Kedergisiz orta qalaı qalyptasady?

Oqý-aǵartý mınıstrliginiń Arnaıy jáne ınklıýzıvtik bilim berýdi damytýdyń Ult­tyq ǵylymı-praktıkalyq ortaly­ǵy­nyń «Múmkindigi shekteýli ba­la­lardy oqý prosesine engizý: tarıhy, máseleleri jáne damý bola­shaǵy» atty ǵylymı-praktıkalyq kon­fe­rensııasynda mektep basshylary men pedagogter qaýymy dál qazirgi jaǵdaıda bilim salasy betpe-bet kelip otyrǵan máselege oraı pikir almasty.

Arnaıy jáne ınklıýzıvti bilim berýdiń ózekti máselelerin talqy­laýdy maqsat etken jıyn­da ortalyq dırektory Áıgerim Kúderınova erekshe qajet­ti­lik­te­ri bar balalardy qoǵammen yqpaldastyrýdaǵy memlekettik qoldaý, mamandar tájirıbesi, ádistemeler, baǵdarlamalar barysyna toqtaldy. Búginde elimizde 460 arnaıy bilim berý uıymy jumys isteıdi. Onyń ishinde oblystar men qalalar boıynsha: arnaıy mektepke deıingi uıymdar sany – 44, arnaıy mektep uıymdary – 99, psıhologııalyq-pedagogıkalyq túzeý kabınetteri – 207, psıho­lo­gııalyq-medısınalyq-pedago­gı­kalyq keńester 88 bolsa, 13 ońal­tý men 9 aýtızm ortalyǵy bar.

Psıhologııa ǵylymdarynyń kandıdaty, erekshe bilim berýdi qajet etetin balalarǵa keshendi dıagnostıka jasaý jáne ońaltý zerthanasynyń meńgerýshisi Álııa Ersarına psıhologııalyq-pedagogıkalyq kómek kórsetetin ońaltý ortalyqtarynyń, túzetý kabınetteriniń, arnaıy jáne jalpy bilim beretin mektepke deıingi bilim berý uıym­da­rynyń psıhologterine arnalǵan «Aýtızmi bar balalarǵa arnal­ǵan arnaıy damytý» baǵdar­la­masy jaıynda aıtty. Sarap­shy baǵdarlama aýtızmge shaldyq­qan balalardyń kóbeıip bara jatqan­dyǵyna baı­lanysty qol­ǵa alynǵanyn jet­kiz­di. Bala­lardy jalpy bilim berý prose­si­ne qosýǵa daıarlaýdy maq­sat etetin baǵdarlama eń aldymen aýtızmi bar balalardyń qoǵam­men qarym-qatynasyna jáne áleýmettik ózara áreket­ke ba­ýlý­ǵa baǵyttalǵan. Baǵdar­la­many ázir­leý kezinde mamandar zama­na­ýı ádisnamalyq tásilderge jú­gi­nip, aýtıst balalarmen ju­mys isteý boıynsha túrli teh­no­lo­gııalardy, avtorlyq baǵdar­la­ma­lar­dy basshylyqqa alyp otyr. Byl­tyrǵy derekter boıynsha aýtızm belgileri 8 796 baladan anyq­­­talǵan.

