MERGEN

Jeńis – 65 Soǵys kezinde erlikpen qaza bolǵan snaıper Nurbek Shahanuly týraly derek 65 jyldan soń belgili bolyp otyr. Qandy qyrǵyn aıaqtalǵaly beri 65 jyl ýaqyt ótse de, ushty-kúıli habarsyz ketken óz týystary men baýyrlaryn izdep, áli kúnge deıin armanda júrgen otbasylar az emes. Kóptegen qazaq jaýyngerleri sol soǵysta habar-osharsyz joq bolyp ketti. Ne óli, ne tiri ekeni belgisiz bolyp qaldy. Áli esimde, 1982 jyly Chehoslovakııaǵa týrıstik saparmen barǵan kezimde baýyrlas jaýyngerler beıitine at basyn tiregenimiz bar. 200-diń ústindegi beıitterdiń 40-tan astamy belgisiz soldattar qabiri bolyp shyq­ty. Árqaısysyna kóz toqtata qarap, eń bol­masa bireýiniń aty jazylǵan bolar dep úmit­tene úńilgenimiz bar. Ondaǵy oıym – sol qabirler arasynan óz anamnyń soǵysqa atta­nyp, sóıtip iz-túzsiz joǵalǵan aǵataıy­nyń aty-jónin taýyp qalam ba degen úmit edi. Árıne, ol jerden anamnyń baýyrynyń esimin kóre almaǵam. Sóıtse de elge kelgen soń, anamdy habardar etip, “sol 40 jaýyngerdiń bireýi sizdiń aǵańyz bolýy da múmkin” dep jubatqanym bar. О́z anam Bekzada Shahanqyzy osy kúni 80-niń ústinde. Soǵys týraly sóz bola qalsa, árdaıym aǵasy Nurbekti saǵyna eske alady. Sondaıda: “Átteń, Nurbek týraly áıteýir bir derek tabylsa ǵoı”, dep qııaldap qoıatynmyn. Bir habary jetse, anam sondaı qýanar edi dep oılaıtynmyn. Taıaýda bir tosyn jańalyq boldy. Máskeýlikter Qorǵanys mınıstrliginiń ortalyq murajaıynan soǵys kezinde qaza bolǵan jaýyngerler jaıly derekter jınap, “Memorıal” atty elektrondy dereknamalyq júıe ashypty. Qyzmettes inim Qaırat Aımuhambetov sol saıtqa kirip otyryp, kenet... keńes jaýyngeri, mergen jigit Nurbek Shahanuly týraly derekterdi kórip, menen súıinshi surady. О́z kózime ózim sene alar emespin. “Oıpyrmaı, osy Nurbek – meniń anam­nyń baýyry bolǵany ma?” dep yntyǵa tús­tim. Derekkózdegi jazbalardy tolqı otyryp oqyp jatyrmyn. “Shahanov Nurbek, Qazaq KSR-y, Qy­zyl­orda oblysy, Jańaqorǵan aýdany, Aq­tóbe selolyq keńesinde týǵan. Sońǵy áskerı qyzmeti – 88-gvardııalyq atqyshtar dıvı­zııa­sy, aǵa serjant, bólimshe komandıri. Soǵysqan jeri – Ýkraınanyń Donesk ob­lysy. 1943 jyly 22 shildede maıdan dala­synda qaza bolǵan. Jerlengen jeri – Slavıansk aýdanyndaǵy Golaıa dolına selo­sy, 17 shaqyrym jerdegi shyǵys bıiktiginiń baýraıy...” Bári sáıkes kelip tur. Týǵan jeri dál kórsetilgen. Osy derekterge súıensek, álgi atalǵan jerde anaý-mynaý emes, 3744 jaýynger jerlenipti. Meniń bala kúnimnen beri anamnyń qaıta-qaıta aıtyp kele jatqan armany ǵoı. Qulaǵyma sińip qalǵan áńgimeler jadym­da qaıta