Jasy jer ortasynan aýǵan aqsaqal kóshe qıylysynda eki-úsh baladan jón suraǵan. Qazaq tilinde. Balalar da kádimgi óz perzentterimiz, biraq álde asyǵys boldy ma eken, bálkim aqsaqaldyń suraǵyn túsinbedi me, til jaryp jaýap qatpaı, jedeldete basyp ótip ketti. Ańtarylyp qalǵan aqsaqal jol boıyndaǵy jas kelinshekke álgi saýalyn taǵy qaıtalaǵan. Bul joly da jaýap ala almady. Eki urpaqtyń bir-birin túsinbeýi túıtkildi til máselesinde edi. Qolyndaǵy taıaǵyna súıengen aqsaqal barar baǵytynan jańylyp, saly sýǵa ketip turǵan soń jón silteýge talpyndyq. О́ńinde ókinishtiń taby. Jańaǵy jas urpaqtyń óz ana tilin bilmeıtindigine renjýli. Qapaly kúıinde taıaǵyn qarmana berdi. Iyǵyn basqan zilmaýyr salmaqty áreń kóterip turǵandaı.
Aqsaqal barar jerdi biz de bilmeıdi ekenbiz. Jol boıynda ótip bara jatqan aqsary óńdi, bııazy qyzdyń qapelimde kómekke kelgeni. Jolaýshyǵa jol baǵytyn qazaq tilinde jatyq, táptishtep túsindirip berdi. О́ńi basqa bolǵan soń suraq ta týyndaǵan. Sóıtsek, nemis qyzy eken. Qazaq tilinde sóılegende bir múdirmeıdi, kúndelikti qarapaıym qoldanatyn sóz de emes, ádebı sózdermen aıshyqtalǵan mazmundy da maǵynaly lepes. Oılamaǵan jerden at basyndaı altyn taýyp alǵan adamsha qýandyq. Indete surastyrdyq. Sóıtsek, Karına Root oblys ortalyǵyndaǵy S.Júnisov atyndaǵy №18 mektep-lıseıinde qazaq tili men ádebıeti páninen sabaq beredi eken.
Zerendi aýdanyna qarasty shoq juldyzdaı Jylymdy aýylynda dúnıege kelipti. Kishkentaı kezinde osy aýyldyń Aınur, Márzııa, Aıdana tárizdi qurbylarymen oınap ósken. Otbasynda da qazaq tilinde sóıleıdi eken. Ákesi Evgenıı qyzymnyń bolashaǵy jarqyn bolsyn dep qazaq tilinde bilim alýyna qamqorshy bolǵan. Jergilikti ult tilinde tálim-tárbıe beretin mektepte nemis tilinen sabaq beretin ájesi Ida Keıler muǵalim mamandyǵyn kóńili qulaı súıýine yqpal etipti. Kishkentaı kezinen kórkem ádebıettiń sıqyrly álemin kezgen. Tólegen Aıbergenov pen Muqaǵalı Maqataevtyń jyrlaryn jattaǵan, uly Muqańnyń «Abaı joly» roman epopeıasyn qolynan túsirmeı ósken. Bálkim, sol bilimniń, tilge degen yntyzarlyǵynyń arqasy bolar, keıin qalalyq, oblystyq til baıqaýy jarystaryna qatysqan. oblystyq baıqaýda ózi tárizdi ózge ult ókilderiniń arasynda jergilikti ult tilin qanshalyqty meńgergendigi tarazy basyna tartylǵan kezde san márte top jarypty.
– Mektepte oqyp júrgenimde Muqaǵalı aqynnyń jyrlaryn qurbylarymyzben birge talasa, tarmasa oqıtynbyz, – deıdi Karına Evgenevna. – «Aqqýlar uıyqtaǵanda» poemasyn mektep oqýshylary bolyp sahnaǵa shyǵardyq. Sóz qudireti degen ǵalamatty dál sol kezde uǵyndym. Qazaqy sózdiń qasıetin tanıtyn aýyl turǵyndary siltideı tynyp tyńdady. El alǵysyn aldyq. Mine, sodan bastap meniń boıymdaǵy jergilikti ult tili men onyń ádemi ádebıetine degen mahabbatymnyń oty mazdaı tústi. Uly Abaıdyń týǵanyna 175 jyl tolýyna oraı jazǵan eńbegim baspasózde jaryqqa shyqty.
О́zi qazir oblys ortalyǵyndaǵy qalalyq Jas pedagogter odaǵynyń tóraǵasy. Jas mamandarǵa da jetekshilik etedi. Jastardyń ómirden óz ornyn tabý jolyn nusqaıtyn, bolashaǵyn baǵdarlaýǵa yqpal etetin respýblıkalyq jastar forýmyna qatysypty. Qoǵamdyq sharýasy shash-etekten. Negizi tilge baılanysty. Til bolǵanda da jórgeginen janyna jaqyn, besik jyryn tyńdaǵan qazaq tili. Kókshetaýdaǵy ózi jetekshilik etetin «Tilderdi damytý ortalyǵynyń» sharýasy da az emes.
