Endeshe, qazaqtyń adaı jylqysynyń arǵy-bergi tarıhy týraly áńgime qozǵaýdyń osy joly reti kelip-aq turǵany. Adaı jylqysy óziniń erekshe qasıetin joımaı, ǵasyrlarmen birge jasap, ár zamannyń talabyna saı túrli synǵa laıyqty jaýap berip keledi. Ana tuqym men myna tekti býdandastyrý arqyly ǵylymı seleksııa nátıjesinde qol jetken zerthanalyq tuqym emes, mańǵystaýlyq kánigi atbegiler men seıisterdiń mańdaı terin syǵa shuǵyldanǵan eńbeginiń nátıjesi bul. Mańǵystaýda jylqyǵa qatysty ádemi áńgime men dáıekti derek jelisi baǵzydan búginge deıin úzilgen emes. Demek bul dalada jylqyny qurmetteý, onyń tegi men tuqymyn damytý, at baptaý syndy jylqyǵa qatysty sharýa asa mańyzdy kásip bolǵan deýge negiz bar.
Mańǵystaýda sýyn aıǵyr týraly ańyz asa mańyzdy, mıfolog ǵalym Serikbol Qondybaı eńbekterine súıensek, Kaspıı teńizinen jylyna bir ret shyǵatyn aıǵyr – músini kelisti, shabysy bólek tulparlardyń arǵy tegi. Jer betindegi ózen men kól, teńiz ben muhıt ataýlynyń eshqaısysyna emes, tek Kaspıı teńizine tıesili sýyn týraly halyq arasynda aýzyńnan sý aǵyp otyryp aıyzyń qana tyńdar ańyzǵa bergisiz áńgimeler, hıkaıattar az emes. Serikbol syndy mıfologııa muzjarǵyshynyń sýyn aıǵyr taqyrybyna arnaıy toqtap, zerdeleı zertteýi tegin bolmasa kerek. Odan beridegi el basyna zobalań ornatqan náýbet jyldaryndaǵy qýǵyn-súrginde ozbyrlardyń qazaq halqyn ǵana emes, asyl tuqymdy jylqylaryn da qyryp-joıǵandyǵyn bir ǵana «Kókmoınaqtyń úıiri» jyry naqtylaı túsedi.
Kókmoınaq – sýyq pen ystyqqa tózimdi, «yldıdan shapsa tóske ozǵan» júırik, jaı men kúı tańdamaıtyn asyl tuqymdy jylqy jáne onyń úıiri. Keńestik solaqaı saıasattyń qandy quryǵyna ilikken úıir toz-toz bolyp joǵalady. Búgingi jylqy osy úıirdiń jurnaǵy deýge bolady. Sondaı-aq Ekinshi dúnıejúzilik soǵysta Mańǵystaýdan maıdanǵa jylqy alynyp, olardyń Nalchık qalasynda arnaıy úıretilgeni týraly derek bar. «Egemen Qazaqstan» gazetinde 2012 jyly jarııalanǵan maqalamyzda bul týraly «1941 jyly Gýrev asyl tuqymdy adaı jylqysyn ósiretin mekeme – «Gosplemrassadnık» ashylyp, Máskeýge tikeleı baǵyndyrylady. Soǵys bastalysymen baıaǵy Ahal-Teke joryǵynan beri qaraı adaı jylqylary kókeılerinde qalǵan máskeýlik áskerıler Mańǵystaýdan jylqy ala bastaıdy. Qapelimde kep jylqy ustap berýdi talap etkende irikteýdiń yńǵaıy kelmeı qalady da, alǵashqy lekte sút betiniń qaımaǵy derlikteı óńkeı tańdaýly jylqylardan, altyn qursaq bıelerden quralǵan 480 basty ustap beredi. Joǵaryda aıtylǵan aımaqtyq mekeme 1956 jyly jabylǵanda, eń sońǵy basshysy bolǵan Balybaı Kirbasov osy oqıǵany «súlikteı bolǵan, aıaǵynyń jeli bar ádemi tor bıemdi bergim kelmeı anda-mynda qýalap jasyryp edim, bolmady, alyp tyndy» deıdi eken keıin ókinishpen. Osy 480 bas túgeldeı Kabardınniń ortalyǵy Nalchıkke aparylyp, jýasytylady. Keıinnen taǵy jylqy alynyp, maıdanǵa Mańǵystaýdan barlyǵy 3000 jylqy ketedi. Bular da Nalchıkke barady. Aýyl sharýashylyǵy salasynyń bilgiri Sábıt Ábishovtiń aıtýynsha, 1942 jyly soǵysqa alynyp, Nalchıkte aspaz bolyp júrgen mańǵystaýlyq Móńke