SEIITBEKTIŃ SERGEKTIGI

Baýyrjan Momyshuly – 100 El men Er egiz uǵym. Birinsiz biriniń máni kelispeıdi. Mysalyn aıtsaq, Qazaqstan men Baýyrjan. Qazir jahan dúnıeni jalpaǵynan basqanda, osy qasterli qos ataýdy qatarlastyra aıtsańyz, mereıińiz tasyp júre beredi... Shalǵaı memlekettiń tórinen  bógde bireýdiń ózińdi jyǵa tanyǵanyna shalqısyń kep. Neniń qudireti, bátir-aý! El men Erdiń bitisip ketken taǵdyryna qatysty bulqynysty oı búkil sana-sezimińdi bılep ala jóneledi eken. О́te zerdeli, tereń bilimdi, ataq qorǵamasa da qaı dárejeli ǵalymyńnan da keıde shoqtyǵy bıikteý kórinetin, til biliminiń aıyryqsha janashyry, astanalyq Seıitbek Nurqanovtyń jaratylysy bólek batyr Baýyrjan Momyshuly jóninde aǵytqan móltek syry edi... – Áben ómirden ótken soń Gúlnár Mirjaqyp­qy­zynyń  (eri – Áben Satybaldıev) úıine bara qaldym, – dep bastaǵan edi kóshede kezdese qalǵan Seıitbek aǵa. – Tórde tóbe­deı bolyp Baýyrjan Mo­myshuly otyr eken. Ústel jasalyp qoıypty. Onyń  buryshynda konıak, birne­she fýjer tur. Batyr aǵa konıakty jaqsy kóredi. Biraq Ábenniń jerleýinde bola almaı, kóńil aıtýǵa endi kelgen ol amalsyz tynysh otyrǵan sekildi. Shaı ishilgen soń Baýkeń: “Oq tesken quıryq kóp otyrysqa shydamaıdy, turalyq endi” dep meni de kótere ketti. *  *  * ...1965 jyl edi. Áben Satybaldıevtiń úıinde toı bolyp jatyr. Baýkeń óz sózinde: “Ata-anamdy eske túsirip mynadan alyp qoıǵym keledi” dep konıakty shalqaıa tartty... Maǵan tost berilgende: “Men de Baýkeńdi quptaımyn. Ata-analarymyz úshin, asyldarymyz úshin!” – dep kótertkizdim. Qasyma Hamza Esenjanovtyń zaıyby kelip: “Qalqam, raqmet! О́tken bozdaqtarymyzdy umytpaıyq. Bostandyq úshin kúresti ǵoı!” – dedi de shylanǵan kózin bildirtpeı  burylyp ketti... Gúlnár apaı, onyń qasyndaǵy taǵy basqa  belgili-belgili iri tulǵalardyń urpaqtarynyń júzderin áp-sátte kireýke shalyp, muńaıysqa túskeni sezilip turdy... Bári de ishteı Mirjaqyp syndy asyldaryn oılap, solardyń rýhyna minájat etip otyrǵandary aıdan-anyq edi. Sóıtip, attaryn ataýǵa bolmaıtyn alash ardaqtylaryn Baýkeńniń arqasynda oısha eskerip, arýaqtarǵa taǵzym etkenimizdiń ózine táýbá destik. *  *  * Ataqty kompozıtor Baqytjan Baıqa­da­mov pen ǵalym Asqar Zakarın qudandalyq jolymen ata-dástúr joralǵysyn jasaspaq bolǵan ǵoı. Qudalardy úıdegiler, ara­larynda Baýyrjan Momyshuly da bar, bári taǵatsyzdana kútip otyrady. Qadirmendi qonaqtar ýaqytynan kóp keshigińkirep keledi. Ábden shıryǵyp, terisine syımaı otyrǵan Baýkeń eki qolyn unmen sylap alyp, syrttan