MYLTYQ PEN MÝZA

Jeńis – 65 “Zeńbirekke til bitkende, mýza ishten tynady”, – deıdi ejelgi ellın naqyly. Bas ızep, sózsiz maqul­daımyz. Biraq Uly Otan soǵysy surapylynda jaýǵa qarsy judy­ryq­taı jumylǵan saqadaı saıly saptyń ishi­nen júregi názik, jany nurly, sonysyna qaramas­tan tas túıingen ónerli órenderdi kórgende, aıtýly aforızmniń bári anyq aksıoma emes ekendigine kóz jetkize­siń. Mysaly, bir ǵana Qurmanǵazy atyndaǵy Qazaq mem­lekettik akademııalyq halyq aspaptar orkestriniń tarıhyn tarazylasań boldy: maıdan shyndyǵy men mýza shabyty bite qaınasqanyn baıqaısyń. Shek pen shúrippe ... 1967 jyldyń 19 shildesinde Qazaq KSR Áskerı komıssary, general-maıor Nurly Báıkenov pen saıası bólim bastyǵy, polkovnık Gýlbas mynadaı mátini bar nagrada paraǵyna qol qoıypty: “Ǵalym Qoıshybaev, zapastaǵy serjant, 391-shi atqyshtar dıvızııasyndaǵy 1280-shi atqyshtar polkynyń bólimshe komandıri. Uly Otan soǵysy kezinde kórsetken erligi jáne alǵan jaraqattary úshin Sovet Odaǵynyń Batyry atanýǵa laıyq”. ... 2009 jyly tuńǵysh ret ja­ryqqa shyqqan “Qazaqtyń dástúrli 1000 kúıi” antologııasyndaǵy qundy dúnıelerdiń qataryna “Shora batyrdyń marshy” atty halyq kúıi de kirgen. Sheberlikpen shertip bergen – Ǵalym Qoıshybaev. Aıtpaǵymyz: batyrlyqtan úmitker men dáýlesker dombyrashy – bir-aq kisi. Boıynda órlik pen ónerpazdyq teń toǵysqan Ǵalym Qoıshybaev kim boldy eken? Zerdeli zertteýshi Bısenǵalı Ǵıza­tovtyń 1957 jyly basylǵan “Qurmanǵazy atyndaǵy Qazaq mem­lekettik halyq aspap­tar or­kestri” atty oryssha kitabyndaǵy derek boıynsha, ol 1919 jyly Gýrev (qazirgi Atyraý) oblysynyń Qyzyl­qoǵa aýdanynda týǵan. Qabileti erte oıanǵany sonshalyq, alty jasynan dombyranyń qulaǵynda oınaı bastapty. Bulaı bolýyna ákesi Qoı­shybaı Bojanulynyń myqty dom­byrashylyǵy septigin tıgizse kerek. Ekinshi jaǵynan, bul jas ónerpaz­dyń týabitti talantyn da tanytady. Belgili mýzykatanýshy Ilııa Jaqanov “Egemen Qazaqstan” gazeti­niń 2009 jylǵy 31 qańtarynda ja­rııalanǵan “Gúljansary” atty maqalasynda Ǵalymnyń týǵan inisi – kórnekti sımfonıst-kompozıtor, Qazaq KSR-iniń eńbek sińirgen óner qaıratkeri Mákálim Qoıshybaevtyń aýzynan jazyp alynǵan mynadaı málimetti keltiredi: “Meniń týǵan jerim – Oıyldyń jaǵa­syndaǵy Qy­zyl­qoǵa aýdany. Gýrev oblysy­nyń Aqtóbe jaǵymen shektesedi. Bir jaǵy Maqat aýdanymen irgeles. Maqattyń arǵy jaǵy – Dossor. Dossor – qazaq munaıynyń qaınar bula­ǵy. Men óz jerim jaıly kóp áńgime bilmeımin. Meniń týǵan aǵam Ǵalym osy Dossor jumysshylary­nyń azapty eńbegin kóp sóz qylatyn edi. Ábden yńyrshaǵy