Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Taıaýda ǵana Bulandy aýdanynyń ýchaskelik ınspektorlary Jýravlevka aýyldyq okrýginiń aýmaǵynda reıd jasap júrgen kezinde 67 jastaǵy aqsaqal júrgizip kele jatqan motosıkldi toqtatqan. Jolaýshynyń sýyt júrisi kúdikti bolyp kóringennen keıin qujattaryn teksergen ýchaskelik ınspektorlar kóliktiń qobdıshasynan eki aqqý men «TOZ 34» 12-shi kalıbrli ańshy myltyǵyn tapqan. Sóıtse jastarǵa aqyl aıtyp, jónge salady degen aqsaqaldyń ózi qasıetti qustyń sanatyndaǵy aqqýdy, onyń ózinde de sırek kezdesetin, Qazaqstannyń Qyzyl kitabyna engizilgen suńqyldaq aqqýdy qandyaýyzdyń qaraýylyna baılapty.
О́kinishtisi de sol, aqqýdyń bul túrin múlde atýǵa bolmaıtynyn biledi eken. Sóıte turyp, atqan. Shamasy tegin oljany kórgen soń kózi qaraýytyp ketken bolar. Sany onsyz da azaıyp qalǵan qaıran kıeli qustyń kepıetinen de qoryqpaǵan. Bul oqıǵa qazir jan-jaqty tekserilýde. Polısııa qyzmetkerleri jurtshylyqpen kezdesken kezinde aımaqta qus atýǵa tyıym salynǵanyn eskertedi. Iá, eskertý az jasalyp jatqan joq.
Oblystyq orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi aýmaqtyq ınspeksııasynyń basshysy Lashyntaı Dúısenovtiń aıtýyna qaraǵanda, ań-qusqa beıýaqytta qarý kezenetinderdiń qatary azaımaı tur. Bıyl qańtar aıynyń 13-i kúni Sandyqtaý aýdanynyń polısııa bólimine Úlken Túkti ańshylyq sharýashylyǵynyń qoryqshysy V.Rojkovtan sýyt habar túsken. Oqıǵa bylaı óristegen eken. Qoryqshy Razdolnyı aýylynyń mańyndaǵy orman ishin aralaý kezinde Kókshe dalasynda sırek kezdesetin ań – bulannyń qańqasyna kezikken. Bezbúırek brakonerler iske tatyr múshesin butarlap bólshektegen soń, bas-sıraǵyn tastap ketken. Qoryqshynyń kózine kesh tústi me eken, iz soraby basylyp, bildeı bir bulandy jaıratyp, tegin oljaǵa aınaldyrǵan teksizder ustatpaı ketti. Osy arada aıta ketetin bir jaıt, ár butanyń túbine qaraýyl qoıa almaıtynymyzda. Ol sheti men bul sheti aıshylyq jol esebindegi Kókshetaý men Qorǵaljynnyń ulanǵaıyr dalasyndaǵy ań-qusqa qyldan taıdyrmas qaraýyl bolatyn árkimniń óz ar-ojdany, tabıǵatqa, tabıǵattyń aıasyndaǵy janary jaýtańdaǵan janýarlarǵa degen súıispenshiligi. Bálkim sonda ǵana jazyqsyz jan ıelerin qandyaýyz qarýdyń qaraýylyna baılaý tyıylar.