kire bergen quda Zakarınge tura umtylypty... Analar keshirim surap, qutylypty. Áıtpese, batyrdyń yǵynan  shyqpaǵanda unǵa bylǵanar edi. Batyrdyń oıyny da qyzyq qoı... ... Bul toı Baıqadamovtyń eki dúnıedegi baıandy baǵy bar ekendiginiń kýási ispetti boldy. Asyly, Baýyrjan batyrdyń aralasqan bir sáttik otyrys-mezeti de qymbat ásermen ómirde órilip qalatynyna jıi kezigip, júrekpen sezinip júrmiz-aý! *  *  * ...Tosynnan kezdeskenimde Seıitbek aǵa maǵan qoıyn qaltasynan alyp bir qaǵaz usyndy. “Momyshulyna qatysty Ázilhan Nurshaıyqovqa jazǵan hatym edi. Oqyp kórersiń”,– dedi júzi nurlanyp. “Ázeke! Taıaýda “Aqıqat pen ańyz” atty jańa tıpti (“roman-dıalog”) kitabyńyzdy oqyp shyqtym. Batyr aǵamyz týraly batyl jazylǵan shyǵarmańyz ózime qatty unaǵan soń, qutty bolsyn aıtqaly ózińizdi ınstıtýttan izdegen edim, bir jaqqa jolaýshy shyǵyp ketipsiz. Sondyqtan osynaý bir súıkimdi ádebı dúnıeden alǵan áserim jaıynda birer sóz aıtqym kelip otyr. Meniń ádebıet zertteýshisi emes ekenimdi jaqsy bilesiz. Soǵan oraı shyǵarmanyń ıdeıasyn, kompozısııasyn, tilin t.b. atrıbýttaryn ádebıetshilershe taldap jatý biz sııaqty qarapaıym oqýshyǵa laıyq emes. Oılap otyrsam, buǵan deıin Baýkeńniń keıbir óz kitaptaryn, gazet-jýrnaldaǵy biraz maqalalaryn oqyp, Kýbaǵa barǵan sapary jónindegi leksııa-áńgimesin, Uly Otan soǵysynyń 30 jyldyǵyna baılanysty televızordan sóılegen sózin tyńdaǵan ekenmin. Solardan túsinip-túıgenderimdi Sizdiń romanyńyz molaıta tústi. Esińizde bar shyǵar, Baýkeń óziniń jasy 60-qa tolǵan toıynda resmı jáne beıresmı quttyqtaýlardyń báriniń oraıyna bir-aq aýyz óleń oqyp bergen sııaqty edi: Syr aıtam, saǵan halqym, uǵa bilseń, Daıynmyn ot pen sýǵa – maǵan senseń. Aryńdy aq nıetpen aqtamasam, Razymyn –teris qolmen bata berseń. Bul joldar Baýkeńniń ómirlik kredosy ispetti estiledi maǵan. Sondyqtan da bolar, Otan uly, namys quly abzal jan osynaý jalǵyz aýyz óleńdi reti bar degen jerinde únemi qaıtalap otyratyny baıqalady. Baýkeń týraly kitap jazýdyń ári ońaı, ári qıyn is ekenin shyǵarmańyzda durys aıtypsyz. Ońaı bolatyny – Batyrdyń ómir joly óz jazǵandarynda saırap jatyr. Bir ǵana mysal: “Taǵdyr maǵan darytpady kóktemin, О́ziń aıttyń ómir degen – ot dediń! Dushpandardan kóp atyldy maǵan oq, Taǵdyr ádil – meniń oǵan ókpem joq!” Eń jaqsysy – kúni búgin Baýkeńniń kózi tiri ǵoı. Qıyn bolatyny – Baýkeń týraly kóp ańyz (ásirese, ósek-aıań) onyń adamgershilik som tulǵasyna kóleńkesin túsirýi múmkin. Onyń ústine Baýkeń áskerı qaharman