– Naǵashybaı aǵa, atalǵan poemaǵa áýen qalaı týdy?
– Toqsanynshy jyldardyń basynda Alashtyń qos ardaqtysy Ahmet Baıtursynuly men Mirjaqyp Dýlatov aqtalǵannan keıin Torǵaıda úlken toı ótti. Osy toıdyń qarsańynda sol kezdegi Jangeldın aýdanynyń basshysy, keıin burynǵy Torǵaı oblysynyń ákimi bolǵan Jaqan Qosabaev: «Aqań-Jaqań ortamyzǵa oralyp, aq túıeniń qarny jaryldy. Endi osy asyldarymyzdy el arasynda keńinen nasıhattaýymyz qajet. Naǵashybaı oılanyp, osyǵan arnap bir týyndy jazsyn», dep sálem aıtady. Ol kisi meniń Ilııas Jansúgirovtiń «Qulager» poemasyna maqam shyǵaryp, ony respýblıkalyq telearnadan oryndap, oǵan Almatydaǵy zııaly qaýym ókilderi tánti bolǵanyn jaqsy biletin. Sony meńzep aıtsa kerek. Dál sol jyldary belgili aqyn, Hamıtbek Musabaevtyń ózi basqaryp otyrǵan Amangeldi aýdandyq gazetinde «Qansheńgel» poemasy jarııalandy. Hamıtbek – rýhy bıik aqyn. Bul shyǵarma aqyn shabytynan bir demmen quıylyp túsken. Kórkemdigi de kelisti, formasy da ózgeshe. Oqyǵannan kókeıińizge qona ketedi. Aqyn Ahmettiń Faızollaǵa jazǵan haty arqyly sol kúrdeli kezeń men ıgi jaqsylardyń basynan ótken aýyr kúnderdi shynaıy jyrlaǵan. Poema da maǵan erekshe áser etip, uzaq tolǵanysta júrdim. Aqyry, kókiregimnen ásem bir áýen týdy. Biraq ony kópshilik aldynda alǵash ret Abzal esimdi balam oryndady. Sózi men sazy úılesken kórkem jyr birden elge unady. Tipti ony tyńdaǵanda qarııalar kózderine jas alyp, egilip otyratyn.
– Endi osy shyǵarmaǵa qatysty daýǵa toqtalsańyz?
– Jalpy, osy shyǵarma daý týdyratyn dúnıe emes edi. Onyń avtory Hamıtbek Musabaevtyń esimi qarymdy qalamgerligimen Torǵaıǵa ǵana emes, elimizge jaqsy tanys. Biraq osy daýdy uzaq jyldar bank salasynda qyzmet istegen belgili ekonomıst Keńesbek Máýletov bastady. Sol kisi birde «Qansheńgel» poemasy Ahmet Baıtursynulynyń týyndysy» dep gazetke me, álde áleýmettik jelige jazdy ma, naqty bilmeımin, bir maqala shyǵardy. Ony keıbireýler ilip áketip, tipti «Orynbordan Ahmet Baıtursynulynyń óz daýysymen torǵaılyq dosy Faızolla Satybaldyulyna jazǵan haty tabyldy» dep dúrligip, ony jan-jaqqa taratty. Osydan úsh-tórt jyl buryn Astanada osy daýǵa baılanysty bir jıyn ótip, oǵan poemanyń avtory, marqum Hamıtbek Musabaevtyń ózi de qatysty, men de sol jıynda boldym. Basqa da zııaly azamattar keldi. Sonda Hamıtbek óz shyǵarmasynyń jazylý tarıhyna toqtalyp, alǵash jarııalanǵan nusqasyn kórsetip, daý ıesine naqty jaýabyn berdi. Ony basqalar da qoldap sóılegen edi. Sonymen daý toqtaıtyn shyǵar dep oılaǵanmyn. Biraq áli de basylmaı tur. Shyndyǵy, bul týyndynyń bas ıesi – Hamıtbek Musabaev, ony men ǵana emes, Tobyl-Torǵaı óńirinen shyqqan aqyn-jazýshylar da moıyndaıdy. Bir jaǵynan, poemanyń jazylý formasy, tekstologııasy Ahmet atamyz ómir súrgen dáýirmen esh úılespeıdi.
