Memleket basshysy oblys halqymen kezdesýinde óńirdiń erekshelikterine toqtalyp, ólkeni jan-jaqty órkendetýge tolyq múmkindik bar ekenin atap ótti. Sondaı-aq táýelsizdik jyldarynda turǵyndarynyń sany 2,5 ese ósken aımaqtyń áleýmettik-ekonomıkalyq damýy týraly oı-pikirin jetkizdi.
Prezıdent, eń aldymen, Mańǵystaýdyń óńdeý ónerkásibin jáne bıznes salasyn damytý qajettigine nazar aýdardy. Memlekettiń aldynda turǵan negizgi mindettiń biri – ulttyq ekonomıkany is-júzinde ártaraptandyrý. Sondaı-aq tereń óńdelgen daıyn ónim shyǵaratyn óndiris oryndaryn ashý qajet.
«2023-2026 jyldary 29 jobany júzege asyrýdy josparlap otyrmyz. Sonyń nátıjesinde 3 myń turaqty jumys orny ashylady. Úkimetke jáne ákimdikke barlyq jobalardyń ýaqytyly aıaqtalýyn qamtamasyz etýdi tapsyramyn. Oblysta kásipkerlikti damytý úshin de zor múmkindikter bar. Sońǵy jyldary shaǵyn jáne orta bıznestiń ishki óńirlik ónimdegi úlesi 32 paıyzǵa jetti. Osy salada 140 myńǵa jýyq adam jumyspen qamtylǵan. О́ńdeý ónerkásibi, týrızm, saýda, sondaı-aq bilim berý jáne medısına salasynda kásipkerler sany artyp kele jatqany qýantady. Iаǵnı, oblys ekonomıkasy ártaraptana bastady deýge bolady. Aımaqtaǵy shaǵyn jáne orta bıznesti damytýǵa «Men – kásipkermin» jobasy tyń serpin bereri anyq», dedi Memleket basshysy.
Qasym-Jomart Toqaev oblystyń kólik-logıstıkalyq jáne ınvestısııalyq áleýetin arttyrý máselesine de toqtaldy. Memleket basshysy Mańǵystaý geografııalyq turǵydan utymdy jerde ornalasqan óńir ekenin jáne bul ólkeni álemdik deńgeıdegi kólik-tranzıt torabyna aınaldyrý kerektigin atap ótti.
«Portty qala Aqtaý – Qazaqstannyń teńizge shyǵatyn qaqpasy. Jahandyq logıstıkalyq júıe qaıta qalyptasyp jatqan qazirgi kezde Kaspıı teńiziniń mańyzy kúrt arta tústi. Porttyń ınfraqurylymyn damytý úshin ınvestısııa tartýdy, konteınerlik jáne kólik-logıstıkalyq hab qurýdy kózdep otyrmyz. Biz úshin qazirgi álemdik naryqtaǵy ahýaldy eskerip, Transkaspıı baǵdaryn odan ári damytý óte mańyzdy. Osy másele boıynsha seriktes eldermen ózara túsinistik bar», dedi Prezıdent.
Qasym-Jomart Toqaev óńir turǵyndarynyń oblystyq deńgeıdegi joldyń sapasy jóninde jıi shaǵym aıtatynyn eske salyp, avtomobıl joldarynyń sapasyn jaqsartýǵa basa nazar aýdarý kerek ekenine toqtaldy. Atap aıtqanda, jumysy baıaý júryp jatqan «Beıneý-Shalqar» tas joly qurylysynyń mańyzdylyǵyn atap ótip, Úkimetke qurylysty bastaý úshin qajetti qujattardy jedel daıyndaýdy tapsyrdy. Sondaı-aq ákimdikke Úkimetpen birlesip, «Aqtaý – Fort-Shevchenko», «Taýshyq-Shetpe» joldaryn jóndeýge kelesi jyldan bastap kirisý ekenin aıtty.
