MUNAIShYLARDYŃ ALAŃDAÝYNA NEGIZ BAR MA?

JALAQY TО́LEÝDEGI JAŃALYQ. “Ege­menniń” oblystaǵy tilshi qosy­ny­na telefon shalǵan munaıshynyń biri Prorva ken ornynda ótetin jınalysqa qatysýymyzdy suraǵan edi. Aldymen, 18 sáýirde, jeksenbide “Embimunaıgaz” ón­diristik fılıalynyń bas­shylary, atap aıtqanda, fılıal dırektory Izturǵan Baımuhanov, kásipodaq komıtetiniń tóraǵasy Murat Nysanbaev osy ken ornyn­daǵy munaıshylarmen kezdesý ótkizdi. Onda kóterilgen bir másele – eńbekaqyny jańa jú­ıe­men tóleý. Bul júıe 1 sáýirden bastap en­gizilgen. Odan bir aı buryn fılıalǵa qa­ras­ty 4 munaı óndirý basqarmasyndaǵy bar­lyq jumys­shylarǵa eskertý qaǵazy, sonymen birge, qo­symsha kelisim-shart usynylǵan. Mine, osydan soń bir aı únsiz júrgen “Jy­­­lyoımunaıgaz” basqarmasynyń mu­naıshy­lary sáýirdiń úshinshi aptasynda jalaqyny jańa júıemen tóleýge qatys­ty óz oılaryn bildire bastady. Prorva kenishindegi basqosýda fılı­al dı­rektory Izturǵan Baımuqanov mu­naı­shy­lardyń alyp júrgen jalaqysyn zańdastyrý qolǵa alynyp jatqanyn aı­ta kelip, “Ja­laqyny jańa júıemen tó­leýdiń tıimdiligi kóp. Aldymen negizgi ja­la­qynyń kólemi ul­ǵaıa­dy. Iаǵnı, Eń­bek kodeksine sáıkes jala­qy­nyń negizgi bóligi 75 paıyzdan kem bol­maıdy” deıdi. Máselen, Prorva kenishinde vahtalyq ádispen jumys jasaıtyn IV razrıadty munaı-gaz óndirý operatorynyń negizgi jalaqysy endi jańa júıemen 91 myń 130 teńge shamasynda bolmaq. Buǵan aı saıynǵy syıaqyny qosa eseptegende ol 141 myń 652 teńgeni quraıdy. Oǵan bu­rynǵy júıemen eseptegende 39 myń 782 teń­geni qura­ǵan aýdandyq koeffıs­ı­ent­ti, syıaqyny qosa eseptegende 141 myń 211 teńgeni qolyna alyp kelgen. Al jańa júıe engizilgende, osy operatordyń jalaqysyna 441 teńge qosy­lypty. Biraq osy kezge deıin tólenip kelgen 70 paıyz­dyq aýdandyq koeffısıent bolmaıdy. Endi ol tolyǵymen negizgi jalaqyǵa qosylady, buǵan qosa, aı saıyn 34 paıyz syıaqy tóleý kózdelip otyr. Eńbekke aqy tóleýdiń jańa júıesine baı­­lanysty Eńbek kodeksine arnaıy úńil­dik. Bul týraly 2007 jylǵy 15 ma­myrda qoldanysqa engizilgen jańa ko­dek­stiń 126- babynyń 4-tarmaǵynda “Eń­­bekke aqy tóleý júıesi bir­jolǵy yn­ta­landyrýshy tólemderdi esepke al­ma­ǵanda, qyzmetkerlerdiń ortasha aılyq jalaqysynyń keminde 75 prosenti bo­latyn negizgi jalaqy úlesin (jalaqy­nyń negizgi bóligine qatysty) qamta­masyz etýge tıis” delingen. Osy bapty basshylyqqa alǵan “Em­bimunaıgaz” bas­shylyǵy munaıshylardyń jalaqysy­nyń negizgi bóligin 77 paıyzdan tó­men etpeı otyr. Aı saıyn beriletin syıaqy 23 paıyzdy quraıdy. Eger, deıdi fılıal­dyń bıýdjetteý jáne ekonomıkalyq taldaý bóliminiń bastyǵy Nursáýle Tájmaǵanbetova, munaı óndirý jospary oryndalsa, tıisti paı­yz mólsherinde syı­aqy beriledi. Al jospar oryndal­ma­ǵan jaǵdaıda, eski júıe boıynsha IV razrıadty operator syıaqydan 31 myń teńge joǵaltar bolsa, jańa júıemen tek 13 myń teńgeden utylady. Aralyqtaǵy 18 myń teńge munaıshynyń qaltasynda qa­lady. Budan bólek, Naýryz, Munaı­shy­lar kúni jáne Táýelsizdik kúni mere­kelerinde beriletin syıaqy mólsheri bas­shydan eden jýýshyǵa deıin bóle-ja­ryl­maıdy, barlyǵyna birdeı mólsherde tólenedi. Buryn árkimniń aılyq jala­qy­synyń deńgeıinde beriletin syıaqy­nyń endigi mólsheri 56 myń