Qaıratker qalamynda – qazaq taǵdyry

Ahmet Baıtursynulynyń pýblı­sıstıkasy Qarqaraly petısııasynan keıin araǵa birneshe jyl salyp kórine bastady. 1905 jyldyń dúmpýi basylyp, dúrbeleń sál saıabyrsyǵan tusta merzim­di basylymdarda Aqańnyń maqalalary ­paıda boldy. Petısııadan keıin qýdalaý­ǵa túsken Ahmet Semeı túrmesine jabylyp, abaqtynyń azabyn tartty. Tipti túrmeden shyqqan soń jer aýdarylyp, Orynborǵa qonystandy. Patsha bıligi Alash qaıratkerin osylaı tusaýda ustaǵysy kelgenimen sońy nátıjesiz aıaqtaldy. Aqań Orynborda jańa orta­ǵa kirdi. Az ýaqytta ıgi jaqsylarmen «Qazaq» gazetin ashýdy uıymdastyryp, 1913 jyly basylymnyń alǵashqy sanyn shyǵaryp úlgerdi. Ult qaıratkeri dúr­kin-dúrkin kósemsóz jazyp, óziniń áý bas­taǵy maqsatyn oryndaýǵa kiristi.

Ahmet Baıtursynuly aldymen sot máselesine kóbirek úńildi. О́ıtkeni qa­zaqtyń arasyndaǵy daý-damaıdyń negizi osy sot isinen tutanyp jatatyn. Máselen, 1911 jyly jazylǵan «Taǵy da narodnyı sot haqynda» atty maqalada qazaqtyń saıası saýatynyń tómendigi sóz bolady. «Narodnyı sot joǵalsa ıa onyń qýaty kemise, talas kemir edi degen sózdi oqyp, men óz oıymdy aıtyp ótkim keledi. Meniń baıqaýymsha, saılaýdyń qazaqqa bále bolyp júrgen sebebi narodnyı sotqa bergen qýattyń moldyǵy emes, halyqtyń saı­laýdy saılaý dep uqpaǵandyǵy», dep bastalady maqalanyń kirispesi. Aqań aldymen halyq sotyn qurýdyń kemshiligi­ne nemese artyqshylyǵyna toqtalmas buryn qazaqtardyń tanym-túsinigine, sotty qalaı qabyldaıtyndyǵyna kóńil bóledi. Sonymen birge dál osy jazbada saılaýdyń mán-mańyzy soqyrǵa taıaq ustatqandaı túsindiriledi.

Ahmettiń aıtýynsha, HH ǵasyrdyń bas kezindegi qazaqtar saılaýdy jeńis pen jeńilisten turatyn talas dep uqqan. Avtor demokratııasy damyǵan elderdi alǵa tarta otyryp, saılaýdyń eregis, talas-tartys emes ekendigin, adamnyń tańdaý quqyǵy baryn, sol arqyly beıbit jolmen basqarý júıesinde jańa kadrlar óz retimen aýysyp, jumys ári qaraı belgili bir ýaqytqa deıin jalǵasa beretinin aıtady. «Saılaýdy saılaý dep bilse, paıdasyna baspaı, zararyna nege júgirsin? Zararyn bilip tursa, haıýan da jolamaıdy. Qazaq haıýan qurly joq pa? Saılaýdy saılaý maǵynasynda tutynbaıdy da qazaqtar: «Saılaý bále boldy», deıdi. Saılaý ras bále bolsa, bilimdi, ónerli halyqtar isiniń bárine basynan bastap aıaǵyna sheıin nege saılaý kirgizdi?» dep jazady Aqań. Avtor ári qaraı aýylnaı saılaýyndaǵy halyqtyń saýatsyzdyǵyna kúıinedi. Zorlyqshyl bolystardy, odaqshyl adamdardy synaıdy. «Narodnyı sottan qutqar» dep bılikke shaǵymdanǵandarǵa basý aıtyp, bul qazaqtyń dástúrine saı dala ǵurpymen aıtylatyn úkim ekendigin sóz etedi. Halyqty ár nársege shaǵymdanbas buryn máseleniń mán-jaıyn tekserip, bilim jınaýǵa, sol arqyly zalal men paıdany ajyrata bilýge úndeıdi.

