TELQOŃYR

Esse BALTABAI Bıylǵy demalysynyń bir aptasyn derlik Baltabaı ózi buryn dırektor bolyp qyzmet atqarǵan Qaraqoıyn-Qashyrly jerine arnady. Aýyldardy ara­lap, aqsaqaldarǵa sálem ber­di. Keńshar tararda el-jurtqa sharýashylyqtyń búkil múlki men malyn árkimniń sińirgen eń­begine qaraı bólip bergen. Qa­zir qarap otyrsa, 5 qoı al­ǵany – 50 túlik, 5 jylqy alǵany aı­ǵyr úıir­den malǵa ıe. Bal­tabaı shyn qýandy. Jekeniń jaǵdaıy barlyq jerde mundaı baqýat emes. Qolyna tıgendi tegin keldige sanap, az ǵana jyldyń aıasynda beı-bereket jum­sa­ǵan­dar jetedi. Kedeıliktiń kepeshin kı­gen solar endi úkimettiń jár­de­mimen ǵana jan saqtap otyr. Qa­raqoıyn turǵyndary olaı is­temegen. Bardan bereke sa­ýyp, keńshar basshylarynyń al­dyna salǵan malynyń qarasyn az ǵana jylda kóbeı­tip, shal­qy­masa da, esh nárseden tarlyq kórmeı, “qazdaı qalqyp” otyr. – Baltabaı, aınalaıyn! Seniń júrgen jeriń – qut, basqan iziń – bereke ǵoı. Eldiń qamyn je­gen Edigedeı sender aman bo­lyń­dar – dedi Kereı aýy­ly­nyń bul sálem bere barǵan qa­rııa­­lary Súıindik pen Ha­mı­dol­la, Tó­le­baı, Qapezder alys­tan sa­ǵy­ntyp kútken baýyrlary kel­gendeı, qushaq­taryna qýana alysyp... ...Bul aýyl buryndary HHII partııa sezi atyndaǵy keńshar edi. Baltabaı Ybyraıymbekov dırektor bolǵan jyldary sharýashylyqta 60 myń qoı men 3 myń jylqy baǵylǵan. Ár úıdiń kúbisi kúmpildep, sabasy sary qymyzǵa meldek atqan. Kez kelgen shańyraqtan aıaq artar avtokólik júrgen. Endi qarap otyrsa, bular sol be­re­keni art­tyrmasa, kemitpepti. Ataqty shopan, Sosıalıstik Eńbek Eri Dáýlen Tóleýbaev­tyń, Lenın ordendi jylqyshy Sultanhamıt Balǵojınniń, sharýashylyqty Baltabaıǵa de­ıin basqaryp, en dáýlettiń ir­ge­tasyn qalap ketken Ti­leýbergen Málǵajdarovtyń eńbek dás­túrleri endigi zamanda jeke menshiktiń tııanaǵyna kósh­ken. Aýyldyń baýyry bútin, be­rekesi qashpaǵan. О́zi 10 jyl dı­rektor bolǵan keshegi keń­shar­dyń, búgingi qazaq aýylynyń tirshilik tútininiń túzý ushqany qandaı ǵajap. Taryǵyp otyrǵan bir shańyraq joq. Qaı úıge bas suqsań da, dastarqandary as-aýqatqa tolyp tur. Júzderi jarqyn, ıinderi bútin. Alshań-alshań basady bul aýyldaǵy jurtyńyz. – Amanjol Tóleýbaevtyń balasy Shahmanda myńǵa tarta jylqy bar. Aýyldyń biraz aza­ma­ty sonyń ujymynda. “Jan­bóbek” aýylyn Muhıt de­gen azamat basqaryp otyr. Al, “Aqqolqa” atty burynǵy bó­lim­sheni Janbóbek basqarýda. Osy jigit aýyldastaryna jumys taýyp berip, berekesin ketirmeı, sharýasyn biliktilikpen ustap otyr. Ákesi Qabylda osy bólim­sheni kezinde 25 jyl bas­qarǵan. Bul