aınalyp, qajyǵan orystardyń ánderin kóp aıtatyn-dy”. Budan Ǵalymnyń ár sıpattaǵy áýenge áý bastaǵy zeıindiligin, zerektigin ańǵarýǵa bolatyn sııaqty. Ata-anadan órimdeı shaǵynda aıy­rylǵan aǵaıyndy eki bala – Ǵalym jáne onyń izinen ergen ózinen jeti jas kishi inisi Mákálim Oral qalasyndaǵy jetimder úıiniń bosaǵasynda kún keshedi. Jeti­jyldyq qazaq mektebinde oqyp, kórkem­ónerpazdar úıirmesinde balapan qanat­taryn qomdaıdy. Qomdap qana qoımaı, kóp keshikpeı bıikke qanat qaǵady. 1934 jylǵy 14 maýsymda Almatyda halyq ónerpazdarynyń Búkilqazaqstandyq birinshi sleti ashylyp, oǵan eldiń túkpir-túkpirinen – dombyrashysy, qobyzshysy, sybyzǵyshysy, ánshisi, bıshisi, sýretshisi, halyq aqyny bar – uzyn sany 88 adam qatysady. Bir aptaǵa sozylǵan jıyn delegattarynyń ishindegi aqsaqaly – 90-ǵa taıaǵan Jambyl Jabaev bolsa, eń jasy – 15-ti endi ǵana toltyrǵan dombyrashy Ǵalym Qoıshybaev edi. Ile-shala Qazaq oqý-aǵartý komıssarıatynyń joldama­symen jasóspirim daryn mýzykalyq-dramalyq tehnıkýmnyń stýdenti atanady. Naq sol oqý ordasynyń negizinde bastap­qyda Qazaq Ortalyq Atqarý Komıteti atyndaǵy, keıinnen – on jyldan soń Qurmanǵazynyń esimi berilgen halyq aspaptar orkestri qurylady. Ahmet Ju­banov jetekshilik etken ujymnyń quramyna ol Luqpan Muhıtov, Naýsha Bókeıhanov, Qalı Jantileýov, Ýaqap Qabıǵojın, Ǵabdilman Matov, Ysqaq Ýálıev, Jappas Qalambaev sekildi tarlandarmen birge qabyldanady. Al inisi Mákálim aǵasynyń “rekordyn” jańalap, orkestrdiń quramyna 1939 jyly, nebári 13 jasynda alynady. 1936 jyly qazaq ádebıeti men óneriniń Máskeýdegi onkúndigine qatysyp, sańlaq kúıshiligimen syrbaz kórermenniń qolpash-qoshemetine bólenýi – Ǵalym Qoıshybaevtyń ómirindegi ózgeshe bir beles. Sóıtip júrgende, shekti shúrippege aýystyratyn kún týdy. Saýsaǵynan kúı sorǵalaǵan jigit soǵysqa attanyp, surmergendikke mashyqtandy. Ǵalymdy maıdanǵa qosqan 1280-shi atqyshtar polky 1941 jyldyń tamyz aıynda Almaty qalasynda 391-shi at­qyshtar dıvızııasynyń quramynda jasaq­talǵan-tuǵyn. Ol 1941 jyldyń 21 jeltoq­sanynan bastap 3-shi, odan soń 1-shi tegeýrindi armııanyń qatarynda Soltústik-Batys maıdanynda urystar júrgizdi. 1942 jyldyń tórt mezgilin jaýynger Qoıshybaev Máskeý, Vıazma, Rjev, Staraıa Rýssa túbindegi qandy qaqtyǵys­tarmen ótkizdi. Qańtar aıynda 3-shi jáne 4-shi armııanyń jaýyngerleri shabýylǵa shyǵyp, Holm – Velıkıe Lýkı jáne Toropes – Velıj baǵytynda nemisterge kúırete soqqy berdi. Myńnan astam eldi mekennen olardy túre qýdy. Demıansk túbinde qorshaýda qalǵan fashısterdi talqandap, plasdarmyn birjolata joıdy. 