Dońyz ár kesh saıyn jatarda tabanyndaǵy jazýdy kórip jylaıdy eken. Sóıtse, onyń óletin kúni tabanynda jazýly deıdi. Jaryq dúnıemen qoshtasar kúnine jaqyndap qalǵany esine túsip, óziniń dońyzdyq tirligine ábden nalıtyn kórinedi. «Endigi qalǵan ómirimde shalshyqqa aýnamaıynshy, las, haram is jasamaıynshy» dep óz-ózin qaıraıdy eken. Sóıtip, jylap jatyp kózi ilinip ketedi. Erteńine tań ata oıanady. Oıana sala tabanymen jer basqan boıda bárin umytady. О́ıtkeni jazýdy kórip turǵan joq. Sodan keshke deıin armansyz batpaqqa aýnaıdy, qaıtadan dońyzdyǵyn isteıdi eken.
Jazýshy aıtqan ańyzdyń astarynda kóp dúnıe jatyr. Tápsirlep túsindirýdiń ózi artyq sekildi. Mundaı is-áreketti onsyz da kúndelikti ómirde jıi kórip júrmiz. Qazaq muny bir sózben táýbesizdik degen. Táýbesizdiń toqtar jeri tozaq ekeni jáne túsinikti.
Bul – ańyz. Al endi Alla tarapynan aram etilgen dońyzdyń tragedııasy jaıly estip pe edińiz? Dońyzdyń tragedııasy – aspandy kóre almaıtyny. Oǵan mundaı múmkindik múldem berilmegen. Onyń dene bitimi solaı jaratylǵan.
Moıyny kókke kóterilmeıtin maqulyq aramyzda júrgen ynsapsyz adamdardy da kóz aldymyzǵa ákelgendeı. Jazýshy Ákim Tarazı aıtpaqshy, usaq adam, rýhanı mástek adam da aspanǵa qaraı almaıdy. Qoǵamǵa qaýiptisi de – osylar. Qalamgerdiń osyǵan qatysty Gıtler men Germanııany mysalǵa keltirgeni bar.
«Bir kezde batyrlar eli, aqyndar eli, danalar eli atalǵan Germanııa HH ǵasyrdyń basynda usaq toǵysharlar eline aınaldy. Usaq qolónershi. Usaq sharýa. Usaq sheneýnik. Usaq saýdager. Usaq kásipker. Bári usaq...» deıdi ol.
Al kókke kóz tastaı almaıtyn dońyzdardyń bıiktegi qyranǵa óshigýi – zańdylyq. Ákim Tarazı osy fılosofııanyń jeteginde eki ret dúnıejúzilik soǵys bastalǵanyn aıtady.
«Biriniń aty fashızm edi, ekinshisiniń aty tym ádemi: sosıalızm dep ataldy. Sosıalızm degenimiz – qoǵamnyń qamyn oılaımyz degenimiz. Biraq bılik aspandy kóre almaıtyndardyń qolyna tústi. Eki júıeniń de aty bólek bolǵanymen, zaty bireý-aq edi. Qansha mıllıon adamnyń ómiri qıyldy, qansha mıllıon qııal, qansha mıllıon arman óldi...
Jıyrmasynshy ǵasyrdaǵy eki úlken opatqa sebepshi bolǵan álgi qarǵys atqan eki júıe bolatyn. Dúnıe júzindegi eń aıaýsyz qanaý, óz halqyn azdyryp-tozdyryp jibergen, tóńirektegi elderdiń bárine kóz alartqan, qanǵa bóktirgen, kedeıi – eń kedeı, topasy – eń topas, bıleýshisi – eń qatygez osy eki el emes pe edi», degen oı aıtady qalamger.
Dońyzdyń tragedııasyn adamdarǵa da qarata qoldanýǵa bolady. Kúndelikti ómirde de aıaǵynyń astyndaǵyny ǵana kórip, odan sál bıik jerde tirshilik bar dep bilmeıtin, bilgisi kelmeıtin jandar jeterlik.
Ras, adamnyń nıeti buzylsa, bir ózine jaman. Al halyqtyń nıeti buzylsa, adamzatqa zııan. Nıeti buzylǵan soń halyq ta jeke adam sekildi toıymsyzdyq dertine ushyraıtyn sekildi. «Anaý meniki», «mynaý da maǵan tıesili» dep astamsıdy. Sol sekildi pendeler arasynda da «Allanyń súıgen qulymyn» dep emes, «Qudaıdyń naq ózimin» dep oılaıtyndardy kezdestirip jatamyz.
Nıeti jaman adamdy topyraq túzer, al pıǵyly teris halyqty she?
Bir jaǵynan jaqsynyń qadirine jetý úshin jamannyń bolǵany da durys sekildi. Qudaıdyń ózi sheber ǵoı. Aınalaǵa qarap shúkir etýdi pende balasyna osylaı úıretkendeı.
Shynynda da, soǵys bolmasa, beıbitshiliktiń, aýrý bolmasa, densaýlyqtyń, kárilik bolmasa, jastyqtyń qadirin uqpaı júre berýimiz de múmkin eken. Demek dońyzdyń tragedııasynda adamzat balasy úshin kóp tálim jasyrylyp jatqandaı.
Dońyzdyń tragedııasynan saqtasyn!