qonys qasıetti jer. Mańynda “Shuryq”, “Kók dońbaq” sekildi kıeli bulaqtar aǵyp jatyr. Osynda sonaý ǵa­syr­lar tórinde ómir sú­rip, halqyna shapaǵattary tıgen áıgili qajylar keseneleri de jurttyń rýhyna demeý bolýda, – deıdi aýyl turǵyndary. Kóńili toǵaıǵan Baltabaı en­di at basyn óziniń týǵan jeri – Ar­shaly aýylyna burdy. Mun­daǵy taýlar onsha bıik emes. Bi­raq, etek-jeńin jaıa, saıyn da­la­nyń biraz jerin baýyrǵa basqan. – Myna taýdyń saıasynda áke-sheshem qoı baqqan. Anam aldymen egiz týǵan qozylardy saýlyǵyna jaǵyzyp, sodan soń ǵana Balǵabaı ekeýmizdi emizedi eken. Bala bolyp, baqyryp jy­laý­dy bilmeıdi ekenbiz-dedi, Bal­tabaı qasyndaǵy saparlas se­ri­gi­ne sál maqtanǵandaı. Arǵy ja­ǵ­ynda aýylyna, týǵan ata­jur­­tyna degen qýanyshy men saǵ­y­nyshy jatyr. Biletinderdiń aı­tý­ynsha, kindik qanyń tamǵan, dú­nıege shyr etip túsken mekenge áıteýir bir soǵyp turýyń kerek. Sonda qýat, kúsh alasyń. Bal­ta­baı osyny sezedi. Araǵa jyldar salyp, Teńiz óńirine atbasyn bur­­ǵanda, boıynda qyz-qyz qan oınaıdy. ...Aldynan aıdyny shy­myr­laı aǵyp, Qulanótpes” ózeniniń bir saǵasy shyǵa keldi. Kólikten túsip, aıdyn sýynan alaqanmen kósip, betine basty Baltabaı. Bul ózen Aqtúbekke qaraı aǵady. Bal­ta­baı men Balǵabaıdyń 4-5 jas­tar­daǵy kezi bolsa kerek. Eki egizdi janyndaı ja­qsy kóretin shopan Shalqarbaı jez­deleri al­dy­nan qul­dy­rańdap júgirip shyǵatyn qos bal­dyzyn birin aldyna, ekinshisin, ar­tyna otyrǵyzyp alatyn. Bir­de shabyna bó­gelek tıgen aty týlap, Qul­an­ótpes ózenine áı-sháı joq qoıyp ketedi. Kóktemniń mol sýymen tolyǵa aǵyp jatqan tereń sýǵa, eki egiz ul shym bata jó­neledi. Qarýly Shal­­qarbaı jan dármen ózen tú­bine boılaı súń­gip, egizderdi qutqaryp qalady. – Endi ǵumyrlaryń uzaq bolady eken, qulyndarym! Tilsiz jaýdan aman qaldyńdar dep eńkildep jylaǵan naǵashylaryna qal­shyldap tońyp qalǵan sábıler tańdana qaraǵan sonda... – Sol joly elge barǵan sa­pa­rymda ótken ómir joldarymnyń biraz belesteri oıǵa oraldy. О́zim rızamyn, keshken ǵumyryma – dep, qoıady Baltakeń áńgime ústinde. Táńirge-táýbe! Baltabaı da, Bal­ǵabaı da osy jastaryna kelgenshe kisige qyldaı qııanat jasamaǵan. Ekeýi de baýyr­mal­dyq­tarymen, alǵyr­lyq­tarymen, kisige istegen jaqsylyqtarymen máshhúr jandar. Baltabaı eńbek jolyn “Qorǵaljyn” keńsharynda esep­shi­likten bastady. Sodan Aqqalqa esimdi aýyldasymen Tashkentte oqyǵan. Sabaqtary ózbekshe bolǵannan keıin, bilim alýda onsha uzaı almaı elge qaıtyp, Aqqalqa-medısına ınstıtýtyna, Baltabaı-aýyl sharýashylyǵy oqý ornyna toqtaǵan. 