Ahmet Baıtursynulynyń «Qazaqtyń ókpesi» degen maqalasynda nadandyq, qam-qareketsizdik máselesi sóz bolsa, «Qazaq hám tórtinshi dýma», «Qazaq jerin alý týrasyndaǵy nızam», «Jer jaldaý jaıynan», «Kóshpeli hám otyryqshy norma», «Zemstvo» taqyryptarymen shyqqan materıaldarda jer, sharýashylyq, turmys-salt, zań salasyndaǵy kemshin tustar aıtylady. Árıne, mundaı baǵytta maqalalar daıyndaý úshin izdenis qajet. Qazaq ǵylymy, mádenıeti men óneri áli qaǵazǵa qattalyp, júıelenbeı turǵan shaqta bul jumys tipten birneshe esege aýyrlaıtyny sózsiz. Aqań óleń men jyr-termeshilikti bylaı qoıyp, jaratylystaný baǵytynda da kóp oqyp, bilimin tolyqtyryp otyrdy. Orys tilindegi mol aqparmen bólisip, qazaq halqyna yńǵaıly ádis-tásilderdi, jańashyldyqtardy jappaı jarııalady. Halyqtyń kózin ashý, bilim kókjıegin keńeıtý jolynda barynsha túsinikti ári qarapaıym tilmen jetkizýge tyrysty.

«Dúnıede erge teńdik, kemge keńdik, azdy kópke teńgeretin ǵylym men ónerdi, elsizdi eldige teńgeretin, joqty barǵa teńgeretin ǵylym men ónerdi kerek qylatyn qazaq az. Teńdikke qalaı qoly jetsin? Qaterli jerde qapersiz otyrdyq. О́zimizge ókpelemesek, ózgege ókpeler bet joq», deıdi A.Baıtursynuly. Aqańnyń 1911-1913 jyldar aralyǵynda jazǵan maqalalarynyń deni «Aıqap» jýrnalynda jaryq kórgen. Al 1913-1918 jyldary jazylǵan materıaldar ózi jetekshilik etken áıgili «Qazaq» gazetinde basyldy.Alash perzenti nadandyq, oqý-bilim, ǵylym men ónerge degen yqylastyń joqtyǵyn zertteı kele, munyń bári jalqaýlyq, beıqamdyq, salǵyrttyq degen oı túıedi. Kóshpeli hám otyryqshy norma jaıynda jazǵan maqalasynda Aqań: «Qazaqtyń bas adamdary! Áýeli, sizder adaspańyzdar, adaspas úshin aqylda­syp, oılanyp, yntymaqpen is etińder! Ekin­shi, qazaqtyń baılary, kúshtileri! Jar­ly-jaqybaı, nasharlaryńdy jermen teńgerińder! Bir asaýǵa da bolsa quldyq deıtinder kóbinese solardan bolady. Úshinshi, Alashqa aty shyqqan adamdar! Kósemdikterińdi adaspaı, túzý isteńder! Sender adassańdar, arttaryńnan Alash adasady. Arttaryńnan ergenderdiń obal-saýabyna sizder qalasyzdar!», dep qorytyndylap, otyryqshylyqtyń, jerdi tıimdi ıgerýdiń paıdasyn salys­tyrmaly túrde taldap shyǵady.

Ahmet Baıtursynulynyń basylym betterinde jıi kótergen kelesi taqyryby – qarjy júıesi. Árıne, bul máseleni túsiný de halyqqa ońaı tıgen joq. Ǵasyrlar boıy mal sharýashylyǵymen shuǵyldanyp kelgen qazaq halqy qarajat ustaýdyń jáne ony únemdeı bilýdiń tetikterin meńgermegen edi. Aqań jazbalarynan baıqaǵanymyzdaı, sol zamanda qazaq dalasynda qaryzǵa nesıe berý ádisi bolǵan. Ony Alash kósemi «ýaq qaryz» dep ataǵan. Ýaq qaryz beretin seriktestikter týraly sóz qozǵaǵan Aqań onyń qurý jaıynan da málimet usy­nady. Ýaq qaryz mekemesin jasaqtaý úshin keminde 20-30 adam qajet, jasy 21 jastan tómen bolmaýy kerek. Sonymen birge ýaq qaryz jumysynda isteıtin adam ekibastan aqshaǵa, dúnıege qyzyqpaýǵa tıis. Ýaq qaryzdy kimder suraı alatyny da maqalada anyq kórsetilgen. Sóıtip, qazaq dalasyna jańadan engen mıkrokredıt júıesi, oǵan qoıylatyn basty talaptar jaıly alǵashqy zertteý maqala da Aqańa tıesili.

