Naryqty damytý qalaı júzege asyp jatyr?

Bala quqyǵy – birinshi orynda

Bıyl 12 shildede Memleket bas­shysy Qasym-Jomart Toqaev «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine saqtandyrý naryǵyn jáne baǵa­ly qaǵazdar naryǵyn retteý men damytý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zańǵa qol qoıǵan edi. Zań 30-dan astam zańnama­lyq aktige ózgeristerdi qamtıdy. Zań­nyń birinshi blogi saqtandyrý sektoryn odan ári keshendi damy­týǵa baǵyttalǵan.

Agenttiktiń habarlaýynsha, sońǵy bes jylda saqtandyrý naryǵy turaqty ósip keledi. Byltyr salanyń eki negizgi kórset­kishi aıtarlyqtaı ósim kórsetti: saqtandyrý syılyqaqysy 37 paıyzǵa, tólem qabileti 7 paıyzǵa artqan. Agenttik tóraǵasynyń orynbasary Marııa Hadjıevanyń aıtýynsha, naryqtyń ósýi erikti jeke jáne erikti múliktik saqtan­dyrý sııaqty erikti saqtandyrý túr­leriniń damýymen baılanys­ty. Bul rette saqtandyrý nary­ǵynyń áleýeti, birinshi kezek­te, ómirdi jınaqtaýshy saqtan­dyrý­dyń jańa áleýmettik baǵdar­lanǵan ónimderin engizý, saqtan­dyrý qyzmetterin odan ári sıfr­landyrý, sondaı-aq osy qyzmet­terdiń tutynýshylaryn qorǵaýdy qamtamasyz etý esebinen aýqymdy bolyp otyr.

«Zańda kózdelgen ómirdi saqtandyrýdyń jańa áleýmettik mańyzdy ónimderiniń biri – Memlekettik bilim berý jınaqtaý júıesi (MBJJ) sheńberindegi bilim berý jınaqtaý saqtandyrý ónimi. «Bank depozıtinen erekshe­ligi, bul ónim qosymsha saqtandyrý qorǵaýyn usynady. Ata-anasy qaıtys bolǵan nemese eńbekke qabilettiliginen aıyrylǵan jaǵ­daıda saqtandyrý sharty bo­ıynsha jınaqtalǵan somaǵa qara­mastan oqý quny tólenedi», dep atap ótti M.Hadjıeva.

Budan basqa Saqtandyrý tólemderine kepildik berý qory (STKQ) tólemderdiń tolyq somasyna kepildik beredi, al bank salymy boıynsha kepildik 10 mln teńgeden aspaıtyn somany jabady.

2022 jylǵy 1 qyrkúıektegi jaǵdaı boıynsha MBJJ baǵdar­lamasyna 4 bank qatysa­dy jáne jalpy somasy shamamen 33,5 mlrd teńgege barlyǵy 22 myń depozıt ashyldy. О́mirdi saqtandyrý bo­ıynsha kompanııalardyń MBJJ-ǵa qatysýy osy ónimdi satýdyń balama arnasyn qurýǵa jáne osy júıeniń halyq arasyndaǵy tanymaldylyǵyn arttyrýǵa múmkindik beredi.

Zeınetaqy annýıteti

Zańnyń taǵy bir jańalyǵy – birlesken (erli-zaıypty) zeınet­aqy annýıtetin engizý. Ol er­li-zaıyptylardyń nemese ja­qyn týystardyń zeınetaqy jınaq­taryn biriktirýge jáne olardyń árqaısysyna jeke keste boıynsha ómir boıy tólemder belgileýge múmkindik beredi. Mysaly, erli-zaıyptylardyń, 55 jastaǵy kúıeýi men áıeliniń 11,6 mln teńge jáne 5 mln teńge mólsherinde zeı­netaqy jınaqtary bar delik. 

«Bul rette kúıeýi úshin eń tómengi kúnkóris deńgeıiniń 70 paıyz mólsherindegi aı saıynǵy tólemmen zeınetaqy annýıtetiniń eń tómen quny 7,4 mln teńgeni, áıeli úshin 9,2 mln teńgeni qu­raıdy. Tıisinshe, áıeldiń jı­naq somasy jeke zeınetaqy annýı­teti shartyn jasasý úshin jetkiliksiz. Jınaqtardy birikti­rip jáne birlesken zeınetaqy annýıteti shartyn jasaı otyryp, er­li-zaıyptylardyń árqaı­sysy ómir boıy tólemder ala alady. Birlesken zeınetaqy annýıtet­terin engizý azamattardyń jınaq bastamalaryn arttyrýǵa jáne zeınetkerlikke shyqqan kezde olarǵa qosymsha jınaqtardy qamtamasyz etýge múmkindik beredi. Bul opsııany 1 mln-ǵa jýyq adam paıdalana alady», dedi M.Hadjıeva.