Saıyn dalanyń saǵymyna oranǵan bylaıǵy jer bylaı tursyn, erekshe qorǵalatyn, aıryqsha qamqorlyqqa alynǵan «Býrabaı» memlekettik ulttyq tabıǵı parkiniń aýmaǵynda da alańsyz júrgen ań-qusqa qarý kezenedi eken-aý. Dál osy jerde osyndaı qanypezerlik oryn alyp jatsa, el kózinen tasa jerde brakonerler qandaı oıran salyp jatyr eken degen oıǵa beriletiniń bar. Bıyl 1 sáýir kúni Aqylbaı orman sharýashylyǵynyń aýmaǵynda eki buǵy oqqa ushqan. Bizdiń óńirde sırek kezdesetin asa baǵaly ań. Shyǵyn kólemi
1 750 200 teńgeni quraıdy. Bizdiń oıymyzsha, tamasha tabıǵattyń aıasyndaǵy baǵaly ańdy atý, odan kelgen zııan qarjymen ólshenbese kerek. Qansha qarjy bolsa da oısyraǵan dúnıeniń ornyn toltyra almas edi. Býrabaıdyń bıshi qaıyńdarynyń arasynda lúp etken samal jelmen janary jaýtańdap ókpek jolaýshyny qarsy alyp, shyǵaryp salatyn beıkúná janýarlar emes pe? Kıeli jer kórkem tabıǵatymen ǵana emes, osyndaı sırek kezdesetin ań-qustarymen qadirli. Sol qazynanyń baǵasyn baıyptamaı, kim kóringen qalaǵan ýaqytynda atyp alatyny nesi eken?.. Bul joly da atqan adamdar ustatpaı ketken. Jalpy, qylmys ornynan iz jasyrý kóp, kóptegen jaǵdaıda qandyaýyz myltyǵyn kezengen brakonerler ustatpaı ketetin kórinedi. Osyǵan qaraǵanda, olardy aýyzdyqtaý ońaı-ospaq sharýa emes tárizdi. Aldaǵy ýaqytta tabıǵattyń tartýyn tý-talaqaı etip, ań-qusty kóringen jannyń qanjyǵasyna baılamaý úshin talap pen tártipti kúsheıte túsken jón-aý. Olaı deıtinimiz, osy Býrabaı aýdanyndaǵy polısııa bóliminiń kezekshi bólimshesine bıyl 21 aqpan kúni Barmashın ormanshylyǵynyń aǵash sheberinen telefon arqyly sýyt habar túsken. Sóıtse taǵy bir buǵynyń butarlap, múshelep bólshektegennen keıingi qaldyǵy tabylǵan. Úıdeı buǵy úıeleı jyǵylypty. Tegin oljaǵa kezigip, kózderi qantalaǵan tabıǵat qaraqshylary qas pen kózdiń arasynda qońdy jerin qolma-qol baltalaı shaýyp, qıǵashtaı kesip, alyp ketse kerek. Bul jolǵy shyǵyn kólemi – 1 800 037 teńge kóleminde. Eń ókinishtisi, kýrortty aımaqta basyn kóbeıte almaı, órisin keńeıte almaı otyrǵan buǵynyń qapelimde bezbúırekterdiń jemine aınalǵany. Qylmystyq is qozǵalǵanymen, iz sýyǵan. Arada kóp ýaqyt ótkennen keıin tabylar-tabylmasy da belgisiz. Bir ret qutylyp, eki ret sytylyp shyqqannan keıin ań etine jerik bolǵan, buǵy túgil basqasyn da aıaýdy bilmeıtinder aıaǵyn erkin baspaı ma?! Shirkin-aı, deısiń osyndaıda, der kezinde qolǵa túsirip, bar kinásin moıyndatyp, aty-jónin aıdaı álemge jarııa etse ǵoı. Sonda ózge de tamyljyǵan tabıǵat aıasynda alańsyz jaıylǵan janýarlarǵa qastyq oılaıtyndardyń alshańdaı basqan adymyna bir tusaý túser edi.
Sandyqtaý óńiri de – kórkem tabıǵaty kelisti, quıqaly aımaq. Orman-toǵaıy mol ólkede sulý óńirdiń syrly keıpine ajar ústeıtin ań-qus ta jyrtylyp aıyrylady. Tegin oljaǵa qyzyǵyp, aýzynyń sýy quryp júretinder de az emes.
