Qypshaq dalasynda tutqynǵa alynyp, jat jerde erekshe erligimen, asqan talantymen quldyqtan qaıratkerlikke deıin kóterilgen dańqty Baıbarys sultan týraly «Sultan Baıbarys» kitaby – derekterge súıenip jazylǵan, aty ańyzǵa aınalǵan sultan týraly túpnusqa taǵylymy mol eńbek.
«Elshilikte qyzmette júrgende Sultan Baıbarys týraly málimetterdi, túpnusqa materıaldardy satyp alyp, aýdaryp, kitabyma paıdalandym. Demeýshi kásipker Nesipbaı Ahmetovtiń arqasynda 1 myń danasy taǵy da oqyrmanǵa jol tartyp otyr. Búkil qazaq eline bul taralym ne táıiri, qumǵa sińgen sýdaı nemese shańy da shyqpaı óte shyǵady...», dedi Qaırat Uzaquly.
Qazirgi Mysyr, Sırııa, Iordanııa, Lıvan, Izraıl, Palestına avtonomııasy, Saýd Arabııasynyń Hıdjazy men Iraktyń Evfrat ózeniniń batys jaǵyndaǵy jerlerdi jáne Túrkııanyń ońtústik-shyǵysyn qamtyǵan Mámlúk memleketin 132 jyl basqarǵan Qypshaq dınastııasynyń negizin salýshy Baıbarystyń ómir joly kúrdeli de áserli. Musylman tarıhynda ıslam qutqarýshysy atanǵan, ıslam dininiń tórt mazhabyn teńestirgen bıleýshi. Júzdegen meshit, kópir, kerýen saraı, medrese salǵyzǵan kósem. Altyn Ordamen dıplomatııalyq, saýda baılanystaryn ornatqan, ana tilinde sóılep, kúndelikti ómirinde ata dástúrin ustanǵan, jat jerde on jeti jyl sultandyq qurǵan jáne basqa da óshpes ister qaldyrǵan Uly dalanyń perzenti – Baıbarys.
Atalǵan kitapta Qaırat Sákı zerttegen, aýdarǵan Baıbarys týraly jan-jaqty, tolyq ári eń kerekti málimetter jınaqtalyp berilgen.
«Sultan Baıbarystyń kózin kórgen nemese odan keıingi ýaqytta, biraq sol zamanda ómir súrgen tarıhshylar shyǵarmalarynyń negizinde jazylǵan, «Pıramıda ústindegi kıiz úı nemese Baıbarys týraly» kitabynyń óńdelgen jáne tolyqtyrylǵan nusqasyn «Sultan Baıbarys» degen ataýmen usynyp otyrmyn», dedi Qaırat Uzaquly.
Kitap tanystyrylymyna qatysqan Parlament Májilisiniń depýtaty, ǵylym doktory, professor Saýytbek Abdrahmanov: «Siz bas baıbarystanýshysyz, ony tanytýda, zertteýde sizdiń aldyńyzǵa túsetin adam joq. «Beıbarys» emes, Baıbarys ekenin, pıramıdalar ústine kıiz úı tiktirgenin de ǵylymı, resmı turǵydan dáleldep shyqtyńyz», dedi.
Parlament Májilisiniń depýtaty Darhan Myńbaı álemniń 70 shaqty memleketinde Qazaqstan elshiligi jumys istep jatqanyn, elshilerdiń ishinde qazaq-musylman ádebı-mádenı baılanysyn zerdelegen Á.Derbisáli, Názir Tórequlovty tanytqan T.Mansurov, ult qundylyqtarynyń shyǵys tamyryn baıyptap júrgen Qaırat Lama-Sharıf sııaqty úlgi eter dıplomattar kóp emes ekenin aıtty. «Solardyń ishinde túpnusqa mátindi arqaý etken arabtanýshy Qaırat Sákıdiń eńbekterin erekshe aıtýǵa bolady. Jalpy, Qaırekeń baıbarystanýdyń jańa baǵytyn negizdedi. Oljas Súleımenovtiń ózi bul kisiniń kitaptaryna súıenip, pikir aıtýy eńbeginiń bıik deńgeıin kórsetedi», dedi ol.
Avtordyń zertteýshiligin tilge tıek etken Sársenbaı Qurmanuly bul kitap Atyraý memlekettik ýnıversıtetiniń ǵalymdaryna, zııaly qaýymǵa, stýdent-jastarǵa zor áser berip, úlken rezonans týǵyzǵanyn jetkizdi. Endigi osyndaı ǵylymı-tanymdyq dárister Aqtóbe oblysynda, taǵy basqa da óńirlerde ótkizilse degen tilek bildirdi.