jańǵyrdy. Nurbek Shahanuly 1942 jyly Jańa­qorǵan aýdandyq áskerı komıssarıa­tynan áskerge shaqyrylǵan. Keıinirek Almatydaǵy atqyshtar daıarlaıtyn qysqasha kýrsta oqyp jatyrmyn dep eki-úsh ret úıge hat jazypty. Eń sońǵy Almatydan jazǵan hatynda “biz endi maıdanǵa attanamyz” depti. Sodan keıin dalalyq pochtadan taǵy da eki-úsh ret hat kelgen de, sosyn habar birjola úzilgen. Osy jerde ol kisi týraly az-kem toqtalyp ótelik. Nurbek jas kezinde óte alǵyr ul bolypty. Mektepti 15 jasynda aıaqtap, Shymkenttegi Qaplanbek zoo­­veterı­narlyq tehnıkýmynda oqıdy. Alǵyr jetkinshek bul oqý ornyn da mer­ziminen buryn aıaqtap, elge oralyp, mek­tepte dırektordyń orynbasary bola­dy. Anamnyń aıtýynsha, Nurbek sol kezde-aq orys tiline óte jetik bolǵan. Joǵary jaqtan arnaıy jiberilgen Rozamet Muqa­shev degen bilimdi dırektormen árdaıym sóz jarystyryp, ártúrli tarıhı taqyryptarda pikir talastyra alady eken. Uly Otan soǵysynyń naǵyz qyzǵan shaǵy. Ol mektepte jarty jyl ǵana jumys istep, óz erkimen maıdanǵa sura­na­dy. Sheshesi Kóbeldesova Záýrekúldiń aıtqanyna kónbeı, maıdanǵa attanady. Ákesi Shahan Syr boıyna belgili bı bolypty. Ol 30-shy jyldary ómirden ótken. Aǵalary Ilııas, Ákbar, Sársenniń de, apalary Minaıym, Ibagúl, qaryn­dasy Bekzadanyń da “elde jumys isteı bermeısiń be” degen baýyrlyq tilek-sózine qulaq aspaǵan eken. Sóıtip maıdanǵa attanypty. Qazaq jaýyngerleri arasynda soǵys kezinde mergender asa kóp bolǵan joq. Aǵa serjanttyń erlik isteri men qansha jaýdy jaıratqany týraly derekter joqtyń qasy. Bul oraıda mergen Nurbek Shahanuly jaıly tolyq­qandy derekter jınastyrylyp, aldaǵy ýaqytta keńinen sóz bolaryna senimdimiz. Mergen qazaq 1943 jylǵy shilde aıynda oqqa ushypty. Qandy maıdan dalasynda jer jastanypty. Endi osy bir eleýsiz qalǵan esil erdiń esimin qaıta jańǵyrtyp, onyń erlik isterin búgingi urpaqqa jetkizý – bizdiń perzenttik mindetimiz bolýy tıis. Taǵy bir aıta keterligi – reseılikter júıege túsirgen “Memorıal” elektrondy saıty qazaq jerine de jetýi kerek. Eń bolmaǵanda óz jaýyngerlerimizdi ózimiz izdemeımiz be! “Elim, jurtym” dep ýra­lap jaýǵa shaýyp, qapııada jer jastanǵan bozdaqtardyń arýaǵyn asqaqtatý búgingi urpaq úshin asa jaýapty is. Bul jumysty eń aldymen bizdiń ulttyq Qorǵanys mınıstrligi qolǵa alsa, soǵysta ushty-kúıli joǵalyp ketken bozdaqtardy tabýǵa zor qolǵabys tıgizer edi. Joltaı JUMAT, jazýshy. Qyzylorda oblysy. ERLIGIN ÚLGI TUTAR URPAǴY BAR Uly Otan soǵysyna alǵashqy kúnnen bastap sońyna deıin qatysqan jannyń biri Aıtqalı Mánkeev edi. Ásker qatarynda júrgende soǵys bastalady. Ol