Memleket basshysy «Aqtaý teńiz porty» arnaıy ekonomıkalyq aımaǵy ınvestısııa tartý, ónim óndirý, salyq tóleý kórsetkishteri boıynsha respýblıkada eń úzdik úsh aımaqtyń biri ekenin atap ótip, arnaıy ekonomıkalyq aımaqtarda ıgerilmegen jer telimderin ınfraqurylymmen qamtamasyz etýdi tapsyrdy.
«Úkimet arnaıy ekonomıkalyq aımaqtardyń jumys isteý merzimin uzartýy qajet dep esepteımin. Qazaqstan sheteldik áriptestermen ınvestısııalyq yntymaqtastyqty damytyp keledi. Sonyń biri – «Jasyl» sýtegin óndirý jáne taratý ortalyǵyn» salý jobasy. О́tken aptada Eýropa keńesiniń Prezıdenti Sharl Mıshel bizdiń elge resmı saparmen kelgenin bilesizder. Sol kezde Qazaqstan men nemis-shved kompanııasy arasynda ınvestısııa týraly tıisti kelisimge qol qoıyldy. Investor Mańǵystaý oblysynda «jasyl» sýtegi óndirisin iske qosýdy josparlap otyr. Sondaı-aq kúnine 255 myń tekshemetr sý tushytatyn zaýyt, 40 gıgavatt jańǵyrtylatyn qýat kózderi stansasyn salý josparda tur. Osy joba júzege asyrylsa, qurylys kezinde 3500, al nysan iske qosylǵan kezde 1800 turaqty jumys ornyn ashýǵa múmkindik týady. О́z mamandarymyzdy oqytyp, daıarlaımyz. Tıisti ınfraqurylym salynady. Investor ózine júktelgen áleýmettik mindettemelerin oryndaıdy», dedi Prezıdent.
Sondaı-aq jıyn barysynda Qasym-Jomart Toqaev Mańǵystaýdyń sýmen qamtamasyz etý júıesin jáne ınjenerlik ınfraqurylymyn jańǵyrtyp, Aqtaý men Jańaózen qalalaryn damytýdyń mańyzdylyǵyna toqtaldy.
Memleket basshysy bes jyl ishinde óńirdegi barlyq qala men aýyldy aýyzsýmen qamtamasyz etý jóninde mindet júktegenin atap ótti. Jyl aıaǵyna deıin 12 aýyl ortalyqtan beriletin sý júıesine qosylady. О́ńirde 2025 jylǵa deıin sý tushytý jónindegi 9 joba, magıstraldi sý qubyryn salý jáne qaıta jańǵyrtý jónindegi 4 jobany júzege asyrý kózdelip otyr. Prezıdent Kendirli aýylyndaǵy sý tushytatyn zaýyttyń qurylysyn bastaý kerek ekenine, 33 jyl buryn paıdalanýǵa berilgen Astrahan – Mańǵystaý sý qubyrynyń ábden tozǵanyna nazar aýdardy. Qasym-Jomart Toqaevtyń aıtýynsha, óńirdiń úzdiksiz damýyna jáne halyq sanynyń ósýine baılanysty ınjenerlik júıeni jańǵyrtý máselesi týyndap otyr. Sondaı-aq Aqtaý qalasynyń ınjenerlik júıesiniń 75 paıyzy eskirgen. Úkimetke oblys ortalyǵynyń ınjenerlik júıesin qaıta jabdyqtaýǵa qajetti qarajat bólýdi tapsyrǵan Memleket basshysy Aqtaý qalasynda qurylys júrgizý máselesine arnaıy toqtaldy.
