Bajaılap qarasaq, taǵy da «baqsaq baqa eken» degendeı bolyp shyqqanyn qaıtersiz?! Jaqynda oblystyq «Atyraý» gazetinde jarııalanǵan aýmaqtyq jáne ýchaskelik saılaý komıssııalary quramyndaǵylardyń aty-jónin jazý áýeldegideı qaıtalanyp turǵanyn taǵy kórdik. Sonda bul keleńsiz jaıt súıegimizge ábden sińip, ómir boıy jalǵasa bermek pe?
Gazetten Inder aýdandyq aýmaqtyq saılaý komıssııasynyń quramyn oqyǵanymda, jaǵamdy ustamasqa laj qalmady. Komıssııa tóraǵasynyń aty-jóni Sakenov Adılgereı Mýratovıch kórinedi. О́z esimi de, ákesiniń nyspysy da, tegi de túgel oryssha úlgide jazylǵan. Sáken Ádilgereı Muratuly dese, qandaı kelisti bolar edi?! Ári qaraıǵy tizim bylaı jalǵasady: Qabıeva Gýlshara Makajanovna, Sarıeva Shynar Abatovna, Dıýsenbıev Sattıbek Jenısovıch, Erbýlatov Qýanysh Maratovıch, Qýanysheva Elmıra Izbasarovna, Týrsynǵalıeva Aıgýl Esenovna. Báriniń de ákelerin, tekterin týý týraly kýálikke jazǵanda ...ev, ...ov, ...eva, ...ova, ...ın, ...ıch, ...ovna, ...evna etip oryssha qalypta (transkrıpsııamen) tirkegen. Sóıtip, AHAT (azamattardyń hal aktilerin tirkeý) bólimi jańa týǵan sábılerdiń aty-jónderin tirkep, qujat jasaqtaý barysynda qazaqy uǵymdy, ǵurypty eskerýdi umyt qaldyrǵan.
О́zimniń týǵan aýylymda qalaı jazylǵanyn bilý úshin Qyzylqoǵa aýdanyndaǵy №147 ýchaskelik saılaý komıssııasynyń quramyna kóz tiktim. Komıssııa tóraıymy Kosdaýletova Aınýr Zınýllıevna, onyń orynbasary Inaeva Saýle Bısenbaevna, hatshysy Kýlbaeva Gýljamal Shılanbaevna, músheleri Janabaev Kýrmanbek Amangalıevıch, Mambetkalıeva Akkaımak Mambetkalıevna, Bısengalıeva Nýrjamal Daýlenovna, Kýsaınov Marat Akjolovıch bolyp qazaqshadan aýlaq, orys tilinde jazylyp, syqıyp tur. Aýylda jastaıynan beri turatyn, qazaqshaǵa jetik belorýs Aleksandr Stommadan ózge ult ókili bolsaıshy?! Komıssııa quramynyń ishindegi oryssha qujat ıeleriniń biri inim Amanǵalıdyń balasy ekenine qaıran qalyp, uıalýyma týra keldi. Ádilin aıtqanda, osy keleńsizdikke aty atalǵandardyń (olar sábı boldy ǵoı) ózderi emes, eldi jaılaǵan solaqaı saıasat, jergilikti ákimdiktegiler, AHAT bólimi kináli.
Nege óz qazaqylyǵymyzdy ózimiz ardaqtaı almaıtyn, bárinen buryn ultymyzdyń ustynyn tanytatyn tólqujattaǵy aty-jónimizdi qazaqsha jazyp, rásimdeı almaıtyndaı borkemik bolyp ketkenbiz. Bir kezde «Respýblıkada turatyn ulttardy qazaq, orys, ýkraın, belorýs, noǵaı, tatar, qarachaı jáne taǵy basqalar dep bólmeı, báriniń tólqujatyna «qazaqstandyq ult» dep jazaıyq» degen usynys bolǵany aıan. Biraq qalyń kópshilik joǵarydan túsken solaqaı uıǵarymǵa (bálkim saıasat shyǵar) túbegeıli qarsy bolyp, aqyrynda bıliktegiler kópke topyraq shasha almaı, raıynan qaıtqan edi. Áıtse de, qudaı aldynda kúnáli bolsam da aıtarymdy ishke búgip qalmaıyn, jergilikti oryndarǵa, AHAT bólimderine Máskeýdiń pármenimen aýyzsha bolsyn, jazbasha bolsyn qupııa túrde nusqaý berilip, jańa týǵan sábılerdiń aty-jónin rásimdegende orys halqynyń kýálik jazýymen sáıkestendirý kerek delingen bolýǵa tıis. Olaı etilmese ótken ǵasyrdyń 50-90 jyldary aralyǵynda týǵandardyń kýáligi men tólqujatyndaǵy esimderi, tekteri reseıliktermen sáıkestendirilip, ...ov, ...ev, ...ın, ...vıch, ...ovna, ...evna bolyp, nege qaptap ketken? Munyń arǵy tórinen keńestik jymysqy saıasat, qazaqty basybaıly orystandyrý úrdisi qylań beredi. Durysynda, quıturqylyqtyń, baqaı qýlyqtyń kókesi bul.