Konferensııa barysynda «Ontogenez barysynda ana tili jú­ıe­­siniń qalyptasýy» mo­no­­gra­fııasynyń tanystyry­ly­my ótti. Arnaıy jáne ın­klıýzıvtik bilim berýdi damy­týdyń Ulttyq ǵylymı-prak­tı­kalyq ortalyǵynyń aǵa ǵyly­mı qyzmetkeri Almagúl Seısenova atalǵan eńbekte qazaq tildi ba­la­lardyń sóıleý tili onto­ge­ne­ziniń lıngvıstıkalyq jáne psı­ho­logııalyq negizderiniń bas­shylyqqa alynǵanyn jet­kizdi. Zertteý eńbekte erte jáne mektepke deıingi jastaǵy balalardyń ana tilin meńgerýdiń teorııalyq máseleleri, bala tili­niń damý kezeńderi, ana tiliniń fonetıkalyq júıesiniń ontogenez barysynda qalyptasýy, bala tiliniń shyǵýy, fonematıkalyq estýiniń damýy, sózdiń býyndyq quramyn meńgerýi, erte jastaǵy balalardyń sózdik qorynyń qa­lyptasýymen qatar mektepke deıingi jastaǵy balanyń sóz­dik qorynyń damýy jáne sóıleý tiliniń grammatıkalyq qurylymyn meńgerýdiń keıbir aspektileri osy eńbekte kórinis tapqan. A.Seısenova, sondaı-aq balalardyń erte jastan damýynda qandaı erekshelikter bar, soǵan baılanysty qandaı jaǵdaılarǵa nazar aýdarý qajet, balanyń tili qalaı damyp jetiledi, mine, osy máseleler qazirgi tańda mamandar nazar aýdaratyn basty máselege aınalyp otyrǵanyn atap ótti.

Inklıýzıvti bilim berý sala­syn­daǵy mamandardyń bul ba­ǵyt­taǵy zertteýleri elimizde damýynda túrli kedergiler kezde­se­tin balalar sanynyń kóbe­ıip bara jatqanyna baılanysty qolǵa alynyp otyr. Mamannyń aıtýynsha, qalypty jaǵdaıda balalardyń til erekshelikterin belgilep almaıynsha, qandaı kedergiler bar ekenin anyqtaý qıynǵa soǵady. Atalǵan zertteý jumystaryna Almaty, Astana, Taldyqorǵan, Taraz qalalarymen qatar Túrkistan, Qyzylorda oblys­tarynda 6 aıdan bastap 6 jasqa deıingi tili qazaqsha shyq­qan 500 bala qamtylyp, úı jaǵ­da­ıynda tárbıelenip jatqan ári endi ǵana sóıleı bastaǵan bala­lardyń damý erekshelikteri nazarǵa alyndy.

Osy oraıda A.Seısenova «e-Ymdau» ymdaý tili sózdiginiń erek­she­ligine toqtaldy. Halyq­aralyq standartqa súıenip, estý qabiletinde buzylysy bar balalardyń ymdaý arqyly bir-birin túsinýiniń erekshelikterin anyqtaýdy maqsat ete otyryp qolǵa alynǵan sózdik bilim berý júıesinde negizgi jáne qosymsha bilim berý baǵdarlamalaryn, oqý materıalyn ıgerý prosesinde ymdaý tilin paıdalanatyn sýrdo­aýdar­mashylarǵa, mektep, jo­ǵary oqý oryndarynyń oqytý­shy­laryna jáne kúndelikti ómir­de ymdaý tilin paıdalanatyn estimeıtin azamattarǵa arnalǵan.

– Búginde ata-analardyń óz qalaýlary boıynsha balalaryn ınklıýzıvti ortaǵa berýge tyrysyp jatqany qýantady. О́ıtkeni ortaǵa beıimdelgen balada ilge­rileý bar, toleranttylyǵy, qa­by­ldaýy, túsinigi damıdy. Sony­men qatar áleýmettik máse­le­lerdi birlese sheshýge bolady. Qazirgi tańda ınklıýzıvti ortany damytý maqsatynda respýblıka deńgeıinde pedagogıkalyq-psıhologııalyq qoldaý kór­se­týge baılanysty jalpy bilim berý uıymdarynyń muǵa­lim­de­ri úshin arnaıy kýrstar uıym­dastyrylyp jatyr. Ási­rese aýtıs­tik spektri bar bala­lar­­ǵa qatysty kóptegen ju­mys iske asyp, aqparat berý, jumys isteý ádistemelerine ba­sym­dyq beriledi. Kedergisiz ortany qalyptastyrýda arnaıy peda­gog­terdiń, logopedter, resýrs­tyq ortalyqtar maman­da­rynyń bir­lesken is-qımyly qajet, – dedi ol.

ALMATY