16-shy nemis armııasynyń quramynda júz myńdaǵan ofıseri men soldaty bar jeti dıvızııa sovet áskeriniń sheńgeline tústi. Bul – Uly Otan soǵysyndaǵy jaýdy osynshama eseńgiretken birinshi jaǵdaı edi. Sol jyldyń kókteminen bastap Staraıa Rýssa túbinde tutanǵan shaıqastarǵa ne­mister tańdaýly kúshterin jumsap, “Ramý­shev dálizi” aýdanynda qatty qantógis boldy. 1942 jyldyń naýryzynda 391-shi atqyshtar dıvızııasy 37-shi brıgadamen jáne 33-shi atqyshtar dıvı­zııa­symen birge 3-armııanyń quramynda Holm qalasyn shabýyldady jáne onyń batys bóligindegi aerodromdy basyp aldy. Jaz boıyndaǵy aýyr aıqastardan soń, qyrkúıekte fashıster taǵy ońbaı “taıaq” jedi. Velıkoe Selo mańynda 397-shi atqyshtar dıvı­zııasynyń jaýyngerleri 3800 nemistiń kózin joıyp, 17 tankini qıratty. Qyzylásker Qoıshybaevtyń múlt ketpes mergendigi týraly sol tustaǵy oqıǵalardyń ortasynda bolǵan maıdan­dastarynyń estelikterinen de, soǵystyń shejiresin tańbalaǵan gazetterdiń betterinen de oqı alamyz. 1942 jyldyń 1 qyrkúıeginde 391-shi atqyshtar dıvızııasynyń qurylǵanyna bir jyl tolýyna baılanysty eń úzdik jaýyngerler, komandırler men saıası jetekshilerdi aıryqsha ataı otyryp, snaıper Ǵalym Qoıshybaevqa dıvızııa komandıri – podpolkovnık Vasılıı Fedorovıch Marchýk, shtab bastyǵy – gvardııa podpolkovnıgi Baron alǵys jarııalap, saǵat syılaǵan. “Za Rodıný, za Stalına” dıvızııalyq gazetiniń 1942 jylǵy 21 qyrkúıektegi sanynda “Úzdik snaıperlerden úlgi alyń­dar” atty maqala jarııalanyp, qatardaǵy sarbaz Ǵalym Qoıshybaevtyń 20-dan astam fashıstiń kózin joıǵany aıtylady. Kelesi – 25 qyrkúıektegi nómirde “Kek qaıtar, jaýynger!” degen maqalanyń avtory onyń nysanasyna ilikken gıtler­shilerdiń sany 37-ge jetke­nin jazady. Basylymnyń 30 qazandaǵy málimeti boıynsha, snaıperdiń “oljasy” – 64. Bul derek soǵystan sońǵy ýaqytta birqatar kitapta kórinis tapqan. Mysaly, Soltústik-Batys maıdannyń saıası bas basqarmasyna jetekshilik jasaǵan general-leıtenant Andreı Dmıtrıevıch Okorokov “Na Severo-Zapadnom fronte. 1941-1943” atty jınaqqa (Máskeý, 1969) engen jazbalarynda: “Ǵalym Qoıshybaev – qyzylásker, surmergen, snaıperlik myl­tyqpen jáne qolma-qol shaıqasta 64 fashısti óltirdi”, – deıdi (109-bet). Týra osy málimet 1-shi ekpindi armııanyń saıası bólimin basqarǵan general-leıtenant Fedor Iаkovlevıch Lısısynnyń “V te groznye gody” degen memýarlyq kitabynda (Máskeý, 1985, 75-bet) Ǵalym Qoı­shybaevtyń portretimen birge keltiriledi. Otstavkadaǵy polkovnık Gennadıı Ivanovıch Berdnıkovtyń “Pervaıa ýdar­naıa: boevoı pýt 1-ı ýdarnoı armıı v Velıkoı