«Biz Aqtaý qalasyn elimizdiń basty týrızm ortalyǵynyń biri retinde damytýdy kózdep otyrmyz. Teńiz jaǵasyndaǵy qala qazirgi zamanǵy ozyq talaptarǵa saı bolýǵa tıis. Oblys ortalyǵyndaǵy eski úılerdiń máselesin sheshý qajet. Qalada mundaı 280 úı bar. Úkimetke Aqtaý qalasyndaǵy turǵyn úılerdi jańǵyrtý jóninde arnaıy baǵdarlama ázirleýdi tapsyramyn. Jańaózendi keshendi damytý máselesine basa nazar aýdarý qajet. Ondaǵy kúrdeli túıtkilderdi sheshýge 580 mıllıard teńgeden astam qarajat bólindi. Bul – bir qala úshin qomaqty qarjy. Ony maqsatyna saı tıimdi jumsaý qajet», dedi Prezıdent.
Budan keıin Memleket basshysy oblystyń bilim berý, densaýlyq saqtaý salalaryn damytyp, jastarǵa qoldaý kórsetý kerek ekenin atap ótti. Mańǵystaý oblysynda balabaqsha máselesi tolyq sheshimin tappaǵan, 10 myńǵa jýyq balaǵa oryn jetispeıdi. Sondaı-aq 13 myń oqýshyǵa mektepten oryn jetpeı jatyr. Apatty jaǵdaıdaǵy, úsh aýysymmen oqytatyn mektepter bar.
Prezıdent osy máselelerdi aıta kele, balabaqsha salýǵa memleket pen jekemenshiktiń seriktestigin paıdalaný kerek ekenin atap ótti. Sonymen qatar «Jaıly mektep» ulttyq jobasy boıynsha Mańǵystaý aımaǵynda aldaǵy úsh jylda 21 mektep salynatynyn aıtty. Memleket basshysy munyń ózi jetkiliksiz ekenine nazar aýdaryp, bul jumysta bıznestiń múmkindigin keńinen paıdalaný qajettigin eske saldy.
Qasym-Jomart Toqaev óńirge qajetti kásibı kadrlardy daıarlaý isine basa mán bergen jón dep esepteıdi. Onyń aıtýynsha, bıyl joǵary oqý oryndaryna 73 myń grant berilgen. Buǵan qosa, Prezıdent batys oblystarynyń túlekterine qosymsha 10 myń grant bólýdi tapsyrǵan bolatyn. Sonyń 6 myńy Mańǵystaýǵa berildi.
«Biraq bul granttyń tórtten biri ǵana ıgerilgen. Bul – túsiniksiz jaǵdaı. Onyń ústine oblysta bilikti mamandarǵa degen suranys óte joǵary ekeni belgili. Ashyǵyn aıtsaq, joǵary oqý oryndary jáne quzyrly mınıstrlik kásibı baǵdar berý jumystaryn oıdaǵydaı atqarmaı otyr. Túlekterge jáne ata-analarǵa qosymsha grant bólingeni týraly tolyq aqparat jetpeı jatady. Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligine arnaıy bilim berý granttary týraly aqparattyq-túsindirý jumystaryn tıisti deńgeıde júrgizýdi tapsyramyn. Aımaqta jastardyń grantpen bilim alýy, maman tapshylyǵy, túptep kelgende oblystyń damýy – bári ózara tyǵyz baılanysty másele. Sondyqtan oblys ákimi bul máseleni muqııat qarastyrýy kerek», dedi Prezıdent.
Memleket basshysy daryndy jáne belsendi jastardyń óz áleýetin júzege asyrýyna jaǵdaı jasaý kerek ekenine toqtaldy. Onyń aıtýynsha, óńir jastary óziniń biliktiligin arttyrýǵa nemese jumysqa ornalasý úshin basqa aımaqtarǵa, Almaty men Astanaǵa da barýy qajet. Tek bir jerde, bir óńirde ǵana tuıyqtalyp qalýǵa bolmaıdy.
Qasym-Jomart Toqaev densaýlyq saqtaý júıesiniń talapqa saı bolýynyń mańyzdylyǵyna nazar aýdardy. Prezıdenttiń tapsyrmasymen Munaıly aýdanynda ortalyq aýrýhananyń qurylysy bastalǵan. Jedel járdem qyzmetterin, sanıtarlyq avtokólikterdi qajetti qural-jabdyqpen qamtamasyz etý kerek. Oblys ortalyǵynda kópbeıindi aýrýhana jáne jańa jedel járdem stansııasyn salý máselesin qarastyrý qajet.