teńgeni (40 AEK) quraıtyn bolypty. Bıyl Naýryz mere­kesinde dál osylaı berilgenin mu­naı­shylar joqqa shyǵaryp otyrǵan joq. Jyl saıyn eńbek demalysyna shyq­qan­da ár munaıshyǵa emdeý-saýyqtyrý or­yndaryna barý úshin 60 aılyq eseptik kórsetkish mólsherinde bir jolǵy qarjy qosymsha beriledi eken. Byltyr bul so­ma 84 myń teńgeni qurapty. QAZAQSTANDA AÝDANDYQ KO­EF­­­FI­SIENT BAR MA? Mine, naq osy másele munaıshylardy alańdatatyn se­kil­di. Iаǵnı, olarǵa osy kezge deıin jala­qyǵa qosymsha 70 paıyzdyq aýdandyq koef­fısıent tólenip kelgen. Ony bu­ryn­ǵysha jalaqyǵa qosymsha tólene bergenin qalaıdy. О́ıtkeni, 1986 jylǵy 14 aqpanda KSRO-nyń memlekettik eńbek ko­mı­teti men VSSPS-tiń “Kaspıı ma­ńyn­daǵy munaı-gaz keshenin ıgeretin kásiporyndar men mekemelerdiń jumysshylary eńbek­aqysyna aýdandyq koeffısıent tóleý týraly” №49 qaýlysynda Gýrev oblysy aýmaǵyndaǵy ken oryndarynda –Qyzyl­qoǵa, Maqat jáne Embi (soltústiginde) aýdandarynda –1,60, Embi aýdanynyń ońtústiginde –1,70 dep belgilengen. Keıinnen munaıshylardyń aýyr eńbegine oraı basshylar aýdandyq koeffısıentti 70 paıyzǵa kótergen. Mine, munaıshylarǵa baıaǵy keńestik dáýirden qalǵan aýdandyq koeffısıent áli tólenip keledi. Alaıda, munaıshylar qaýymy elimiz táýelsizdik alǵannan keıin KSRO kezinde belgilengen aýdandyq koeffısıentti tóleý joıyl­ǵanyn eskergisi kelmeıdi. Sodan bergi kezeńde otandyq munaı-gaz ónerkásibinde bul koeffısıentti tóleý toqtatylǵan joq. Al durysynda Qazaqstanda ár óńirdiń ekologııa­lyq ereksheligine oraı arnaıy aýdandyq koeffısıentti belgileý týraly áli zań jobasy qabyldanbaǵany anyq. Sol sebepten basshylar ujymdyq shartta munaıshylarǵa aýdandyq koeffı­sıent 70 paıyzdyq mólsherde tólensin degen tar­maqty engizgen. Endi jańa júıemen jalaqy tóleýge baılanysty ony zańdas­ty­rýǵa, ıaǵnı, aýdandyq koeffısı­ent qar­jy­sy tolyǵymen negizgi jalaqyǵa qosy­lady degenge munaıshylardyń keliskisi joq. Prorva kenishindegi Asylhan Mýsın, Halı Oralov syndy jumysshylar “Bizge tólenip kelgen 70 paıyzdyq aýdandyq koef­fısıentke tıispeńizder. Burynǵysha bólek tólensin” deıdi. Mundaı pikirlerin “Dossormunaıgaz” basqarmasyna qarasty Shyǵys Maqat ken ornynyń jumys­shy­lary Uzaqbaı Juban­ǵalıev pen Amantaı Balabaev ta bildirip otyr. MUNAIShYLAR QOIǴAN TALAP. Sol qolynyń úsh saýsaǵy joq Qonysbaı Ora­zov­tyń talaby tipti ózgeshe. Ol sol qolynyń úsh saýsaǵyn 1988 jyly aǵash kesý apparatyna kestirip alǵan. Nege ekeni belgisiz, sodan bergi 22 jyl ishinde múgedektik sanatyna jatqyzyl­maǵan. Endi fılıal dırektoryna “Maǵan múgedektik tıesili me?” degen talap qoıyp otyr. “Basqarma bastyǵy, kásipodaq komıte­ti­niń tóraǵasy, master Qojaǵulova Sánııa ju­mystan bosatylsyn. Men ashtyq ja­rııa­laı­myn” dep 18 sáýirde munaıshy­lar­men kezdesýge kelgen fılıal basshylary aldynda málim­degenmen, Q. Orazovtyń talaby qanshalyqty zańdy ekenin quqyq qorǵaý organdary anyqtaı jatar. О́ıt­keni, ol 21 sáýirde Jylyoı aýda­nynyń pro­kýrory Almaz Sherkeshbaevtyń aty­na aryz beripti. Aýdan prokýrorynyń aı­týynsha, Q. Orazov ashtyq jarııalaý úshin Eń­bek kodeksine sáıkes aldyn-ala jaz­basha eskertý berýi tıis edi. Eńbek kod­ek­siniń 299-babyndaǵy 1-taraýda ereýildiń bastalýy týraly jarııalaý naqty