Otechestvennoı voıne” kitabynda da (Máskeý,1985, 117-bet) osy fakt qaıtalanady. Tek Ǵalymnyń famılııasy “Kopshıbaev” bolyp qate jazylyp ketken. Bir belgilisi, surmergenniń jer jastan­dyrǵan dushpandarynyń sany kún sanap kóbeıgen. Mysaly, “Sosıalıstik Qazaqstan” gazeti­niń 1942 jylǵy 9 qarashadaǵy nómirinde saıası jetekshi L.Shebarshın snaıper Ǵalym Qoıshybaevtyń jeke esebinde 79 fashıstiń bar ekenin jazdy. “Qudaı bir aınaldyrǵandy shyr aınal­dyrady” demekshi, munan bylaıǵy kezde qaısar, qyraǵy jaýynger jaraqattan kóz ashpady. Moınyna snarıadtyń jaryqshaǵy qadalyp, 1942 jyldyń 5 jeltoqsanynan bastap medsanbatta emdelip, 16 jeltoq­sanda tolyq aıyqpastan bólimge qaıtty. Araǵa eki-aq apta salyp, 30 jeltoqsan kúni oń jaq ıyǵynan tómenirek jerden jaý oǵy tesip ótti; shyntaq súıegi qosa zaqym­dandy. Osynyń saldarynan 1943 jyldyń 15 naýryzyna deıin evako­gospıtalda tósekke tańylyp jatty. Jazylǵan bette aldyńǵy shepke oralyp, optıkalyq vıntovkasymen qaıta qaýyshty. Taǵy da talaı nemistiń janyn jahannamǵa jóneltti. 1-shi ekpindi armııanyń “Na razgrom vraga!” gazeti 1943 jylǵy 4 qyrkúıektegi sanynda Ǵalym Qoıshybaevtyń sýretin basyp, astyna: “N. bóliminiń batyry, júzden astam nemis basqynshysyn joıǵan erjúrek snaıper Ǵalym Qoıshybaev jaýyn­gerlik Qyzyl Tý ordenimen nagrad­taldy”, – dep jazypty. Bir eskeretini, mergen 19 ret qolma-qol urysqa qatysqan, ıaǵnı jaýmen betpe-bet kelip, jekpe-jekke shyqqan. Bárinde de mereıi ústem bolǵan. Sol jyldyń qarasha aıynda 880 kún áreket etip, ózine júktelgen maqsat-mindetterdi abyroıly atqarǵan Soltústik-Batys maıdan taratyldy. Aqyrǵy aýyr jaraqatynan soń, densaýlyǵynyń jaramsyzdyǵyna baılanysty Ǵalym Qoıshybaev amalsyzdan elge qaıtaryldy. Ol óziniń týǵan ujymy – Qurmanǵazy orkestrindegi shyǵarmashylyq jumysyn jalǵastyryp, dombyrasyn saǵynyshpen qolǵa aldy. Mergendiginiń minsizdigi sekildi, kúıshiligine de kirbiń keltirmedi. Maıdanger mýzykanttyń eńbegi ýaqytyly elenip, oǵan 1944 jyldyń 7 tamyzynda Gúlnafıs Baıazıtova, Jalekesh Aıpaqovpen birge “Qazaq KSR-iniń eńbek sińirgen ártisi” ataǵy berildi. Osyǵan deıin mundaı marapatqa “qurmanǵazyshylardan” Ahmet Jubanov, Ýaqap Qabıǵojın, Luqpan Muhıtov qana ıe bolǵan edi. Sol jyly Ǵalym Aqtóbe oblystyq fılarmonııasynyń tuńǵysh dırektory, al Mákálim Qostanaı oblystyq fılarmo­nııasynyń kórkemdik jetekshisi qyzmetine kiristi. Alda olardy ózderi bel ortasynda bolatyn ulttyq ónerdiń óristi de óreli sátteri kútip turdy. О́kinishtisi, Ǵalym Qoıshybaevtyń ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń úzdik