– Jastardy qansha úgittegenimen, birden umtylyp kete qoımaıdy, – deıdi Karına Evgenevna. – Degenmen qatarymyzǵa tartyp jatyrmyz. О́zge ult ókilderine ókpe joq. Jergilikti ult ókilderiniń óz tilin bilmeýi, bilýge asyqpaýy janyńa batady. Bul taraptaǵy máseleniń mánisin jaqsy biletindigim anyq. О́ıtkeni men kóńilim qulaı súıgen qazaq tili men ádebıeti pániniń muǵalimimin ǵoı.
– Ustazdardyń eńbegi aýyrlap ketken joq pa? – dep suradyq biz. – О́zińiz aıtyp otyrǵandaı, qazaq balasy óz tilin bilýge qulyqsyz bolsa, oqytý da ońaı emes shyǵar.
– Joq, aǵaı, – dedi ol. – Menińshe, óziń tańdap alǵan mamandyqty jaqsy kórýiń kerek. Aldymen yntań mol, yqylasyń erekshe bolýy shart. Oǵan qosa, oqýshylardy jaqsy kórseń, olar ustazdyń aıtqanynan boıyna bilim juqtyrsa, jumysyń nátıjeli bolady emes pe?! Árıne, ár sábıdiń tili óz tilinde shyǵýy kerek. Ol úshin otbasynda óz tilinde sóılegenderi lázim. Qazir jas otbasy ıeleri óz tilin bilmegendikten, baldyrǵandaryn orys tilinde tálim-tárbıe beretin mektepterge berip jatyr. Aıtatyn jalǵyz syltaýlary «erteń sabaq oqyǵan kezde kómektese almaımyz» deıdi. Al jastar bolsa ózge tilde sóılegendi mártebe sanaıdy. Kóshege shyǵyp qarańyzshy, Kókshetaý orys tilinde sóılep tur. Aıtpaqshy, biz taıaýda «Kókshetaý qazaqsha sóıleı me?» degen aksııa ótkizdik.
Aksııa barysynda Karına Evgenevna tárizdi jergilikti ult tilin jetik meńgergen ózge ult ókilderi oblys ortalyǵyndaǵy halyqqa qyzmet kórsetetin mekemelerde bolyp, qazaq tiliniń qanshalyqty qoldanylyp jatqandyǵyn tarazy basyna tartsa kerek. Bul oraıdaǵy kemshilik, qansha jyldan beri aıtylyp, jazylyp kele jatqan olqylyqtyń ornyn toltyrý úshin áli de bir ǵumyr kerek.
Til janashyry Qazaqstan halqy Aqmola Assambleıasy janynan uıymdastyrylǵan til úıretý sabaqtaryn ótkizedi eken. Anaý aıtqandaı, dúmep kelip, til úırenemin dep talpynys jasap jatqandar kóp emes. Áıtse de, Karına Evgenevna jalǵyz jergilikti ulttyń ǵana emes, jalpy halyqtyń, barsha qazaqstandyqtardyń túptiń túbinde qazaq tilin kádesine jaratyp úırenip ketetinderine senimdi.
Áńgimeniń taqyryby týǵan topyraǵy týraly, jergilikti ult tiline degen aıaly aq mahabbatynyń otyn mazdatyp alaýlatqan ósken ortasy jaıynda sabaqtalǵan.
– Mektepte júrgende shyǵarma jazǵandy unatýshy edim, – deıdi ol. – Bizdiń Jylymdy aýylynyń mańaıy kórkem sýretteı kelisti, tabıǵaty tamyljyǵan orta ǵoı. Bálkim balalyq shyǵar, aq qaıyńdardyń jap-jasyl japyraqtarynyń samal jelmen jelbirep oınaǵanyn sózben sýrettegim keletin. Biraq kindik qanyń tamǵan qasıetti jerdiń bar bolmysyn tildi qanshalyqty jete meńgerseń de jetkize almaıtyn shyǵarsyń. Ol úshin kókiregińdegi sezimdi sózben kesteleýiń kerek. Túbinde áıteýir bir jazyp shyǵatynym anyq. Bizdiń aýyldan shyqqan qazaq jýrnalıstıkasynyń bir ókili Sarbas Aqtaev aǵamyzdyń týǵan jer taqyrybyndaǵy shyǵarmalaryn súısinip oqımyn. Qalamger aǵamyzdaı qarpyp jaza almasaq ta bizdiki ázirge elikteý.
Júzi basqa bolsa da ózimizge búıregi buryp turǵan Karına Evgenevnamen jol aıyryǵynda qoshtastyq. Qyz burymyndaı qatar túsken qos kóshe atshaptyrym jerden baryp qosylady eken. Aqpeıildi adamdardyń izgi nıeti tárizdi.
Kókshetaý
