Alǵash 15-aq jasynda jazǵan Dúkenbaı Dosjannyń «Kókpary» sondaı týyndy. Dodanyń arasynan berilgen reportaj. Kókpardyń eń aýyry – doda. Aýylda úlkender «bastaldy ma jyndy kókpar?» deıtin. Sol jyndy kókparyńyz – doda. Júz, eki júz attyly bir serkege talasady, ońaı ma? О́lgen-tirilgenin bilmeıdi jigitter. Keskilesken urys sekildi syrtynan qaraǵanda. Talaıy merttigedi. Mertikkeni bylaı tursyn, jazym bolady, ólim qushady. Sonda da qoımaı kókpar tartady qazaq! Nege? Jazýshy Dúkenbaı Dosjan da osyǵan toqtalady, kókpar arqyly qazaqtyń tabıǵaty men taǵdyryna dendeıdi.
Shyǵarma bir qaraǵanda etnografııalyq áńgime sııaqty qabyldanady. Iá, etnografııalyq sıpaty bar. Onda kókpardyń neshe túri, amaly, túrli ádis-tásili – bári egjeı-tegjeıli kórinis tabady. Sonymen qatar qyr qazaǵynyń, dala qazaǵynyń minez-qulqy, atqa minse elirip ketetin asaý, tarpańdyǵy qylań urady. Qanǵa sińgen qasıet bolǵandyqtan, «ondaı kózsiz erlik qaıda apardy?» deı almaımyz, biraq...
Jazýshynyń «Kókpar» áńgimesindegi Serdaly kim? Ákeden qalǵan jalǵyz, jaı ǵana jalǵyz emes – qý jalǵyz. Sheshe, týǵan baýyr, týys joq, rýlastary ǵana bar qý jalǵyz. Ákesi Seriqul zamanynda kókpardyń piri atanǵan jigittiń aldy. Ajaly kókpardan kelgen! Áıeli jylap «barma!» dep qalǵanda, ákesi bolmaı ketip, aqyry úıine jetip jantásilim etken. О́lim aýzyna jetse de kókpardy bermeı aýylyna qaldyrǵan. Endi ákesi kókpardan ólgen Serdalyǵa sol oıynnyń ne qajeti bar edi? Bir jaǵynan – qanda bar qasıet, ekinshi jaǵynan – esh qamqorsyz jalǵyz qalǵan soń atqa minip, jylqy baǵyp ketken Serdaly. Atqa mingen jigittiń ermegi kókpar emeı ne bolsyn?! Úshinshi jaǵynan aýyl aqsaqaldarynyń qamshylar sózi bar emes pe? «Sadaǵań keteıin, kókpardyń piri edi. Qyrǵyzalynyń namysyn bermeı ótti ǵoı. Ákesine tartsa, myna kókpar osy balaniki bolar. Ákeńdi kórgen aqsaqaldarǵa kórset ónerińdi!» degen sózder qoltyqqa dym búrikpeı qoıa ma?
Árıne, mundaı sózderden soń bul kókparda da Serdaly janyp túsedi. Birinshi kózge túsedi. Topty jaryp sýyrylyp alyp shyǵady serkeni. Atynyń birer teri ishinde ekenin biledi, jaraýy jetpegen. Sóıtse de qorjyndasa tartqanda qatarynan úzdik shyǵyp bir baıqaıdy da, Serdaly kókpardy tastap, árirek baryp turady. Qaıtsam ba degen oı meńdeıdi. Onyń ústine mana aýyldan shyǵarda birtúrli qobaljyp, júregi atqaqtaǵany esinde edi. Súıgenin de oılaıdy: «Osydan qolǵa birer mal bitirip qosylsaq! «Qosylmaq bop ýádelesken!» Keregi joq kókpardyń! Jastyǵyn qor etip bitti. О́zderi-aq namysqa qurban bolyp qyrqysa bersin. Qasynda Qaraqyz, aldynda bes-on tuıaǵy bolsa bolǵany. Tynyshtyq kerek, tilemeıdi artyqty». Bul – Serdalynyń ishki oıy.
Solaı ekioıly bolyp turǵan Serdalyǵa el úlkenderi «dodany buzsyn, namysty jyqpasyn» dep sálem aıtyp jiberedi. Súıgenin oılap, qaıtýǵa bet alǵan Serdalyǵa! Namysqa shapqan qazaq emes pe? Dodaǵa enedi Serdaly. Dodany buzý degen aıtqanǵa ǵana ońaı. Tebisip, qamshylasqan júzdegen attylyny bir shetinen buzyp-jaryp, serkege talasqan ortasyna kıligýdiń ózi qıyn. Odan ári kúshińdi asyryp, aılańdy qosyp, serkeni alǵan kúnde qalyń attylyny qaǵyp-soǵyp shyǵý degen... Bul jerde ózi pushpaǵynan ustaı almasa da, kıip-jaryp arandatyp, serkeni taqymdap tartyp bara jatqandy syrtynan qamshymen soǵyp, qastandyq qylatyn shaldýar dúleıler kóp. Ony avtor: «О́zderi shyǵarmasa da ózgege shyǵartpaıdy. San tosqaýyl adamdy da, atty da janshyp jiberedi», deıdi. Týra ómirdegideı, ózine qatysy bolmasa da, qaǵyp tastaýǵa tyrysady. Jazýshy osy tusyn jetkize bilgen kókpardyń. Bir oqyǵan baıqaı bermeýi múmkin-aý, qaıtalap oqyǵanda kókpar – qazaqtyń óz taǵdyry degendeı oılarǵa jeteleıdi. Adam taǵdyryn ózi jasaıtynǵa uqsaıdy. Sol oıdy sýretteıdi.
Aýyldyń ójet eri, jap-jas, otaý qurmaǵan Serdalynyń dodany buzǵany nege kerek, sońynda ólip tynsa?! Ákesi kókpardan ólgen jalǵyz jigittiń sońynda qalǵan balasy da joq. Sert baılasyp súıgen Qaraqyzy qaldy eńirep. Qaıta ákesi budan baqytty eken. Serdalydaı ul qaldy sońynda. Munda ol da joq. Tul ketti. Ony oılasań bul Serdalynyń da, ákesiniń de qasireti emes, jasynan tartysyp ótken jurttyń, qazaqtyń qasiretine aınalyp shyǵady. Atasy kámpeskelenip ashtyqtan ne repressııada atylǵan, ákesi soǵystan qaıtpaǵan jalǵyz uldy aqyry kókparda óz qazaǵy tepkilep, qamshylap óltirgendeı jaǵdaı emes pe? Basynda álgindeı taǵdyry bar jetim qazaqqa endigi ýaqytta tartysa berip ne kerek?..