Kezdesýde Prezıdent agroónerkásip salasy el ekonomıkasyn damytý isindegi strategııalyq basymdyqtyń biri ekenin atap ótip, Mańǵystaýdyń aýyl sharýashylyǵy salasyn, azyq-túlik naryǵyn damytý mańyzdylyǵyna toqtaldy.
«Buǵan bizde mol múmkindik bar. Biraq, eń aldymen, óz elimizdi sapaly ári arzan azyq-túlikpen qamtamasyz etýimiz kerek. Mańǵystaý óńiri úshin bul másele aıryqsha mańyzdy. Aımaq turǵyndary jyl saıyn 100 mıllıon dollardyń azyq-túligin syrttan alady. Mundaı táýeldilik onyń baǵasyna tikeleı áser etetini belgili. Jyl basynan beri azyq-túlik baǵasy 20 paıyzdan astam qymbattaǵan. Kóbine mundaı ahýaldyń qalyptasýyna aımaqtyń ornalasqan jeri jáne logıstıka máseleleri sebep bolyp otyr. Mańǵystaý Qazaqstannyń kólik-tranzıt strategııasynda mańyzdy ról atqarady. Munda azyq-túlik taýaryn eksporttaý jáne ımporttaý múmkindigin keńeıtken jón», dedi Prezıdent.
Memleket basshysy jyl saıyn mal azyǵynyń 75 paıyzyn basqa oblystardan alatyn Mańǵystaý oblysynda jem-shóptiń baǵasyn arzandatý máselesi óte ózekti ekenin aıtty. О́zge óńirlerden mal azyǵyn tasymaldaý úshin jeńildetilgen tarıfter engizý jolyn qarastyrý kerek ekenin atap ótti.
Budan bólek, Qasym-Jomart Toqaev týrızm jáne ekologııa salalaryna da arnaıy toqtaldy. Onyń pikirinshe, qazir búkil álemde týrızm ekonomıkanyń mańyzdy salasyna aınaldy. Bul rette Mańǵystaýdyń alatyn orny aıryqsha.
«Kaspıı jaǵalaýyndaǵy memlekettermen birlesken halyqaralyq jobalardy júzege asyrý múmkindigin qarastyrǵan jón. Ásirese, krýız týrızmin damytý qyzyǵýshylyq týdyrady dep oılaımyn. Jalpy, Mańǵystaý kóptegen kıeli oryndarymen áıgili. Beket ata, Shopan ata, Shaqpaq ata jer asty meshitterin erekshe atap ótýge bolady. Mundaı biregeı nysandar dúnıe júzinde biren-saran. Tarıhı-mádenı qoryqtar men mýzeılerge de basa mán bergen jón», dedi Prezıdent.
Memleket basshysynyń aıtýynsha, Mańǵystaýdyń ekologııasynda kúrdeli túıtkilder bar jáne ekologııalyq tepe-teńdik pen Kaspııdiń bıoalýandyǵyn saqtaý – mańyzdy mindet.