Aıta keteıik, damyǵan elderde zeınetaqy annýıteti sharttary zeınetaqy júıesiniń ajyramas bóligi sanalady. Skandınavııa elderinde (Danııa, Shvesııa, Norvegııa) birlesken annýıtetter erikti ónimder bolsa, Latyn Amerıkasy elderinde (Chılı, Meksıka, Argentına) birlesken annýıtetter mindetti sıpatqa ıe.

Tólemge kepildik bar

Zańda caqtandyrý tólemderine kepildik berý júıesinde de eleýli ózgerister kózdelgen. Saqtandyrý tólemderine kepildik berý qory kepildik beretin saqtan­dyrý synyptarynyń tizbesi keńeı­tile­di. Kepildik berý júıesi saqtan­dyrýdyń barlyq mindetti jáne áleýmettik mańyzdy synyp­taryna, onyń ishinde MBJJ sheńberin­de jasalatyn jańa ónimderge – birlesken zeınetaqy annýı­tetterine jáne ómirdi saq­tandyrý sharttaryna qol­danylady. Sondaı-aq tutyný­shy­lardyń saqtandyrý tóle­min alýdy kútý kezeńi aıtar­lyq­taı qysqarady. Qazirgi ýaqyt­ta tutynýshylar STKQ-dan tólem­derdi alý úshin uzaq ýaqytty qajet etetin sot sheshimin kútýi kerek. Al jańa júıe boıynsha tuty­ný­­shylar saqtandyrý uıy­myn taratý týraly sot sheshi­min kút­peı, lısenzııasynan aıyryl­ǵan­­nan keıin tólemderdi birden ala alady.

Saqtandyrý tólemderiniń úzdik­siz­digin qamtamasyz etý maq­satynda taratylatyn saqtan­dyrý uıymynyń saqtan­dyrý port­felin berý STKQ-nyń qara­jaty esebi­nen júzege asyrylady. «Qabyl­danǵan zańnamalyq bas­t­amalar kepildik tólemderdi alý pro­sesin ońtaılandyrýǵa ári je­deldetýge jáne halyqtyń saqtan­dyrýǵa senimin arttyrýǵa baǵyt­talǵan», dep atap ótti M.Hadjıeva.

Sıfrlandyrýǵa baǵyttalǵan

Túzetýlerdiń eleýli blogi sek­­tordy sıfrlandyrýǵa baǵyt­talǵan.  Zańda mindetti avtosaq­tandyrý boıynsha saqtan­dyrý jaǵdaıyn onlaın retteýdi engizý kózdelgen. Qazir avtokólik ıeleri saqtandyrý uıymynyń keńsesine barmaı-aq, avtosaqtandyrýdy onlaın rejimde satyp alý múmkin­digine ıe. 2020 jyly mindetti avtosaqtandyrý shart­tary­nyń 100 paıyzy elektron­dy nysanda jasaldy. Son­daı-aq ma­mandandyrylǵan baǵdarla­ma­lyq qamtamasyz etýdi paıdala­na otyryp, shyǵyndy baǵalaý­dy avtomattandyrý jolymen min­detti avtosaqtandyrýda avtokó­lik­ke keltirilgen shyǵyndy baǵalaý júıesin jetildirý usynylady.

Zańda mindetti avtosaqtandyrý boıynsha ıkemdi tarıfteý tetigin engizý kózdelgen – ıkemdi tarıfteý júıesine kóshý, ıaǵnı tarıfter ár aımaqtaǵy jol apaty deńgeıin eskere otyryp, jyl saıyn ja­ńar­tylady. Ikemdi tarıfteý tetigi, sondaı-aq júrgizýshilerdiń kólikti júrgizý sıpatynyń tarıhı derekterine súıene otyryp, qa­zir­gi jeńildikter men ústeme­aqylar júıesin jyl saıyn ózek­tendiriledi. Sonymen qatar «Eýrohattama» júıesi engizilmek.