Ahmet Baıtursynuly aýyl sharýa­shylyǵy, onyń ishinde, egin egýdiń tıim­diligine ǵylymı turǵyda alǵash tal­daý jasaǵan ǵalymdardyń biri desek, qatelespeımiz. Oǵan 1913 jyly ja­zylǵan «Egin egý», «Sharýa jaıynan» degen zertteýleri dálel. Maqala avtory egin egýdiń qupııalaryn túsindi­rip qana qoımaı, orystar men qazaqtar­­dyń sharýaǵa eptiligin de saraptap ótedi. Egetin tuqym sapasy, qunarly topyraq, jer jyrtý, aram shópterden tazalaý, tyrmalaý jumystarynan mol aqpar bergen Aqań materıal sońyn: «Qazaqtarmen q­atar ekken orys eginderi kóbinese qazaq egin­­derinen jaqsy shyǵady. Ol, áýeli, orys­tardyń qazaqtardan góri egin jaqsy shy­ǵatyn sharttaryn artyq bilgendigi­nen, ekinshi, ol sharttaryn qazaqtardan góri kóbirek ornyna keltirip ekkendigi­nen», dep qorytyndylaıdy. Budan keıingi jazbalarda da mal ósirý men egin egý jaıynan kerek keńester usynylady. Ahmet­tiń aıtýynsha, qazaq atam zamannan mal sharýashylyǵymen aınalyssa da, onyń qyr-syryn tolyq meńgermegen. Eger mal jaıatyn jeri tar, egin egetin alqaby az bolsa, qazaq tyǵyryqqa tireler edi. Sondyqtan qazaqtar óz atakásibi jaıly da tolyq málimet biledi deý bekershi­lik. Osyndaı oı órbitken avtor egin egý, mal baǵý jaıyn ǵylymı turǵydan baıandap, tórt túlikti asyldandyrý, topy­raqtyń qunaryn saqtaý týrasynda tyń málimettermen bólisedi.

Alash qaıratkeri jazǵan maqalalar­dyń ishinde medısına máselesiniń jóni bólek. Barshaǵa málim, qazaq dalasynda ár jyldary mıllıondaǵan adam túr­li aýrýdan ólip ketip otyrǵan. Oǵan sanı­tar­lyq talaptyń joqtyǵy, adam kóp jına­latyn jerge barý, jappaı aýrý taralǵan aımaqty oqshaýlamaý sebep bolǵan. Ahmet Baıtursynuly «Aýrý ja­ıynan» degen shaǵyn maqalasynda búgin­de de ózektiligin joımaǵan keńes­te­rin alǵa tartady. Jaqsy dárigerdi qaı­dan tapqan jón? Jyldar boıy ma­za­­laıtyn dertten qalaı aryla alamyz? Aýrý adamǵa qaıdan jabysady? HH ǵasyrdyń bas kezinde Aqań qyzmet at­qar­ǵan «Qazaq» gazetiniń redaksııasyna osy tóńirekte saýal kóp joldanǵan. Gazet qyzmetkeri birinshi baılyq densaýlyq ekenin aıta kelip, adam aǵzasyndaǵy mık­rob búlinshiligi týraly sóz qozǵaıdy. «Aýrý jabysqa­ny­na kóp jyl bolyp eskirse, ony emdeýge de kóp ýaqyt kerek, dep jazdy A.Baıtursynuly. – Kóp emdetýge qazaqtyń kóbi tózbeıdi. Táýir bola bas­tasa, jazylǵandaı kórip, emdetýden qashady. Emdeý toqtaǵan soń, jeńilip, álsirep kele jatqan aýrý qaıtadan kú­sheıedi. Qazaqtyń kóbi neshe jyldan beri ornyǵyp, boıǵa sińgen aýrýǵa birer saýyt dári alyp, tutynyp, sonymen aýrý jazyla qoımady deıdi. Olaı deıtin­deri aýrýdyń mánisin bilmegendikten». Bul jerde tek aýyrǵan adamdardyń kinási ǵana emes, saýatsyz dárigerler máselesi de aıtylady. Qazaq dalasynda dárigerlerdiń joqtyǵy, esesine, emshi­lerdiń kóptigi de áńgime ózegine aınalady. Ahmet Baıtursynuly medısına salasy damyǵansha, jaqsy emshilerge qaralyp, ýaqtyly kútingen jón dep esep­teıdi. Gazet arqyly el ishindegi ózekti taqyryptarǵa den qoıǵan avtor medı­sı­na mamandaryn sóıletip, solardyń usy­nys-keńesterin de jarııalap otyrǵan. Ha­lyq arasynda densaýlyqty kútý, aýrý­dan saqtaný, dertti der kezinde emdeý sha­ra­laryn túsindiretin qaǵaz kitapshalar ­taratý kerektigin alǵa tartady.