Jalpy, Ahmet Baıtursynuly men Faızolla Satybaldyuly ekeýi de bir eldiń adamdary. Aqań 1872 jyly Aqkólde dúnıege kelse, Faızekeń 1883 jyly Batpaqqarada týǵan. Faızolla Ahmetten 11 jas kishi, sondyqtan Ahmet oǵan Faızolla dosym dep aıtýy múmkin emes dep oılaımyn. Endi ony kórkem shyǵarma bolǵandyqtan, aqyn óz qııalymen damytyp jazǵan. Qysqasy, osy daýǵa núkte qoıatyn kez jetti.
– Siz Ahmet atamyzdyń kompozıtorlyǵy týraly da jazyp júrsiz, osyǵan da toqtalyp ótesiz be?
– Osydan biraz jyl buryn «Qazaqstan» arnasynda «Qazaqtyń 1000 áni» habaryn júrgizgen, belgili dástúrli ánshi Aqan Ábdýáli «Aqqumdy», «Eki jırendi» halyq áni dep aıtty. Men osyǵan shydamaı: «Bul ánniń avtory bar, ol – Ahmet Baıtursynuly», dep hat jazdym, ol maǵan: «Aqań án jazbaǵan, ol qaıratkerlikpen, ǵylymmen aınalysqan», dep jaýap berdi. Bul pikirmen kelispeımin. Mysaly, aıtýly ǵalym Rymǵalı Nurǵalı: «Ahmet Baıtursynuly – kompozıtor, dombyra, skrıpka tartqan, pıanınoda oınaǵan, fotosýret túsirýmen aınalysqan, kezinde kúreske de túsken, bir sózben aıtqanda qazaq ult mádenıetiniń alyp báıteregi», dese, Gúlnár Dýlatova: «Ahmet atamyzdyń ústeliniń ústinde nota jatatyn», dep jazady. Sondaı-aq jazýshy Ǵalym Ahmetov pen týysy Samrat Kákishevtiń estelikterinde uly tulǵanyń mýzykadan da habary mol bolǵandyǵyn aıtady. Osy taqyrypty keńirek qaýzap, jazýshy, marqum Qoǵabaı Sársekeev basqarǵan «Qazaq» gazetine de jazdym. Ol da meniń pikirimdi qoldady. Qoǵabaı aǵa «Úsh arys» kitabynda «Qaratorǵaı» áni Aqańdiki», dep jazady. Mysaly, «Aqqum» ánine keıipker bolatyn Ińkár esimdi arý ómirde bolǵan. Kórnekti aqyn Serik Turǵynbekovtiń «Ahmet pen Ińkár» degen poemasy bar. Osyny kórip, bilip otyryp, ult ustazyna óz týyndysyn qımaıtyndardy túsinbeımin.
– Halqymyz jyrshylyqty kıe tutady, osy ónerge qalaı keldińiz?
– Bizdiń aýylda Bolat Qonysbaev esimdi termeshi aǵamyz boldy. Ol ataqty halyq aqyny Nurhan Ahmetbekovtiń dastandaryn tańdy-tańǵa uryp aıtatyn. Bolat aǵany ustazym dep bilemin. Jasymnan buıyǵy óstim de, sol ádetten birazǵa deıin aryla almaı, kópshilik aldynda jyr aıtýǵa uıalyp júrdim. Áıtpese, Ilııas Jansúgirovtiń «Qulager» poemasyn 17 jasymda oqyp, birden jattap aldym. Sodan birde Juman degen inim: «Aǵa, sizdiń jyr aıtatyn ónerińizdi bilemin, kimdi aıtasyz?» dep surady. Sosyn oǵan Nurhannyń «Esim serisi» men Muhamedjan Seralınniń «Topjarǵanyn», Ilııastiń «Qulagerin» bilemin dep edim, inim: «Esim serini» Torǵaıdaǵy Sardan aıtady, «Topjarǵandy» Aralbaıdaǵy Begaly Kórpebaev jyrlady, siz «Qulagerge» bir maqam shyǵaryp, sony aıtyńyz» dep shabytymdy oıatty. «Qulagerdi» alǵash aýylda oryndadym, odan keıin Amangeldi aýdanyna bir toıǵa baryp, qarııalarǵa aıtyp berdim. Sol toıda Qazaqstannyń halyq aqyny Qonysbaı Ábilev te bolyp, ol: «Oı, aǵa, mynadaı altyn qazynany qaıda jasyryp júrsiń?» dep ónerime tánti bolyp, ol meni respýblıkalyq gazetke jazdy. Sodan atym shyǵa bastady. Gazetke shyqqasyn 