KIShKENTAI BÚRKITShI

Ermek Imanzaıyp Baıan­aýyldyń Qyzyltaý aýylyndaǵy Júsipbek Aımaýytov atyndaǵy orta mekteptiń 5 synyp oqýshysy. Osy jerde qazaqtyń birtýar uldarynyń biri Júsipbek atamyz dúnıege kelgen, Dándebaı deıtin atalary turǵan qystaýy da sol jerde. Ony biz Qarqaraly óńirinde “Qansonar-Qarqaraly-2009” atty búrkitshi-saıatshylar jarysynan kórgenbiz. Osy jarysqa halqymyzdyń ulttyq ańshylyq, saıatshylyq ónerin dáripteıtin elimizdiń ár túkpirinen 17 búrkit, bir qarshyǵa ustaǵan saıypqyran jaryskerler kelgen bolatyn. Bizdiń oblystan Ermek pen onyń ákesi Iman­za­ıyp qatysqan. Jalǵyz Iman­za­ıyptar otbasy emes, búkil Baıan­aýyldyń aýyl­darynda ósken qazaq balasynyń bári ańshy, búrkitshi deýge bolady. Aýdan ortalyǵy Baıan­aýyldan 80 shaqyrymdaı jerde ornalasqan Qyzyltaý aýyldyq aýmaǵyndaǵy taý baýraıynda myńnan artyq aýyl halqy turady. Taý baýyrynda oınaqtap júrgen ań-qus ta jetedi. Mal da kóp. Taý baýraıynda ósken aýyldyń qaı balasy bolmasyn tabıǵat syryna qanyq, qus pen ańnyń tilin biledi. Ermek te, onyń dostary Qyzyltaýdyń bar qupııa syryn, qaı jerde qandaı ań, qus baryna deıin jatqa aıtyp bere alady. Kishkentaıynan ákesinen qalmaı ańǵa da shyǵyp, qysy-jazy taý baýraıynda túlki, qoıan qýyp ósken Ermek te keıinirek ákesimen birge búrkit ustap, ony baptaı bastaǵan eken. Ákesi Imanzaıyp bolsa búrkitshi, Baıanaýyldyń taý-tasyn túgel biledi, aıtatyny da, biletini de kóp. Ermektiń jasy on, on birler shamasynda, kishkentaıynan ákesinen qalyspaı tańmen talasa turyp búrkitin qyzyqtaıdy. Imanzaıyp bolsa, búrkitshilik jolynyń ákeden balaǵa, odan ári urpaǵyna osylaı jalǵasqan jol ekenine qýanady. Byltyrǵy búrkitshiler jarysyna barǵanda Ermektiń Qaısar atalatyn búrkiti bas júldeni ıelenip qaıtypty. Bul jolǵy jarysta búrkitshilerge qoıylǵan talaptar mynadaı bolypty; alǵashqysy – búr­kitshiniń syrtqy pishini, túr-tulǵasy, kıimi, besqarýy, jab­dyqtary bolsa, odan keıin búr­kittiń synyn baǵalaý túrinde ótipti. Odan ári búrkitti qolǵa shaqyrý, kedergiden ótkizý, qustyń erkin samǵap ushýy, shyrǵaǵa salý, qoıanǵa salý, túlkige salý sııaqty túrli shart­tary bolady. Mine, osy syn­dardyń bárinen Iman­zaıyptyń uly Ermek basyp ozyp, alǵa shyqqan. -Meniń búrkitim Naızaqaradan ulymnyń búrkiti Qaısar basym tústi. Biz ákeli-balaly búrkitshi­ler­miz. “Áke kórgen oq jonar” degen osy. Meniń búrkitshilik ónerimdi, qus­begilik jolymdy tıtteıinen kórip ósti ǵoı. Qalaı endi búrkitshi, saıatshy, qusbegi bolmasyn! Qyran qus búrkitti baptaý ońaı emes. Biliktilik, shydamdylyq óz aldyna, qustyń tilin taba bilý kerek. Búrkittiń aty – búrkit. Ol  jyrtqysh qus, baıqaǵysh, sezimtal, júrekti, ári alǵyr keledi. Búrkittiń qadir-qasıetin tek qazaq qana biledi. Qusbegi retinde aıtarym, negizinen búrkitti ańǵa úsh túrli tásilmen túsiredi. Olar shanshyla túsý, sypyra túsirý, ilip túsý dep atalady. Ulymnyń jolymdy qýǵanyna qýanamyn, maqtanamyn. Ári bizden keıin de ata-babamyzdan mıras, mura bolyp qalǵan búrkitshilik joldyń jalǵasatynyna, onyń máńgi ólmeıtin óner ekenine kózim jetedi. Ulym Ermek búrkiti Qaısaryn aıamaı erinbeı baptaǵanynyń arqasynda osyndaı jeńiske jetip júr. Sonaý zamandarda uly Abaı atamyz da Shyńǵys taýynyń eteginde qusbegilik jasap, salbýyrynǵa shyǵady eken. Aqynnyń “Qansonarda”, “Búrkittiń syny” degen óleńderin bala ke­zimizden jattap óstik ózimiz. Qusbegilik óner úlkenderden bizge, bizderden balalarymyzǵa daryp, jol osylaı jalǵasa berse, eshteńe de umytylyp qalmaıdy,– deıdi bizben áńgimesinde Ermektiń ákesi Imanzaıyp. – Keıde búrkittiń qoıanǵa, túlkige túspeı, syrt aınalyp ketetini de bar, bul da olardyń minezderiniń tákapparlyǵyn baıqatady, toıattaǵan túrleri ǵoı, keıde olar túlkilerdiń qarsylasqanyna qaramastan alysa ketedi, jemtigin almaı, báribir jeńbeı qoımaıdy,–deıdi bizge kishkentaı búrkitshi Ermek te. Iá, Qyzyltaýdyń taýynda búrkit te kóp, ańdardyń da túri-túri jetedi. Arqarlar da osy taýdy meken etedi. Jartastan jartasqa sekirgen “Qyzyl kitapqa” engen tabıǵat er­kesi arqarlardy kim kóringenge atqyzyp, qoldy etpeý úshin jer­gilikti ańshylar men quqyq qor­ǵaýshylar qyzmet etedi. Ań-qusqa toly Baıanaýyldyń ásem kórkin saqtaý paryz. Qyzyltaýda túlki, qoıan, qasqyr, qarsaq, arqar, bulan, sileýsin sııaqty ańdardyń túr-túrin kezdestirýge bolady. Dál osy jerde alys aýyldardyń birinde qazaqtyń ulttyq qusbegilik ónerin damytyp baıanaýyldyq Ermek Imanzaıyp degen bolashaq búrkitshi, qusbegi bala ósip keledi. Biz Ermek Imanzaıyptyń aldaǵy jyldary qandaı salbýryn, qus­be­gilik, búrkitshilik jarystar bol­masyn jeńis jolynan kóri­netinine ábden senimdimiz. Farıda BYQAI, Pavlodar oblysy, Baıanaýyl aýdany. Sýrette: ákeli-balaly búrkitshiler Ermek jáne Imanzaıyp.