– Tabıǵatqa zalal keltirýshilerge, buǵy-bulan tárizdi sırek kezdesetin ań-qusty saqtap, qamqorlyqty kúsheıtý úshin tártip buzýshylarǵa qoldanylar jaza áli de kúsheıtile túsýi kerek, – deıdi el aǵasy Esenkeldi Kereev, – áıtpese, mundaı jaman ádetti tyıdyrý qıyn. Kókshetaý óńirinde ań-qustyń budan da kóp túri bolǵanyn, emin-erkin jaılaǵanyn kónekóz qarııalar aıtyp otyrady. Sol Sandyqtaýda buryn aıý da meken etken. Qazir tuqymy tuzdaı quryp ketti. Qaraqshylar dál osyndaı qarqynmen jaman oılaryn júzege asyra beretin bolsa, ań-qustyń kóptegen túrin qynjyla otyryp Qyzyl kitapqa kirgizýimiz múmkin.
Aqsaqal aıtsa aıtqandaı, Zerendi aýdanynyń polısııa bólimine «Pýhalskoe» ańshylyq sharýashylyǵynyń aǵa qoryqshysynan Qoısalǵan aýylynyń mańyndaǵy ekpe aǵashtyń eteginen qaban eti salynǵan alty qap tabylǵany týraly habar túsken. Ile iz kesken kezde aýyl irgesinen taǵy da qabannyń qyp-qyzyl qanymen shylanǵan segiz qap eti kezikken.
– Bul ańshylyq emes, kádimgi jabaıy ańnyń etin óndiretin kásip sııaqty, – deıdi aqsaqal, – ań qaǵyp, dala kezetindeı dertti bolsań, búrkit baptap, tazy usta. Ruqsat etilgen maýsymda qoldanystaǵy tártiptiń aıasynda ań qaq, óneriń asyp tursa, oljaly bolasyń. Al qazirgi brakonerler ushqan quspen jarysatyn motorly shana, optıkalyq kózdeý qurylǵysy bar qarý ustaıdy. Keıbiri osy zamanǵy tehnologııany aram oılaryna qapysyz paıdalanyp, ań-qustyń órisine dron ushyryp, alaqanyna salǵandaı kórip alady eken. Qasat qarǵa maltyqqan buǵy, bulannyń aman qalatyn múmkindigi de joq. Kúsh teń emes qoı. Erte kóktemde ań-qus tólder kezde jelindep turǵan bıesimen elik qýatyn eserlerdi de kórip júrmiz. Qyzylsyrap bara jatsa aqadal malyn tóldetip, soǵymynyń etinen dám tatyp otyrmaı ma?! Bul arada aıta ketetin bir jaıt, keıbireýler obal-saýapty umytqan. Brakonerlerge qarsy zań talaptary qataıdy dep estımiz. Menińshe, eń bastysy, eldiń boıyndaǵy obal-saýapty qalpyna keltirý kerek. Sonda ǵana qansoqta bolyp jatqan dalanyń dıdaryndaǵy keleńsiz kórinis pyshaqpen keskendeı tyıylady.
Mamyr aıynda Býrabaı polısııa bóliminiń kezekshi bólimshesine taǵy bir sýyt habar túsken. Astana – Petropavl baǵytynyń 230 shaqyrymynda memlekettik nómiri 281 Reseıdiń 196 aımaǵyna tıesili avtokólik toqtatylǵan. Teksere kelgende, kólik ıesi A.Hlopotnyıdyń júk salǵyshynan 92 qaz ben 4 úırek tabylǵan. Qazaq dalasyndaǵy qazynaǵa kimder qyzyqpaı jatyr deısiz...
Mundaı mysaldardy júzdep keltirýge bolady. Biraq odan búgingi ahýal túzelip kete qoıar ma? Tıisti organdar zań buzǵandardyń jolyn kesip, oqys oqıǵalardyń sebebi men saldaryn anyqtaý baǵytynda jumys istep jatyr. El aǵasy Esenkeldi Kereev aıtpaqshy, adamdardyń boıyndaǵy obal-saýap uǵymy oısyramaı, kemeline kelgen kezde ǵana keselden qutylatyn shyǵarmyz.
Aqmola oblysy