Aqań 1914 jyly bastalǵan Birinshi dúnıejúzilik soǵys týraly jıi jazǵan. «Soǵysýshy patshalar» degen maqalada Reseı patshalyǵy qatysyp jatqan qaqty­ǵystyń sebep-saldary, ottyń qaıdan tutanǵany, qarsy taraptyń kimder ekeni túsindiriledi. «Bul kúndegi halyq qansha ǵylymdy, ónerli, bilimdi, meıirimdi desek te, atalarynan uzap kete alǵan joq», dep jazǵan Aqań ári qaraı soǵysyp jat­qan patshalyqtarǵa toqtalady. Kelesi maqa­lasynda soǵystaǵy ásker, qarý-ja­raq, kemeler, qolbasshylyq týraly áńgi­me qozǵaıdy. Aqań qazirgi áskerı ushaq­tardy aspan kemeleri dep ataǵan. Tipti so­ǵysta qoldanylǵan árbir qarýǵa jeke­leı sıpattama berip, qansha oq shyǵa­ra­tyny, zeńbirektiń kúsh-qýaty, oqtyń ek­pi­ni qandaı ekendigine deıin derekter keltiredi.

Bul joly Ahmet Baıtursynulynyń «Aıqap», «Qazaq», «Ýaqyt» sııaqty sol zamannyń irgeli basylymdarynda jaryq kórgen kósemsózderine sholý jasadyq. Aqań­nyń aty atalǵan kósemsózderi – tek bir parasy ǵana. Onyń ár jyldary jaz­ǵan jáne zamana jaıly, qoǵam tyny­sy týraly óz ýaqytynda ún qatqan maqa­lalaryn toptastyrsaq, birneshe kitapqa júk bolarlyq taldaýlar shyǵar edi.

Aqańnyń kósemsózderine kóz jú­girt­ken adam onyń jýrnalıstıkada­ǵy aıqyn qoltańbasyn aınytpaı tanıdy, she­ber­ligine, gazet talabyna saı taldaý eńbekterine súısinedi. Aqańnyń bi­lim, oqytý, mektep jaıynda jazǵan ma­qa­lalaryn bir-bir ǵylymı eńbek dep ata­saq ta jarasady. Az sózben aýqymdy taqy­ryptardy ashyp taldaıtyn Ahmet Baı­tursynulynyń shyǵarmashylyq she­ber­ligi gazet arqyly turaqty oqyr­man aýdı­torııasyn qalyptastyrdy. Aqań­dy izdep júrip oqıtyn,  pikirles­kisi keletin adamdar qatary kóbeıdi. Onyń ­pýblısıstıkasy barlyq sala­ny qam­tydy. Bir ózi ǵylymnyń birneshe baǵytyn meńgerip, ýaqytynda bilim kókjıegin keńeıter qyzyqty derekter jarııalaı bildi. Ahmet Baıtursynulynyń gazet arqyly tarap jatqan úni ony qaırat­kerliktiń bıik dárejesine kóterdi. Ulan-ǵaıyr atyrapta kóship-qonǵan qazaq túgel derlik Aqańdy erekshe qurmet tutty.

Qýanysh TUNǴATAR,

jýrnalıst

Almaty oblysy