snaı­per­leriniń biri bolǵandyǵy umytylyp ketti... Qurmanǵazy orkestriniń qyrshyndary Abzaly, ónerpazdy soǵys emes, sahnanyń tórinen tanyǵanǵa ne jetsin... Biraq tarıh tálkeginiń qandaı bolaryn, qaı pendeniń jumyr basynyń qaıda qalaryn kim bilgen? Qurmanǵazy orkestrin qurýshylardyń qatarynda ot pen oqtyń ortasyna túsip qana qoımaı, qan maıdanda shahıd keshken bozdaqtar da bar. Solardyń biri – joǵaryda aıtylǵan halyq ónerpazdarynyń Búkilqazaqstandyq birinshi sletinde juldyzy janǵan jigit Ysqaq Ýálıev edi. 1902 jyly Batys Qazaqstan oblysynyń Qaztal aýdanynda atasy Bımennen ósip-óngen shúkirana shańyraqta dúnıege kelgen ol halyq kompozıtory Sarmalaıdyń shákirti bolǵan óz ákesinen qaradomalaq shaǵynda sybyzǵy sabaǵyn alady. Tas jarǵan talantynyń arqasynda keıinirek týǵan aýyly men aımaǵynan asyp, Máskeý jurtshylyǵyn shyrqaý sheberligimen tebirentken, teń­seltken, tamsantqan kúnge jetedi. Sarmalaıdyń shyǵarmalaryn syzylta tartýmen shektelmeı, óz janynan “Tol­qyn”, “Kerbez”, t.b. kúıler shyǵara­dy. Átteń, sum soǵys bolmaǵanda, sybyzǵysyn snaıperlik vıntovkaǵa aıyrbastar ma edi... Qolymyzda bar derekterge júginsek, Ysqaq Ýálıev maıdanǵa attanar aldynda Almaty qalasynyń Internasıonalnaıa kóshesi boıyndaǵy 40-shy úıde turypty. Áskerge áıeli Dámesh shyǵaryp salǵan. Ol 10-shy gvardııalyq armııanyń qura­myndaǵy 30-shy gvardııalyq atqyshtar dıvızııa­sy­nyń 94-shi gvardııalyq atqysh­tar polkynda soǵysqa aralasady. Star­shına shenin alyp, bólimshe koman­dır­ligine taǵaıyndalady. BK(b)P músheli­gine qabyldanady. Sybyz­ǵyshy-snaıper jaý­yn­gerlik Qyzyl Tý, Qyzyl Juldyz ordenderimen, “Erligi úshin” medalimen nagradtalǵan. Ajalǵa arasha joq: 1944 jylǵy 17 naýryzda tańerteńgi saǵat jeti jarymda bir kún buryn alǵan aýyr jaraqattan (ishinen oq tesip ótken) kóz jumady. Áýelde denesi burynǵy Kalının oblysynyń Idrısk aýdanyndaǵy Rahnovo derevnıasynan oń­tús­tikke qaraı bir shaqyrym jerdegi baýyr­lastar zıratyna qoıylsa, 1955 jy­ly Pskov oblysy Sebej aýdanynyń Boıa­nırovsk selolyq keńesine qarasty Jeg­lovo derevnıasynyń soltústik-shyǵy­syn­daǵy beıitke qaıta jerlenedi. Taǵzym eter týysy tabylsa, marqumnyń baqılyq orny belgili. Qazı Nurmaǵam­betov, Qur­manaı Arapaev, Turǵyn Asqarov, Janaıaq Bóle­baev, Sultanbek Matraıymov, Tur­­dyhan Samatov, t.b. belgisiz qazaq jaýyn­gerlerine de topyraq osy aradan buıyrypty... Ǵajap dombyrashy, dırıjer jáne kompozıtor Ǵabdilman Matovty óziniń “Kúı merekesi” atty maqalasynda Ahmet Jubanov bylaı sýretteıdi: “...sahnaǵa qolyna dombyra ustaǵan qaǵilez jas jigit shyǵa