Qoǵam • 26 Qyrkúıek, 2022

Qymyzhanadaǵy mýzeı

138 ret kórsetildi

On shaqty jyldan beri bıe saýyp, qymyz baptap, ony turaqty tabys kó­zine aınaldyra bil­gen Tor­ǵaı aýylynyń tur­ǵyny, zeı­netker Málik Beke­tov kásipkerlikpen qa­tar, ke­zin­de qazaqtyń kóne tur­mys-tirshiliginde qolda­nyl­ǵan, búginde kózden ta­sa bolyp, umytylyp bara jatqan ulttyq buıym­dar­dy, qundy jádigerlerdi kóp­­­shilikke dáriptep keledi.

Kóshpeliler oshaǵy

Torǵaıǵa kelimdi-ketimdi kisi­niń kóbi Málik aǵanyń qymyzha­nasyna bir soqpaı ketpeıdi. Úıiniń aldyna tigip qoıǵan segiz qanat aq shań­qan kıiz úıge otyz adam erkin sııady eken. Ishi-syrty eskidegi ulttyq salt-dástúrimizden syr shertetin kóne buıymdar­ǵa toly. Tórde ult ustazy Ahmet Baı­tur­syn­uly­nyń portreti ilýli tur. Kıiz úıdiń syr­tyn qaptaǵan aq mata men ishindegi neshe túrli oıý-órnekpen kómkerilgen syrmaq, tekemet, kórpe-jastyqtyń bári túgeldeı ismer kelini Maıanyń qo­­lynan shyq­qan dúnıeler. Zeı­net­ker jınaǵan jádigerlerdiń ishinde ótken ǵasyrdan jetken jez samaýyr, shoq útik, nasybaı úgitkish, er-toqym, pyshaq-kezdik pen qamshynyń túr-túri, qylysh, sadaq, shoqpar, torsyq, eltiri ishik, qasqyr ishik, temir kisen sııaqty tolyp jatqan qundy buıymdar bar.

– Men buǵan 15-20 jyl buryn daıyndaldym. Ákem mal baqqan, qoıshy bolǵan adam. О́zimiz ba­la kezimizde kıiz úıde ósip, es bil­­dik. Sondyqtan saǵynasyń. My­­naý sary jezden jasalǵan qol­ǵa sý quıatyn legen. Munymen osynda dánekerleýshi bolyp ju­mys isteıtin bir jigit esiginiń aldyna ıtke tamaq berip qoıypty. Sodan, aǵa, myna ydys nege ıtaıaq bolyp dalada jatyr. Munyń qunyn siz bilip turǵan joqsyz ǵoı, dep suraǵanyn berip satyp aldym. Mynaý HIH ǵasyrda jasalǵan keli. Ata-babamyz buryn bıdaı ekken joq, tarymen kún kórdi ǵoı. Tary­nyń nany boldy, tary talqan boldy, – deıdi zeınetker.

Qymyzhananyń aldynda turǵan úsh aıaqty temir oshaq erekshe ­eken. Kóne oshaq 1992 jyly Aqkól­den Aıýdyń Jaryq bıda­ıyǵy de­gen jerden tabylypty.

– Bizdiń ata-babalarymyz ke­zinde Aqkólden Aıýdyń Jaryq bıdaıyǵy arqyly Tosynǵa kósh­ken. Tosyn – bizdiń jaılaýymyz. Sol kóshtiń birinen túsip qalǵan nárse ǵoı – bul. Osy aýyldyń jigitteri kıik qýyp júrip taýyp alypty. Bir aıaǵy ǵana kórinip jatqan. Sodan ýaqyt óte kele ústin topyraq basyp kómilip qalǵan oshaqtyń shoshaıyp shyǵyp tur­ǵan bir sıraǵy kóliktiń dońǵalaǵy­na kirip ketedi. Ańshylar túsip qarasa, osy temir jatyr eken. Qazyp alǵanda, kádimgi eskidegi kóshpendi jurttyń oshaǵy ekenin kóredi. Keıin osy oshaqty alyp ketken jigittiń úıine ádeıi baryp kórdim. Bir jeri dánekerlenbe­gen, tutas istelgen. Muny da satyp aldym, – deıdi Málik aǵa.

Kóshpendilerdiń kózindeı bol­ǵan kóne oshaq, ne de bolsa, asqan bir sheber ustanyń qolynan shyq­sa kerek. Ústine qazandy kıgizip qoıa salýǵa bolady eken. Qazannyń túbi naıza ushty úsh ustaǵyshqa baryp tireledi. Jan-jaǵy ashyq, kóship-qonýǵa yńǵaıly, jep-jeńil dúnıe eken. Qaptalynda quman iletin ilgegi, túıege artqanda arqan ótkizip, baılap qoıatyn arnaıy shyǵyrshyǵy bar.

ch

Qymyz baptaýdyń torǵaılyq tehnologııasy

Bul óńirde de qymyz ashytý basy mamyrda bastalady. Bury­ny­raqta Torǵaıdyń qazaǵy mamyr­da qystan qalǵan súr etin asyp, aǵaıyn-týysty shaqyryp qymyzmuryndyq bergen.

Málik aǵanyń úıi kúzdigúni qy­myzdyń tunbasyn alyp, quma­laqtaı ǵana ǵyp, qurt jasaıdy. Osylaısha, kelesi jylǵy qy­myzǵa qor daıyndap qoıady. Kúbi ys­taýdyń da jóni bar. Bıeni saý­ǵannan keıin kúbige maı jaǵyp, ádemilep tobylǵymen ystaıdy. Qymyz baptaýdyń syryn qyryq jyldan beri kúbi ustap kele jatqan Málik aǵaıdyń úıindegi Sara apaı jaqsy biledi. Qymyz baptaýdyń naǵyz sheberi. Kúbini kúnara ystap otyrady. Ásili, kúbini kimniń ystaýynda da mán bar, aty-jóni joq ystaı berseń, ystyń da dámi shyǵyp ketedi eken.