1983 jyly Ilııas Jansúgirovtiń qyzy Úmit apaı maǵan hat jazyp, Almatyǵa shaqyrdy. Biraq ol kisige barýǵa aýyldaǵy jumystan shyǵa almadym. Aıtpashqy, osy «Qulagerdi» burynǵy Torǵaı men Kókshetaý oblystary arasyndaǵy respýblıkalyq aıtysta da oryndadym. Keıin belgili satırık, ol kezde oblystyq radıoda qyzmet isteıtin Tabyl Qulııasov meni Almatyǵa aparyp, osy poemany bir saǵatqa syıǵyzyp, televıdenıge túsirdi. Sonda ǵalym, aqyn Tursynhan Ábdirahmanova: «Qulagerdi» óte jaqsy oryndadyń, biraq sen bul poemany bir áýenmen aıtpa, bir saryndy bolyp ketedi. Máselen, shyǵarmadaǵy Batyrash pen Aqannyń aıtysyn ózgeshe, Qulagerdi joqtaýyn da basqa maqammen aıtsań, ádemi shyǵady», dep aqyl qosty. Aqyn apamyzdyń aıtqany maǵan dem berdi, keıin poemaǵa birneshe maqam qosyp, jańasha túrlenttim. Osydan tórt jyl buryn Ilııas Jansúgirovtiń 125 jyldyq mereıtoıyna aqynnyń týǵan jerinen shaqyrtý alyp, Jetisýǵa baryp, Aqsýdy kórip, keremet áser aldym.
– Ákeńizdiń de jyrshy bolǵanyn estip edim...
– Meniń ákem Alpys jyrshy bolǵan. О́ner keıde egiz qonady deıdi. Ákemniń inisi de keremet jyrshy edi. Ákem Nurhan Ahmetbekovtiń «Esim seri», «Qarǵa», «Jupar hanym», «Jasaýyl qyrǵyny» dastandaryn, Ahmet atamyzdyń «Qyryq mysalyn» jyrlaıtyn. Ákem Nurhanmen túıdeı qurdas. О́te salmaqty kisi edi. Kúderi men Ábdirahmannyń da jyrlaryn oryndaıtyn. Áıgili áńgimeshil, shejireshi Ahmetqan Ábiqaı balasymen de jaqyn syılasty. Nurhan: «Ahmetqandy úsh kún kórmesem saǵynamyn, úsh kún birge bolsam, odan qashýǵa tyrysam», dep aıtady eken. Ahmetqan aǵamyz keremet áńgimeshil edi, bir aıtqan áńgimesin ekinshi qaıtalamaıtyn. «Adamda eki aýyz bolsa ǵoı, biri áńgime aıtyp jatqanda, ekinshisi áńgimeni taǵy aıtatyn», degen sózin torǵaılyqtar áli umytqan emes. Ákesi Ábiqaı Nurtazauly da ataqty aqyn, belgili «Tas meshin» dastanynyń avtory. Aqyn Nazarbek Bektemisovtiń «Ahmet ushqan altyn uıa» kitabynda Torǵaıdaǵy aqyndyq mektep týraly tereńirek tolǵap, onyń basynda Ýaq Jumabaı, odan keıin Ábiqaı, Esenjol Januzaquly, Qubasha Shalbaıuly, Seıdahmet Beısenuly sekildi aıtýly aqyndar týraly taǵylymdy jazǵan.
– Búginde Tobyl-Torǵaı óńirinde jyrshylyq óner óte kenjelep qaldy. Osy ónerdi ilgeri aparatyn shákirtterińiz bar ma?
– Qazir men Qostanaı oblysy Altynsarın aýdanynda turamyn. Bıyl osy aýdanda shyǵarmashylyq keshim ótti, sonda mádenıetke jaýapty mamandar osy jyrshylyq ónerdi damytýǵa qoldaý kórsetemiz dep aıtty. Qolymnan kelgenshe shákirt tárbıeleýge qarsy emespin. Biraq soǵan múmkindik az. Shákirtim dep óz balalarymdy aıtamyn. Olardyń bári de ónerden qara jaıaý emes. Abzal degen balam aıtysqa qatysyp, jyr aıtsa, Serik esimdi ulym «Qansheńgel» poemasyn zamanýı baǵytta jazdyryp, qazir oryndap júr. Jaqynda Torǵaıda ótken Ahmet atamyzdyń toıynda aıtyp, jurtshylyqtyń jyly baǵasyn aldy. Ábdirahman men Aqan esimdi eki ulym da ónerli, mýzyka jazady.
Áńgimelesken
Azamat ESENJOL,
«Egemen Qazaqstan»