Montybaıuly «Mańǵystaýdan jylqy ákelipti» degendi estip, stadıonda jylqyǵa bas bildirip júrgen topqa barady. Keń alańda 10-15 jigit jylqylardy noqtalap alyp qýalap júr deıdi. Buıryq berip turǵan ashanadan kelip tamaq iship, jaqsy qarym-qatynasta bolyp júrgen musylman jigiti bolǵandyqtan, bul qasyna baryp «bizde júgendep, minip jýasytady» deıdi. Sonda álgi «sen jýasytyp ber» dep jabysa ketse kerek, Móńke keshke deıin tórt tulparǵa bas bildirip, júgendep, tartpasyn tartyp, bekitip-tusap, «mine, osylaı» dep aldaryna kóldeneń tartady. Ol Móńkeni osydan keıin qasyna kómekshi etip alady, keıinnen Mańǵystaýdan taǵy jylqy keledi, sóıtip, Móńke soǵysta jylqy jýasytýmen aınalysady. Búgingi júlde salyp júrgen kabardın jylqylarynyń júıriktigi týraly osyndaı bir gáp bar... Soǵystan soń jylqylar elge oralǵan joq, kabarda elinde qaldy. Aýyzymen qus tistegen kabardalyq júırikter qazaqtyń adaı jylqysynyń tuqymy bolmasyna kim kepil?
Soǵys aıaqtalǵan soń Almatyda ótken respýblıkalyq Jeńis sherýinde mańǵystaýlyq Tasqara Saǵyndyqov qosqan shabdar at 1-orynǵa ıe bolady da, ony Respýblıka Mınıstrler Keńesiniń tóraǵasy N.Ońdasynov ıppodromǵa syı retinde alyp qalady», delingen.
Bul derekter Ahal-Teke joryǵy kezinde júriske shydamaı pyshaqqa ilikken kabardın jylqylarynyń búgingi júıriktiginiń mánisin Ekinshi dúnıejúzilik soǵysta Mańǵystaýdan barǵan jylqylarmen baılanystyrýǵa, tektilik tinin osy jylqylardan izdeýge negiz bola túsedi.
Ahal-Teke joryǵy demekshi, patsha ókimetiniń 1877 jylǵy Ahal jazyǵyna shabýyly týraly ofıser M.Arnoldı jazbalarynda ásker joryqqa attanbas buryn Mańǵystaýdaǵy Fort-Aleksandrovskige shoǵyrlanǵandyǵy, aılyq taǵaıyndap jergilikti 150-ge jýyq jigitti attarymen birge ásker qataryna qabyldap, olardy mılısııa dep ataǵandyǵy aıtylady. Mańǵystaýlyq ólketanýshy Á.Span derekterine súıensek, jylqy týraly tanym-túsinigi, tańdaýy baryraq atty ásker komandıri M.Arnoldı qazaqtyń adaı jylqylarynyń «sýsyz júz shaqyrym jerdi ala beretinin, tek jýsanǵa jaıylǵannyń ózinde aryqtamaıtynyn, aýyrmaıtyndyǵyn, er-turmanynyń nasharlyǵyna qaramastan, arqalarynyń jaýyr bolmaıtyndyǵyn, tuıaqtary myqty bolǵandyqtan taǵalaýdyń, quıryq-jalyn kúzeýdiń qajeti joqtyǵyn, 3-4 saǵat shaýyp kelip qudyqtan sý ishe beretinin, al ıeleriniń olardy sýdan soń ókpeleri qabynbasyn dep az-maz jeldirtip alatyndyǵyn aıtqan M.Arnoldı bul jylqylardyń kazak polkinde kútim kórgesin tipti kúsheıip ketkendigin» jazady. Osydan soń ofıser júzdigindegi attardyń basym bóligin qazaq jylqysymen almastyryp, «bul isiniń óte durys bolǵandyǵyn tájirıbe kórsetti» dep mereılene qaǵazǵa túsiredi. Al qazaqtar júriske, joryqqa jaramaǵandyqtan jergilikti jylqylarǵa aıyrbastalǵan kabardalyq jylqylardy túgeldeı soıyp alady. Sátsiz joryqtan soń patsha áskeri sharshap-shaldyǵyp fortqa oralady, sapar barysynda 2 myń shaqyrymǵa jýyq joldy qınalmaı júrgen adaı jylqylary kúıli, jaraý qalpyn úzbeı keledi. M.Arnoldı Ahal jazyǵyna jasaǵan ekinshi joryǵynda áskerdi tolyqtaı qazaqtyń adaı jylqysymen jasaqtaıdy.