kezde A.Mán­keev nebári 19 jasta bo­latyn. Aldymen Voronej maı­danyndaǵy soǵysqa qatysyp, keıin 1-shi Ýkra­ına maıdanynyń qura­mynda Kıev qalasyn azat etý urysyna qatysqan. Maıdanger odan ári jyl­jyp, Karpat taýyndaǵy shaıqas kezderinde bir ret aýyr, birneshe ret jeńil jaraqat alǵan. Barlaý­shy­lar rotasynyń komandıri bolyp, talaı ret urys she­binen “til” ákelý úshin atta­nyp, ózine júktelgen mindetti abyroımen oryn­daıdy. Ol árdaıym surapyl soǵys jyldaryn­­daǵy aýyr kúnder jaıly eske alǵan­da, balalaryna aıtyp be­retin-di. Sondaı áńgimeniń birin qazir Astana qala­synda turatyn ardagerdiń kenje qyzy Rázııa Aıt­qalıqyzy saǵynyshpen eske alady. “Kish­kentaı kezimizde ákemiz jumystan kelip, kóńildi otyrǵanda, soǵys jaıly áńgime aıt dep jalynatyn edik. Sonda ákem: “Birde shtab buıryǵyna sáıkes tórt jaýyngermen “til” ákelýge shyqtyq. Jaý shebine jer baýyrlap baryp, daýysymyzdy shyǵarmaı, olardyń okoptaryna da jettik-aý. Qarasaq, bir nemistiń jaýyngeri okoptyń shetinde oılanyp jaıbaraqat otyr eken. Tórteýmiz ony jerge qulatyp, aýzyna shúbe­rek salyp, únin shyǵarmaı alyp shyqtyq. Jaý jaq ta tym-tyrys. “Endi qutyldyq qoı” dep demimizdi ala bergenimizde, nemister pýlemetpen oq jaýdyrdy. Bir nemisti urlap ketkenimizdi baıqaǵan ǵoı. Degenmen bekingen jerimizge aman-esen oraldyq, tek eki jaýyngerimiz jaralandy. Al alyp kelgen nemis óte qupııa saqtalǵan biraz qundy málimetterdi aıtty, – dep oqıǵany aıta kelip, – Biraq, barlyq operasııalar da olaı sátti bola bermeı­­tin edi. Soǵys kezinde talaı túri basqa bolsa da, tilegimiz bir joldas­tarymnan, dostarymnan aıryl­dym”, – dep kúrsinetin ákem. A.Mánkeev 1943 jyly Vena qala­syndaǵy shaıqasta jaralanyp, keıinnen Podolsk qa­lasyndaǵy serjanttar mek­­te­bine jiberiledi. 1945 jyldyń qarasha aı­ynda ǵana elge ora­lady. Qatal ýaqyttyń te­zine shyńdalǵan qajyr-qaıratyn adal eńbek jo­lynda jumsaǵan Aıt­qalı Mánkeıulyn el-jurty, aralasqan ortasy parasatty azamat dep úlgi tutatyn. О́zi basshy­lyq jasaǵan keńshardyń árbir turǵyny onyń talapshyldyǵymen qatar adam­dardan qoldan keler kómegin aıamaıtyn meıi­­­rimdiligin de jaqsy bilýshi edi. Zaıy­by Hadısha О́tenııazqyzy ekeýi 7 bala tárbıelep ósirdi. Olardyń bári joǵary bilimdi, san salada eńbek etýde. Ata-anasynyń óz ortasyna kórsetken qurmeti balalaryna da ónege-ǵıbrat bolyp daryǵan. Búgingi tańda Aıtqalı Mánkeı­ulynyń urpaqtary tynyshtyq ornaǵan táýelsiz eldiń berekeli shańyraǵynyń as­tynda baqytty ómir súrip, tálimdi tárbıe alyp keledi. Otan qorǵaǵan atalaryn maqtanysh tutady. Ábdirahman QYDYRBEK, ASTANA.