kórse­tilgen: “Osy Kodekstiń 298-ba­bynyń 3-tarmaǵynda kórsetilgen ýákiletti organ ereýildiń bastalýy men boljamdy uzaq­tyǵy týraly jumys berýshige, jumys berý­shilerdiń birlestigine (olardyń ókil­derine) ony jarııalaǵanǵa deıin kúntiz­be­lik on bes kúnnen keshiktirmeı jazbasha túr­de eskertýge tıis”. Alaıda, dál Q. Ora­zov­tyń tarapynan mundaı jazbasha es­kertý bolmaǵan. Bas­tapqyda ol talabyn aýyzsha aıtqanmen, 23 sáýir kúni “Em­bimunaıgaz” óndiristik fı­lıa­lynyń dı­rektory Izturǵan Baımuhanovtyń atyna jazbasha túrde qoıǵan 7 túrli talabyn tapsyrdy. Sol talabynyń biri jerasty kúrdeli jóndeý brıgadasyna jóndeýshi shtatyna jumysqa aýystyrýdy suraıdy. Alǵashynda III razrıadty suraǵanmen, endi IV-V razrıadty alǵysy keledi. “Jylyoı­mu­naıgaz” basqarmasyndaǵy orta býyn basshy­lardyń áreketine shara qoldanýdy suraıdy. “Jeti túrli talabym oryndalǵansha, ashtyq jarııalaýdy toqtatpaımyn. Tórtinshi razrıad alýǵa meniń eńbegim bar” dep málimdedi Q. Orazov 23 sáýir kúni ótken jınalysta. Bul máseleniń qalaı sheshiletindigi aldaǵy kúnder enshisinde qalyp otyr. Orta jastaǵy bir munaıshy “Qan qy­symyn nege kún saıyn ólsheıdi. Mende únemi joǵary qan qysymy bar. Kún saıyn emes, 2-3 kúnde bir ólshese bolmaı ma?” degendi aıtty. Bul usynys pa, álde qan qysymy syrqatyn jasyrý úshin jasalǵan qadam ba? Onyń saýalyna oraı “Medıker” klınıkasy Atyraý fı­lıa­lynyń jetekshisi Madııar Shal­ǵym­baev “Densaýlyq saqtaý mınıstriniń 48-buıryǵyna sáıkes júrgizýshi, operator, dánekerleýshi sekildi mamandyq ıeleri­­­niń qan qysymy kún saıyn ólshenýi tıis” dep bul máseleniń mán-jaıyn anyq­tap berdi. Kezdesýde munaıshylar bir máseleni kótere otyryp, oǵan qa­ty­sy joq ózge de saýaldardy ortaǵa tas­ta­dy. Munaıshylar kásiporyn basshy­la­ry­­­nyń óz ortalaryna kelgenin paı­dalanyp, túrli máselege jaýap alýǵa tyrysty. Túıindeı aıtqanda, árkim óz pikirin, óz ustanymyn ońdy sanaıdy. Oǵan árı­­ne, qaqy bar. Osy kezge deıin jalaqyǵa qo­symsha 70 paıyzdyq aýdandyq koef­fı­sıentti alyp kelgen munaıshylardyń endi odan aıyrylǵysy kelmeıtinin túsi­nýge bolady. Al óndiristik fılıal dı­rek­tory Izturǵan Baımuhanov “Aýdan­dyq koeffısıent retinde tólenetin qar­jyny zańdastyrý arqyly negizgi jala­qy mólsherin kóbeıtip otyrmyz. Birde-bir jumysshynyń jalaqysy tó­mende­meıdi. Jalpy, bizdiń munaıshy­lar­dyń jalaqysy 2007 jyldyń ekinshi jar­ty­synan beri úzdiksiz ósip keledi. Jaqynda ınflıasııaǵa baıla­nysty ús­teme qosyl­dy. Eger aldaǵy ýaqytta ja­la­qyny ósi­rýge sheshim qabyldanar bol­sa, onda eń­bekke aqy tóleýdiń jańa júıe­simen bel­gilengen negizgi jalaqy­nyń mólsherimen ósedi”, deıdi. Munaı­shylarǵa da, fılıal bas­shy­laryna da búıregimiz burmaıdy. Tórelik te aıt­qymyz kelmeıdi. Qos taraptyń pikirin tyńdap, oı eleginen ótkizdik. Teginde qara­paı­ym jumysshy­nyń da, basshynyń da Qazaqstannyń zańdaryndaǵy, sonyń ishinde, Eńbek ko­deksinde aıqyndalǵan talaptarǵa júgin­geni jón bolar edi. Joldasbek ShО́PEǴUL, Atyraý oblysy. R.S: Osy maqala daıyndalyp bolǵan kezde gazet tilshisine “Embimunaıgaz” ón­di­ristik fı­lıalynyń dırektory Izturǵan Baı­mu­ha­nov­tyń ashtyq jarııalaýshy Qo­nysbaı Orazovqa onyń 7 talabyna oraı tolyqqandy jaýabyn 26 sáýir kúni jol­daǵany týraly habarlandy.