1973 jyly Selınograd aýyl sharýashylyǵy ınstıtýtyn támámdaǵan Baltabaı Qorǵal­jyn­nyń “Úshsart”, “Nyǵyman”, “Aqtúbek” bólimshelerinde kishi mal mamany tizginin ustaǵan. Isine tııanaqty, jumysyna pysyq Baltabaıdy Qorǵaljyn aýda­nynyń sol jyldarǵy basshysy Ádilhan Shabatov birden baı­qap, kóp uzatpaı “Drýjba” keńsharyna bas mal mamany etip taǵaıyndaǵan. Odan aýpartkomnyń nusqaý­shy­lyǵyna alynǵan. Ile bólimdi meń­gerdi. Aýdandyq keńeske depýtat bolyp saılandy. “HHII partııa sezi” keńsharyna dırektor boldy. Elimiz egemendik alǵanda “Maıdan” JShS-yn qurdy. Odan elordanyń tap etegindegi Qosshy aýylyna ákimdikke saılandy. 1932-1937 jyldary osyndaǵy Taıtóbe aýylynda áıgili batyr Rahymjan Qoshqarbaev mektepte dáris alǵan eken. Sol asyl azamattyń esimi el jadynda júrsin, urpaqqa ulaǵat bolsyn dep, kele salysymen ol tur­ǵan úıge memorıaldy taqta il­gizdi. Mektep pen meshittiń tóńi­re­gine aǵash otyrǵyzdy. Astanaǵa qatynap turatyn avtobýs júrgizdi. O­n myńnan astam turǵyny bar Qosshy aýylynda áli isteletin jumystar ushan-teńiz edi... ...Birde buǵan ákim telefon shalyp, tap sol ýaqytta reti kele qoı­maıtyn sharýa tapsyrdy. Bul or­yndaı almaıtynyn aıtty. So­ńynan Baltabaı qyzmetinen bosady. – Eń bastysy – qyzmet emes, Qosshy aýylynda bitirmegen is­terim, atqara almaı ketken sha­rýa­larym shash etekten – deıdi, – janary jarqyldaǵan Baltabaı aǵamyz. Durys-aý! Jónsizdikke kónip, aıdaǵanǵa júre berse, azamattyń aıbyny qaıda. El ne deıtin edi... BALǴABAI Egizdiń syńary Balǵabaıdy el alǵyr, asa shıraq jan retinde biledi. Keńes dáýiri ýaqytynda aýyldyq sovetterdi bas­qaryp, jer­gilikti ke­ńesterge qatarynan birneshe márte depýtat bolyp saılanǵan. Saı­laýshylarynyń amanattaryn jo­ǵaryǵa jetkizdi, ózi de qolynan kelgen qam­qor­lyq­taryn jasady. Jerlesteri: “Ba­lekeń aıtpaıdy, aıtsa, qaıt­paıdy” –degen paıym da taratqan. Kezinde S­el­ı­nogradtyń Aýyl sharýa­shy­lyǵy ıns­tı­tý­tynyń ekonomıka fak­ýl­tetin bitirgen Balǵabaı, bılik qaı salaǵa jiberse de, iske degen tyn­dy­rym­dy­lyǵymen, jaýapkershiligimen kózge túse aldy. Sonysyna qaraı, sharýashylyqtyń bas býhgalteri, kásipodaq komıtetiniń tó­ra­ǵa­sy, partııa uıymynyń hatshysy, aýpartkom nusqaýshysy qyzmet­terin jemisti atqardy. Jańa zamanda da aýyldarda ákim bolyp jumys istedi. Áıteýir qaı mamandyqtyń tizginin ustasa da halyqtan “áı, kápir” degen ja­manat ataq alǵan joq. Sol “baıaǵy Bal­ǵabaı” qalpynda, ózgermegen, qubylmaǵan bolmysynda júrip jatyr. Sońynan Astanaǵa aýysyp, áý basta Temir jol kentiniń ákimi