Ofıser M.Arnoldıdiń tańdaýy men tańdanysy ózge ǵalymdardyń atalǵan qazaq jylqysyna qyzyǵýshylyǵyn oıatqan sekildi. Iа.Polferov 1899 jyly Reseıdiń «Konezavodstvo» jýrnalynda «Lýchshıe porody Kırgızskoı loshadı – Adaı» atty maqala jarııalap, qazaq jylqysynyń atyn álemge tanytýǵa alǵashqy qadam jasasa, Iý.Barmınsev «Adaı jylqylary qazaq jylqylarynyń basqa tekterimen salystyrǵanda eń iri tuqymdarynyń biri bolyp tabylady» dep baǵalaıdy, qazaqstandyq ǵalymdar – A.Imanǵalıev «Adaı jylqysy» kitabyn jaryqqa shyǵarsa, M.Nuryshevtyń monografııasy akademık I.Nechaevtiń yqylasyna ıe bolǵan. Aýmaly-tókpeli zamanda jóńkile kóshken Mańǵystaý baılarymen birge tuqymy batys óńirge keń taraǵan, soǵystan keıingi jyldary atalǵan jylqy tuqymyn saqtaý, taratý boıynsha jasalǵan jumystar óz aldyna úlken taqyryp. Ol týraly kólemi gazet betimen ólshenetin maqalada tolyq, egjeı-tegjeıli baıandaý múmkin emes. Qazaqtyń adaı jylqysynyń aıryqsha jaratylysy, erekshe qabileti, qasıeti óz mańyzyn joıǵan joq. Sońǵy jyldary túrli deńgeıde, túrli shartpen uıymdastyrylǵan báıgelerde adaı jylqylary júldesiz qalǵan joq.
2011 jyly sáýirde Mańǵystaýdaǵy Aqtumsyq jerinde ótken 90 shaqyrymdyq at báıgesinde halyqaralyq dárejedegi sýdıalar, mal dárigerleri adaı jylqysynyń halyqaralyq standarttarǵa saı ekendigin aıtsa, bir aıdan soń Almaty qalasynda ótken Azııa oıyndarynda – Qazaqstan halyqtary III spartakıadasynda adaı jylqylary aldyńǵy úsh oryndy da ıelendi. 2011 jyly shilde aıynda Reseıdiń Rıazan oblysynda ótken halyqaralyq «Dostastyq kýbogi» jarysynda qazaqtyń adaı jylqylary 80 shaqyrymdyq qashyqtyqta máreden 1-shi, 3-shi jáne 4-shi bolyp ótip, kýbokpen birge «Kórermen kózaıymy» syılyǵyn da enshiledi. Osy jarystyń nátıjesi qazaqtyń adaı jylqysynyń dańqyn jarty álemge tanytty deýge bolady, osydan soń túrli jarystarda júlde salǵan 23 atqa Qazaqstan Respýblıkasy At sporty qaýymdastyǵynyń «Qazaqstan Respýblıkasy sporttyq jylqy qujattary» kýáligi berildi.
2012 jyly Astana qalasynda Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti Kýbogi úshin ótken halyqaralyq týrnırde aldyna qara salmaǵan jylqylar artynsha taǵy da Rıazanǵa attandy. Bul jaqta TMD jáne Baltyq boıy elderi festıvalinde biraz eldiń 117 tulpary baq pen bap jarystyrǵan alys qashyqtyqtaǵy alamannyń 80 shaqyrymdyq alǵashqy jarysynda adaı jylqylary irkes-tirkes birimen-biri ıyq tirestire máre syzyǵyn kesip ótedi. Júldeniń úsheýi birdeı kózapara Qazaqstanǵa ketý qaýpi maza bermegen bolýy kerek, úshinshi atty densaýlyǵynda min bar dep jarystan shyǵaryp tynady. Alaıda «aqqa Qudaı jaq» degen, osy sátte 4-shi bolyp taǵy bir qazaq tulpary – qostanaılyq júırik zý etip máreden óte shyǵady! Kóp uzamaı 117 attyń arasynan taǵy da 8-shi, 12-shi bolyp qazaqtyń adaı jylqylary jetedi. Buryn atyna, dańqyna syrttaı qanyq kópshilik osy joly atalǵan jylqy tuqymy jetistikteriniń kezdeısoq emestigin, onyń aıryqsha jaratylys ekendigin moıyndaýǵa májbúr bolady.