– Kıikoty degen emdik shóp bar. Ol osy bizdiń Tosynda, Aqkól jaqtaǵy Qarajota degen jerde ósedi. Ony ekiniń biri bile bermeıdi, kúbini tobylǵymen ystaǵanda sol shópten bir shymshym salyp jiberse, qymyzǵa qosymsha dám berip turady eken. Bul shóp túrli dertke em, adamnyń tábetin ashatyn, sergitetin de qasıeti bar. Bıeniń sútin salqyndatyp baryp, ystalǵan kúbige quıady. Sosyn álgi qurtty saýmalǵa qosady da, ashytady. Ashytyp, ábden babyna keltirgennen keıin bir-eki kún pisip, taǵy baptaıdy. Qymyzdy óte qatty ystyqta ustamaý kerek. Baıaǵyda ata-babamyz jerdi qazyp turyp, salqynda ustaǵan ǵoı. Ystyqta ustasań byjyp ketedi. Eń bastysy, birinshi ashytqan qymyzdyń saýmaly durys bolý kerek. Sútti kúbige ystyqtaı quı­maý kerek. Áıtpese, qymyz irıdi. Sútti eki saǵattyń kóleminde sal­qyndatyp baryp qana quıý kerek. Mysaly, eki saǵat saıyn bıe saýatyn bolsa, osy ýaqyt ishinde birinshi saýyp kelgen sútiń sýyp turý kerek. Sony qymyzǵa quıyp, 15-20 mınýttaı pisý kerek, – deıdi Sara Jońqabaeva.

Kásipker zeınetkerler ulttyq sýsynnyń lıtrin 800 teńgeden satady. Sapaly, taza qymyzǵa degen suranys kúzge deıin báseńdemeıdi. Berisi Torǵaıdan, arysy Qostanaı men Astana jaqtan arnaıy tizimge tirkelip qoıyp, tapsyrys berip jatady.

– Endi baıaǵyda ata-babamyz qymyz satpaǵan ǵoı. Qazir na­ryq bılegen zamanǵa baılanysty sa­typ, saýda qylyp, nápaqa etip otyrmyz. Bi­raz jurt osynda, myna kıiz úı­diń ishinde otyryp ishe­di. Bireý­ler lıtrlep satyp alyp, toı-tomalaqqa alyp ketip jatady. Jubaıym 2015 jyly zeınetke shyqty. Sodan bastap biz qazir, minekı, 8 jyl 15-20 bıeden baılaımyz. Byltyrǵy qýańshylyqqa baılanysty bıyl 10 shaqty bıe baılap otyrmyz. Qulyndaýyna baılanysty ǵoı, – deıdi zeınetker.

Málik aǵanyń aıtýyna qaraǵan­da, jylqy ishinde saýatyn bıe de, saýmaıtyn bıe de bolady. Tek ony úıretý kerek. Qymyzdyń sapasyna jerdiń, jaıylymnyń da jaǵdaıy áser etedi eken.

– Bizdiń Torǵaıdyń jeri óte qu­narly, shóbi shúıgin bolyp ke­ledi. Jylqymyz jýsandy, kók­pekti qara otqa jaıylady. Kók­temde bıdaıyqqa túsedi. Kúzde qyratqa shyǵyp, qyrdyń otyn jeıdi. Jylqy degen janýar jer talǵap jaıylady, shóp talǵap jeıdi, sýdyń ózin de talǵap ishedi. Mysaly, jańbyr jıi jaýatyn óńirlerde shóp sýsoqty, qunary shamaly bolady. Bizdiń qymyz olardyń qymyzynan erekshe bolady. Mynaý Naýyrzym, Amangeldi, osy bizdiń mańaıymyzdyń qy­myzy bólek. Kóp jurttyń Tor­ǵaı­­dyń qymyzyn izdeıtini osydan. Ásirese, mamyrdyń bal qy­myzynda dárýmen kóp bolady. Al kúzdiń qymyzyn sary qymyz deıdi. Bul shóptiń ábden pisip, dárý­menniń kúsheıgen shaǵy. Bul kez­de pisken qymyzdyń betine kádim­gideı maı shyǵady, – deıdi Málik aǵa. Qymyz baptaýdyń she­­beri Sara Jońqabaevanyń só­zin­she, keı­bir bıeniń súti ózinen-ózi ashyp ketetin kórinedi.

– Qymyzdy ishkende birtúrli dámi bilinip turady. Sol kezde «Á, minekı, bir bıeniń súti ashyp tur» dep oılaısyń. Mundaı bıeni anyqtaý úshin, mysaly, 10 bıe saýsaq, solardyń báriniń sútin bólek-bólek ydysqa quıamyz. Sodan keıin árqaısysynan bir-bir keseden quıyp alyp, otqa qoıa qoıasyń. Ashyǵan bıeniń súti pisirgende uıyp qalady. Ol bıeni bir jeti, on kún saýmaı jibere salamyz. Qalpyna kelý kerek. Áıt­pese qymyzdy buzady, – deıdi Sara apaı.

 

Qostanaı oblysy

Sońǵy jańalyqtar

Ekibastuz: Taǵy 9 úıge jylý berildi

Aımaqtar • Búgin, 21:02

Senatorlar ózekti máselelerdi talqylady

Parlament • Búgin, 14:03

ÁCh 1/8 fınalynda kimder oınaıdy?

Fýtbol • Búgin, 12:40

Bir táýlikte 173 adam koronavırýs juqtyrǵan

Koronavırýs • Búgin, 11:02

Uqsas jańalyqtar