ǵana emes (buǵan A.Bek pen batyrdyń óz shyǵarmalarynan bastap, Sizdiń osy kitabyńyzǵa deıingi jazba dúnıelerdiń bári kýá) ulttyq áskerı kórkem ádebıetimizdiń taban tasyn qalaýshy ǵana emes (bul arasy da Sizde ádil aıtylǵan), keshegi surapyl soǵystyń oıly tarıhshysy ǵoı dep te topshylaımyn. “Qazaqstandyq 316-atqyshtar, keıin panfılovshylar dep atalǵan 8-gvardııalyq dıvızııanyń qaharmandyǵy álemge áıgili. Olar jappaı halyqtyq erlik kórsetýdi bastap berdi”. Osy tezıs Baýkeńniń “Zamandas týraly tolǵaý”, t.b. maqalalarynda (joǵarydaǵy bir aýyz óleń sekildi) jańǵyrtylyp qaıtalanyp aıtylatyn sııaqty. Soǵan qaraǵanda bul pikir ulttyq áskerı tarıhshymyzdyń ózindik qorytyndysy bolar dep oılaımyn. Uly Otan soǵysyndaǵy Uly Jeńistiń sebepterin ashyp kórsetýde de Baýkeń resmı tujyrymdardy qaıtalap aıtýmen ǵana tynbaıtyn sııaqty. Shynymen halqymyzdyń baýyrjantanytýshysy (“baýyrjanoved”) bolǵyńyz kelse (búgingi tańda Qazaqstanda bul ataqqa sizden jaqyn turǵan eshkim de joq) Baýkeńniń osy bir úshinshi qyryna da kóz tige júrgenińizdi qalar edim. Aqıqatyna kelsek, Baýyrjan – áskerı tarıhshy Baýyrjan – áskerı teoretıkten bastalsa kerek-ti. Alaıda Baýyrjan strateg, Baýyrjan – taktık, jalpy áleýmet úshin qupııa másele me, álde jarııa másele me – bul arasyn, árıne, bilmeımin. Kitabyńyzda jaıaý áskerler ýstavynda Baýkeńniń usynystary engeni týraly jazylǵan eken. Sońǵy oılardy sodan órbitip aıtyp jatqanym ǵoı. Bárinen qıyny oıshyl Baýkeńdi óz dárejesinde kórsetý bolsa kerek. Ázeke! “Aqıqat pen ańyzdyń” ómir jasy uzaq bolady degen oıdamyn. О́ıtkeni, birinshiden, ádebı geroıyńyz – halqymyzdyń súıikti perzenti, ekinshiden, shyǵarma – barynsha shynaıy. Maıdandaǵy erligińiz bir tóbe bolsa, myna kitabyńyz “eki tóbe” boldy degim keledi. Seıitbek NURQANOV. 9.06.1976 jyl”. ...Seksenniń seńgirindegi Seıitbek aǵanyń Baýyrjan Momyshulyna qatysty osy úsh úzik áńgimesi men bir haty Astananyń bas poshtasynyń mańyndaǵy kóshe qıylysynda aıtylyp, tabystalypty maǵan. Aǵamyz osynda kelip gazet, jýrnal satyp alady. Men “Abaı” kitap dúkeni jaǵynan kele jatamyn. Izdegenim – kitaptar... Aldymnan kitaptaı shejireshi qart jolyǵysa ketedi. Bir joly Sekeńdi sol dúkende kitap qarap turǵanda keziktirdim. Qarap emes, oqyp tur eken. Satýshy qyz qart kisige oryndyq ákep usyndy. Aǵamyz jaıǵasyp alyp oqysyn. Oqyp, oqyp tastap keter me eken dep, mańaıynda  qyzyqtap, qaraılap júrmin. Joq, aqshasyn tólep aldy. Álginde baıqaǵanmyn, Momyshulynyń bir kitaby!.. Qaısar ÁLIM, ASTANA.