Keıin halyqaralyq at sporty sarapshylary men mamandary, mal dárigerleri Aqtaýǵa jıylyp, Qazaqstanda tuńǵysh ret jańa halyqaralyq klassıfıkasııa boıynsha 120 shaqyrymdyq jarys ótkizdi. Alamanda júldeni burynnan olja alyp júrgen sáıgúlikter emes, jarq etken juldyzdaı jańa tulpardyń alýy – el arasynda birinen-biri ozǵan júırikterdiń kóptigin, atalǵan jylqy tuqymynyń asyldyǵyn ańǵarta tústi. Halyqaralyq at sporty federasııasynyń múshesi, reseılik GAndrıevskıı «Sóz joq, adaı jylqysy – tabıǵattyń tamasha týyndysy» dese, arab elinen kelgen Mohammed «adaı jylqysy álemdik jarystarda olja salyp júrgen arab jylqylarynan kem emes. Tek bul jylqylardyń kútimi men baby jetkiliksiz ekeni kórinip tur, sondyqtan at sportyna kóp kúsh salýlaryńyz kerek» degen edi. 2015 jyly Fransııada dúnıejúzilik báıgege qatysyp, Latyn Amerıkasy, Saýd Arabııasynan kelgen kásibı mamandardyń joǵary baǵasyna ıe bolady. Qazaqtyń adaı jylqylaryn ǵylymı-zertteý, tanytý baǵytyndaǵy jumystarda S.Ábishev, K.Erǵalıev, T.Qaljanov syndy aýyl sharýashylyǵy salasy mamandarynyń, alystaǵy ártúrli saıystarǵa qatysýyna jaǵdaı jasap, qoldaý kórsetken Q.Kósherbaev, B.Muhametjanov, B.Turǵaraev syndy azamattardyń kómegi zor bolǵandyǵyn aıtýǵa tıispiz.
Derekterden kórip otyrǵanymyzdaı adaı jylqysynyń qazaqty uıaltqan jeri joq, kerisinshe qashanda ózgelerdiń qyzyǵýshylyǵyna ıe. Dombyra, qazy, asylǵan et, kıizúı, baýyrsaq, qymyz ben shubat – álem elderi aldynda qazaq mereıin asyryp, ulttyq ereksheligin, baı mádenıetin, tereń tarıhyn, jaýyngerlik rýhyn tanyta, qazaq memlekettigin moıyndata túsetin naqty dálelder desek, qazaqtyń adaı jylqysy da ulttyń ulylyǵyn tanyta túser qundylyqtarymyzdyń biri. О́zgelerdiń qymyzdy, qazyny bizden buryn patenttep alǵanyn, jylqynyń alǵash qazaq dalasynda qolǵa úıretilgendigine qarsy daý aıtqandyǵyn eskere otyryp, tuqymy soǵys jyldarynda ózge elderge taraǵan qazaqtyń adaı jylqysyn ulttyq brend retinde tanytsaq, qazaqtyń at qulaǵynda oınaǵan, jylqyny qanaty sanaǵan qaısar halyq ekendigi dáleldene túsedi. Arabtar súdini sulý súlikteı sáıgúligin, qyrǵyzdar «Manas» jyryn, túrikmender ahalteke tulpary men alabaı ıtin, tipti kilemine deıin álemge tanytyp ábiger, biz nege óz qundylyqtarymyzben qýana almaımyz? Qazaqtyń adaı jylqysy – eldiń maqtanyshy, ulttyq brend, ony moıyndaýǵa ózimizdiń moınymyz jar bermeı júrgende ebi men esebin tapqan ózgeler qoldy etip ketip, taǵy bir jaýharymyzdy joǵaltyp, salǵyrttyqtan san soǵyp qalmaıyq. Jańa Qazaqstannyń jańa lep-ekpinin alysqa jylqynyń tuıaǵymen estirtip, alamannyń dúbirimen de moıyndatý kerek.
Mańǵystaý oblysy