«Jol-kólik oqıǵasynyń bel­gili bir talaptary saqtalǵan jaǵdaıda, qatysýshylar polısııa qyzmetkerlerin tartpaı derbes resimdeıdi jáne JKO-nyń kináli tarapyn anyqtaý úshin sot sheshimi talap etilmeıdi», dedi agenttik tóraǵasynyń orynbasary.

Qor naryǵy qońdana túsedi

Zańnamalyq bastamalardyń ekinshi blogi qazaqstandyq qor naryǵyn odan ári damytýǵa baǵyt­talǵan. Zańnyń baǵaly qaǵazdar naryǵy bóligindegi negizgi bastama­lary – qor naryǵynda ınves­tor­lardyń quqyqtaryn qorǵaý shara­laryn kúsheıtý; kásipker­lik sýbektileri úshin qoljetim­di qarjy quraldarynyń jelisin ke­ńeıtý; emıtentterdiń qor nary­ǵyna shyǵýyn yntalandy­rý; baǵa­ly qaǵazdar naryǵynyń kási­bı qaty­sý­shylaryn retteý men qa­d­aǵa­laý tásilderin qaıta qaraý.

2022 jylǵy 1 qyrkúıektegi jaǵdaı boıynsha sany 404 myń adamǵa jetken ınvestorlar bazasy ósiminiń qarqynyn eskere otyryp, olardy qorǵaýdy qamtama­syz etý úshin qazaqstandyq brokerler úshin qarjy qural­daryn satyp alý aldynda klıent – jeke tulǵanyń biliktiligi men ınves­tısııalyq beıinin baǵalaý týraly talap engiziledi.

«Brokerlerdiń bilikti dep tanylǵan klıentteri kez kelgen qarjy quraldaryn, onyń ishinde táýekeli joǵary quraldardy satyp ala alady. Bul ınvestısııalaýdyń áleýetti baǵyttarynyń sheńberin aıtarlyqtaı keńeıtedi», dep atap ótti qarjy retteýshisiniń ókili.

Bilikti ınvestorlar bolyp sanal­maıtyn jeke tulǵalar táýe­kel­diń eń tómengi deńgeıimen kon­ser­vatıvti qarjy quraldaryn satyp ala alady. Bul rette osy shekteý qandaı da bir ınvestısııa­larmen baılanysty táýekelderdi derbes aıqyndaı alatyn zańdy tulǵalarǵa qoldanylmaıdy. Qor naryǵynda ınvestorlardyń qu­qyq­taryn qorǵaýdy kúsheıtý jónin­degi qosymsha shara retinde retteý aıasyna ınvestısııalyq kon­sýl­tasııa berý qyzmetterin kórsetetin sýbektiler engizildi. Mundaı qyzmetterdi tek lısenzııa­sy bar brokerler men dılerler ǵana kórsete alady. Olar ınves­tısııalyq konsýltasııa berý bo­ıynsha óz klıentterine usynatyn qyzmet sapasy úshin jaýap beredi. 

Investorlar, óz kezeginde, durys emes ınvestısııalyq konsýltasııa berý nátıjesinde týyn­daǵan zııannyń ótelýin sot tártibimen talap ete alady.

Kásipkerler úshin qoljetim­di qarjy quraldarynyń jeli­sin keńeıtý sheńberinde baǵaly qaǵazdardyń mynadaı birqatar jańa túrin engizý kózdelgen: shyǵarylymy aksıonerlik kapıtaldy ulǵaıtý qajettiliginsiz uzaq merzimdi qarjylandyrýdy tartýǵa múmkindik beretin, óteý merzimi joq oblıgasııalar jáne halyqaralyq standarttarǵa sáıkes keletin ESG quraldary (ornyqty damý quraldary), bul – «jasyl» oblıgasııalar, áleý­mettik oblıgasııalar, ornyqty damý oblıgasııalary jáne ornyqty damýǵa baılanysty oblıgasııalar.

«Barlyq usynylǵan bastama saqtandyrý naryǵynyń jáne baǵaly qaǵazdar naryǵynyń aı­tar­lyqtaı damýyna yqpal etedi, nátıjesinde bul eldiń qor naryǵy men ekonomıkasynyń jalpy damýyna oń áser etedi», dep qory­tyndylady M.Hadjıeva.