Páleniń bir ushy ózimizde de jatyr. Biz mysalǵa alǵan komıssııa quramdarynyń ishinde №156, 162, 210... ýchaskelik saılaý komıssııalarynyń quramynda óz aty-jónderin Qanatqalı Baqytgúl Qýanǵalıqyzy, Mamyrtaı Bazarbaı Ázıuly, Jeteǵalı Shahrızat Jeteǵalıuly... dep taza qazaqy qalypta jazdyrǵandar kezdesti. Biraq olardyń qatary onsha kóp emes, ár jerde qadaý-qadaý ǵana. Toqsanynshy jyldary teleradıokompanııada qyzmet istep júrgenimizde, áriptesim О́tepbergen Álimgereev ekeýmiz tólqujatymyzdy qazaqylandyrý úshin ádeıi ózgerttik. Birimiz О́tepbergen Álimgereıuly, ekinshimiz Jańabaı Tólegen Jańabaıuly dep qazaqy úlgide jazdyrýǵa táýekel ettik. Eshkim qarsy bola qoıǵan joq.
Shyndyǵyn aıtqanda, biz, qazaqtar 1986 jylǵy jeltoqsandaǵydaı anda-sanda aıbarymyzdy shyǵaratynymyz bolmasa, keńestik júıeniń ıleýine kóngish halyqqa aınalyppyz. Partııa aıtty, úkimet aıtty dep bas ızeýmen kelippiz. Táýelsizdigimizdi alǵannan keıin de bas paıdasyn ǵana oılaǵan jemqorlardyń, jylpostardyń shylaýynda qalyppyz. Búgingi ahýal basqa. Endi jaltaqtaıtyn, qorqatyn eshteńe joq. Qazaqstanda baıyrǵy ult ókilderi óz qujattaryn jappaı jónge keltirýi, qazaqylandyrýy qajet. Muny mindetti dep esepteımin. Tólqujatymyzdaǵy ...ov, ...ev, ...vıch, ...ovna, ...evna qatarly aty-jónimizdi jazýdaǵy keńestik júıe qalyptastyrǵan selkeýlikti, sólekettikti joıýdyń joldaryn shyndap oılastyratyn kez jetti. Oǵan ánebir shyǵyn da ketpeıdi. Bul úrdisti árbir tólqujat ıesi óz qarajaty esebinen júrgize alady dep oılaımyn.
Men – jas jaǵymnan alǵanda seksendi ıektep qalǵan qartpyn. Nemis basqynshylaryna qarsy soǵystyń aıaqtalýyna bir jyl qalǵanda dúnıege kelippin. О́tken ǵasyrdyń alpysynshy jyldarynyń aıaq sheninde Reseı jerinde ásker qatarynda bolyp, ondaǵan ulttyń ókilderimen birge boryshymdy ótedim. Bizdiń áskerı bólimniń shtabynda tegi Iаnıoglo degen maıor boldy. О́ziniń túrki tektes gagaýz ultynyń ókili ekenin maqtan tutady. Ol meni qazaq bolǵan soń ishtarta sóılep:
– Túbimiz bir túrkimiz. Gagaýzdar keńes jerinde 152 myńdaı ǵana. Negizinen Moldovada turady. Basqa memleketterde de bar. О́z tilimizdi, qujatymyzda ata-tegimizdi jazýda ulttyq úrdisti saqtaǵanbyz, – degen edi.
Rıza bolǵanmyn. Sondaı-aq qaı kezde de Mıkoıan, Bagramıan, Babakıdze, Gamsahýrdıa, Baranaýskas... syndy armıan, latysh, grýzın ulttarynyń biregeıleri óz aty-jónderin ultyna saı etip jazýdan esh qymsynǵan emes. Olardyń birqatary óz tekterin ózgertpeı-aq el basqarýǵa qatysty, ádebıet, óner salalarynda emin-erkin júrdi. Demek bizge de, qazaqtarǵa da serpiletin, silkinetin mezgil keldi. Aty-jónimizdi jazýdaǵy sókettikten arylý – paryzymyz.
Kezekten tys prezıdent saılaýy qarsańyndaǵy aýmaqtyq jáne ýchaskelik saılaý komıssııalarynyń quramyndaǵy qazaqtyń aty-jónderin jazýdaǵy kóńilge qonbaıtyn óreskel jaıt qolǵa qalam aldyrdy. Buǵan júrdim-bardym qaramaı, ózekti másele dep qaraǵanymyz durys.
Tólegen JAŃABAIULY,
Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi
Atyraý oblysy