Budan soń sóz alǵan zań ǵylymdarynyń doktory Qýatjan Ýálı, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Raqymjan Turysbek kitap avtory eńbegindegi dereknamalyq mazmundy, qypshaq mámlúkteriniń tarıhtaǵy ornyn tereńinen baıyptady. Olar Mysyrdaǵy bilim berý, medreseler, halyqqa qyzmet etý jaıy naqty derektermen keltirilgen, Baıbarystyń krest joryǵyna qarsylyǵy, ómiri, taǵdyry shynaıy áýezelengenin alǵa tartty. Balany súndetke otyrǵyzý, saıatshylyqqa barýy, meshit saldyryp, qamaldarda dabylhana ornatqany, bilim oshaqtaryn jáne metaldan buıym jasaý sheberhanalaryn ashqany musylman shyǵysyna ónege bolyp tarıhqa engeni zerdelendi.
«Iýrta na vershıne pıramıdy» – Baqtybaı Jumadildın men Qaırat Jańabaev aýdarǵan «Pıramıda ústindegi kıiz úı» kitabynyń orys tilindegi nusqasy. Ol Oljas Súleımenovtiń alǵysózimen jaryq kórdi. Kitaptyń elektrondyq nusqasy http://kazneb.kz/saıtynda tur.
Aýdarma avtorynyń biri Baqtybaı Jumadildınniń aıtýyna qaraǵanda, olar kitapty tegin, óz erkimen tárjimalaǵan. «Qaırattyń erligi – ózi tikeleı túpnusqadan aýdaryp, elge túsinikti tilmen jetkizýi, ulttyń qorjynyna baǵa jetpes baılyqty syılaǵany, bir úlken ǵylymı ınstıtýt jasaı almaǵandy bir ózi jasaǵany. Bul qandaı qurmetke de laıyqty», dedi aýdarmashy.
Professor, halyqaralyq qatynastar salasynyń mamany Darıko Maǵaýııaqyzy Qypshaq dınastııasynyń negizin salýshy Baıbarystyń Altyn Ordamen dıplomatııalyq qarym-qatynasy týraly oıyn ortaǵa salsa, jýrnalıst Suńǵat Álipbaı gazet betterinde jaryq kórgen avtordyń ǵylymı maqalalary jaıynda oń pikir bildirdi.
«Er qarýy – bes qarý». Bul kitapta Qaırat Sákı sadaq, naıza, qylysh, aıbalta, shoqpar sekildi jeke qarý túrlerin babalarymyzdyń qalaı qoldanǵany mámlúk áskerı traktattary men qazaq aýyz ádebıeti úlgilerinde saqtalǵan materıaldardy salystyra otyryp kórsetedi.
Qypshaq mámlúkteri qaldyrǵan soǵys óneri jónindegi jazba mura mol. Onyń sebebi, Mysyr men Shamdy bılegen túrki-qypshaq bıleýshileri birinshi kezekte sultan Baıbarys kezinde soǵys isi óziniń damý shyńyna jetti. Áskerı taktıka men strategııa týraly eńbekterdi aıtpaǵanda, adam men maldy synaý, jaýynger daıarlaý, at baptaý men emdeý, qarý túrlerin jasaý men paıdalaný egjeı-tegjeıli baıandalǵan arab jáne parsy tilderindegi áskerı traktattar bizdiń zamanymyzǵa jetip otyr. Olardyń avtorlarynyń basym bóligi – XIII-XV ǵasyrlarda taǵdyr tálkegimen Halıfat aýmaǵyna barǵan Uly dala perzentteri. Bul áskerı traktattar qazaq eposynda ushyrasatyn jaýyngerlik aqparatty keń túrde zertteýge múmkindik beredi.
Iá, táýelsiz Qazaqstanǵa Qaırat Sákıdeı izdenimpaz, otanshyl azamattardyń arqasynda rýhanı turǵyda oralǵan Baıbarys jáne onyń bıligi týraly bilgenimizden bilmegenimiz kóp. Shúkir, elimizdegi tarıhı qypshaq-mámlúk sultanyna degen qurmettiń bir úlgisi – dúnıege myńdaǵan Baıbarystardyń kelýi. Bir áttegen-aıy, olardyń kóbi ózge tildiń zańdylyǵymen «Beıbarys» bolyp qujattanǵan. Baıbarys týraly Q.Sákı kitaptary osy qatelikti de túzetedi dep oılaımyz.
Gúlshat SAPARQYZY,
jýrnalıst
