizdiń ósip-órkendeýine, demo­gra­fııa­lyq jaǵdaıymyzdyń jaqsarýyna ushan-teńiz úles qosyp, qýanyshtardy da, qıyndyqtardy da ózgelermen birge teń bólisip, tynbaı eńbek etip, jurt qatarly ómir súrýde. Al kóshi-qon salasynda ártúrli keleńsiz jaǵdaılar kez­desse, ol, eń aldymen, uıymdastyrý ju­my­syndaǵy olqylyqtardan týyndap otyr. “Halyqtyń kóshi-qony týraly” jańa zań osy olqylyqtardy boldyrmaýdyń barlyq alǵysharttaryn jasap, sheteldegi aǵa­ıyn­darymyzdyń atajurtqa kóptep kelýine bu­rynǵydan da keń jol ashady degen úmitimiz de, senimimiz de mol. Sultanáli BALǴABAEV, Dúnıejúzi qazaqtary  qaýymdastyǵy tóraǵasynyń orynbasary.