boldy. Qala irgesindegi bul kent turǵyndarynyń sheshimin kútken sharýalary kóp eken. Balekeń ke­li­si­men qashanǵy alǵyrlyǵyna salyp, qa­la men eki araǵa turaqty júrip tu­ratyn avtobýs qatynatty. Bu­ryndary irgelerinen ótip bara jatqan poıyzdarǵa jan­dár­men ilige, mine salatyn kenttikter endi asyqpaı jurt qatarly aıalda­malardan avtobýsqa otyryp, at­tanatyn boldy. Kópten istemeı turǵan, “aty bar da zaty joq” mon­sha­nyń da kúnderdiń- kúninde qaza­n­d­y­ǵynan býy bur­qyrap, murjasynan tútinin ushyryp, jurtty bir qýantty. Irgesi qansha qalaǵa tıip tur deseńiz de, kósheleri batpaqtan, qoqystardan bir arylmaıtyn Temir jol kentiniń tazalyǵy da Balǵabaı ákim bolysymen retke kele bastady. Negizgi aımaqtarǵa jappaı aǵash otyrǵyzyldy. Araqqa salynyp, oılaryna kelgenderin isteýdi ádetke aınaldyrǵan keı azamattarmen jan-jaqty tárbıe jumystaryn júrgizdi. Kent jurtynyń qoldaǵy malynyń esebi alyndy. Turǵyndar burynǵydaı tórt túliginiń qystaıǵy kóńin endi kóshege qalaı-bolsa solaı tóge salmaıtyn boldy. Malǵa ıe shyqqan soń, olar egilgen jasyl jelekterge jaýsha tımeıtin boldy. Qaı úıde qansha túlik baryn biletin poselke ákimi shańyraq jaǵa­lap, tazalyq jóninde, qo­ǵamdyq tártip qaqynda úgit aıtýǵa deıin bardy. 2008 jyldan beri ol jańadan ashylǵan Esil aýdany ákiminiń bas ınpektory. Balǵabaı Ibraım­be­kov­t­yń qaraýynda endi ózenniń sol jaǵalaýyndaǵy Prıgorodnyı, Za­rech­nyı, Telman poselkeleri. Aty ózgerdi demeseńiz, jumys sol baıa­ǵy­daı. Eńbegi janǵan Balǵabaı El­basynyń Jarlyǵymen “Qazaq­stan Respýblıkasy táýel­siz­di­giniń 10 jyl­dyǵy”, “Astananyń 10 jyl­dy­ǵy” medaldarymen mara­pat­taldy. – Adamnyń óz ómiriniń belgili bir belesterine kóterilýi bul – zańdylyq. Másele, sol adam jasynyń el úshin sińirgen eńbekke, qoǵam, Otan úshin jasaǵan ıgi­likterge toly bolǵany qandaı ǵanıbet. Ol úshin qajyrly jumys, qaýqarly qareket, adal beınet kerek – deıdi Balǵabaı. Balekeń jas kezinde Otan aldyndaǵy mindetin Petro­pavlovsk-Kamchatskide ótegen. Qysy qaqap turatyn, aıazdary surapyl osy ólkede ol shynardaı shyńdaldy. Soldat ómiriniń qı­yn­dyqtary martenge salǵan bolattaı qaırady jas jigittiń bolmysyn. Eń al­dy­men, qolǵa alǵan isin tııanaqty bitirýge, ýaqytpen sa­na­sýǵa úıretti ásker ómiri. Bal­ǵabaıdyń tap qazirgi oty sónbegen jigeri men bolattaı berik bol­mysynan sol armııada qa­lyptasqan qaıratty ańǵarasyz. Bilim men tájirıbe, azamattyq pen adam­gershilik, eńbekqorlyq pen beınet­qorlyq jaǵynan áli de aldyna jan salmaıdy. Smaǵul RAHYMBEK,  jýrnalıst. Aqmola oblysy.