keldi. Ol ústine jeńi shyntaǵynan joǵary túrilgen jeıde kıip alypty. Kózi janyp tur. Soqyr Esjannyń, Músiráli­niń kúılerin jáne Qurmanǵazynyń “Par­sy marshyn” shabyttana tartyp shyq­ty. Qoldan soǵylǵan kóne dombyra­dan kúıler ústi-ústine lekite tógildi. Dombyrashynyń oń qoly ártúrli jáne oınaqy qımyldar jasady, ásirese kúılerdegi trıolder er­ek­she kúshti jáne ekpindi estildi. Talantty mýzykanttyń saýsaǵynan naǵyz áýen quıy­lyp jatty” (“Kommýnızm tańy” gazeti, 1954 jyl, 4 jeltoqsan). Bul da – 1934 jyl­ǵy aıtýly slettiń aıshyq­ty sátteriniń biri. Mine, maıdanǵa barmas buryn Balqash pen Qaraǵandynyń óndiris oryndarynda ónerpazdardyń basyn qosyp, úlken orkestr uıymdastyrýǵa kirisken Ǵabdilman Matovtyń da asqaq armandary júzege aspady. Batysqa sapar shekken ol 1942 jyldyń qyrkúıeginde Harkov qalasynyń mańyndaǵy shaıqasta bar bolǵany 24 jasynda qaharmandyqpen qaza tapty... Maıdanger-jazýshy Ázilhan Nur­shaıyqov qarýlastaryn eske alǵan suhbat­tarynyń birinde: “Bir qarýyn – vıntov­ka, ekinshi qarýyn dombyra etip, janynan tastamaıtyn, brıgadanyń kórkemóner­pazdar úıirmesin basqarǵan Smaǵul Kó­shekbaev degen jaqsy azamatymyz bar edi. Ol da qazaq kúılerin tókti-aı ke­lip…”, – deıdi (“Alash aınasy” gazeti, 2010 jyl, 8 mamyr). Qalamgerdiń sóz etip otyrǵany – Atyraý oblysyndaǵy Teńiz aýdanynyń týmasy, kúıshi-kompozıtor Smaǵul Kó­shekbaev. Ol Qurmanǵazynyń kúıleri men Muhıttyń ánderin sheber oryndaıtyn. Birqatar án-romanstardyń avtory. 1936 jyldan bastap Jambyl atyndaǵy mem­lekettik fılarmonııada qyzmet istese, 1939 jyly Shymkent qor­ǵasyn zaýy­tynda, al 1941 jyly Ashysaı polımetall kombı­natynda halyq aspaptar orkestrin qurdy. Sonyń izinshe áskerge shaqyryldy. Maıdan taqyrybyna arnap “Qyzyl suńqar”, “Qyzyl ton” (sózderi Hamıt Erǵalıevtiki), “Aısha” (mátini Qaınekeı Jarmaǵambetovtiki) atty ánder jazdy. Eren erligi úshin Qyzyl Juldyz, jaýyn­gerlik Qyzyl Tý, II-dárejeli Otan soǵysy ordenderimen nagradtaldy. “Erlikpen qan maıdanda qaza bolsam, Amanat namysym men arym saǵan, sáýlem-aý!” – dep ándetip júrgen asyl azamat 1945 jyly, uly Jeńistiń qarsańynda 40-tan endi asa bergen shaǵynda qapııada ajal qushty... Qurmanǵazy orkestrine 1938 jyldan bastap dırıjerlik etken daryndy kom­pozıtor Málik Jappasbaev ta maıdan­ǵa alynyp, 1944 jyly 30 jasynda jaryq jalǵanmen qoshtasqan... Osylaısha Uly Otan soǵysy qazaqtyń ataqty óner ujymynyń qataryn birshama seldiretip, sıretip ketti. Biraq myltyqty maıdan máńgilik mýzany jeńe alǵan joq. Amantaı ShÁRIP, “Astana aqshamy” gazetiniń bas redaktory. (jalǵasy)