«Búginde ıtbalyqtar men balyqtardyń jappaı qyrylýy jıilep ketti. Buǵan adam faktory jáne ekologııalyq ahýaldyń ózgerýi áser etip jatyr. Itbalyq Qazaqstannyń Qyzyl kitabyna engen. Bul janýardyń joıylyp ketpeýin jáne onyń sanyn burynǵy qalpyna jetkizýdi men tikeleı baqylaýda ustap otyrmyn. Jazda Ortalyq Azııa ekologııalyq zertteýler ınstıtýtyna bardym. Bul mekeme ıtbalyqtardyń azaıý sebebin zertteıdi. Mundaı mańyzdy máselege keshendi ǵylymı zertteý júrgizý qajet. Buǵan deıin Mańǵystaý oblysyndaǵy ıtbalyqtardy saqtaý úshin memlekettik tabıǵı qoryqtar qurý josparlanǵan bolatyn. Ekologııa mınıstrligi bul jumysty tezdetip, tıisti sheshim qabyldaýy kerek», dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Sonymen qatar Prezıdent Kaspııde zańsyz balyq aýlaýdyń jolyn kesý, sýdyń tartylý sebebi men saldaryn jan-jaqty ári jiti zertteý kerek ekenin atap ótti. Memleket basshysy Kaspıı teńizin zertteýmen aınalysatyn memlekettik ǵylymı ınstıtýt qurǵan jón dep esepteıdi.
Kezdesýde Memleket basshysy saıası jaýapkershilik mádenıetin qalyptastyryp, ornyqtyrý qajet ekenine toqtaldy. Kez kelgen máselede kelissóz, dıalog arqyly mámilege kelýge bolatynyn aıtqan Qasym-Jomart Toqaev Mańǵystaý jurtyna shynaıy rızashylyǵyn bildirdi.
«Qasiretti qańtar oqıǵasy kezinde sizder el taǵdyryna jaýapkershiliktiń ozyq úlgisin kórsettińizder. Sol kúnderde munda adam ólimi bolǵan joq. Memlekettik jáne qoǵamdyq oryndar shabýylǵa ushyraǵan joq. Elge janashyrlyq degen – mine, osy! Shyn máninde, adam ómirinen qymbat eshteńe joq. Qandaı kúrdeli máseleniń ózin aıǵaı-shý, daý-damaısyz sabyrmen sheshýge bolady. Biz ishki jáne syrtqy saıasatta osy ustanymdy saqtaımyz», dedi Prezıdent.
Budan bólek, Memleket basshysy «ArselorMıttal Temirtaý» kásipornynda apattar jıilep ketkenin atap ótip, quzyrly organdar tarapynan birneshe ret eskertý jasalǵanyna qaramastan, jaǵdaı jaqsarmaı otyrǵanyn jetkizdi.
«Kásiporynǵa keshendi tekserý júrgizý kerek. Sonyń ishinde eńbek qaýipsizdigi men barlyq ekologııalyq norma talaptarynyń saqtalýyna mán berilýge tıis. Kombınattyń ıesi tehnıkalyq jaǵdaıdy jaqsartýǵa jáne jańǵyrtýǵa jetkilikti dárejede ınvestısııa quıǵanyn anyqtaý mańyzdy. Bálkim bul jumysqa zaýyttyń jaǵdaıyna shynaıy baǵa beretin halyqaralyq kompanııany tartý kerek shyǵar. Mundaı qaıǵyly jaǵdaı qaıtalanbaýy úshin barlyq qajet sharany qabyldaý kerek. Eń bastysy – azamattarymyzdyń densaýlyǵy men ómiri», dedi Prezıdent.
Jıyn sońynda Qasym-Jomart Toqaev Mańǵystaýda eńbegimen kópshilikke úlgi bolyp, elimizdi órkendetýge zor úles qosyp júrgen birqatar azamatty memlekettik nagradalarmen marapattady.
Atap aıtqanda, eńbek ardageri Kúzembaı Erǵalıev «Parasat» ordenimen, «Mamandandyrylǵan IT-lıseı» KMM muǵalimi Lıýdmıla Rıabova «Qurmet» ordenimen marapataldy.
III dárejeli «Eńbek Dańqy» ordeni «Qaraqııa ortalyq aýdandyq aýrýhanasy» MKK Senek dárigerlik ambýlatorııasynyń meıirgeri Janymgúl Dúısembaevaǵa, «О́zen jylý» MKK jóndeýshisi Seııdalı Qııaqbaevqa, «Eren eńbegi úshin» medali «Akjol+K» JShS sheberi Ferýza Qarakesekovaǵa tabys etildi.
