AES: Álemdik jáne óńirlik tájirıbe

AES-ti negizinen damyǵan elder paıdalanady. Ásirese Fran­sııanyń elektr energııasyn óndi­rýdegi AES úlesi – 69 paıyz. Bul – eń joǵary kórsetkish. О́zge el­der­diń de kórsetkishi tómen emes, Bel­gııada – 50,8, Shvesııada – 30,8, Shveı­sarııada – 28,8, Ońtústik Koreıa­da – 28, AQSh-ta – 19,6, Uly­b­rıtanııada – 14,8, Kana­dada – 14,3 paıyz. Dál qazir AQSh 92 reaktordy paıdalanyp otyr­sa, Kanada – 19, Qytaı – 55, Fransııa – 56, Japonııa 21 reaktor bar.

Jalpy alǵanda, atom energııasyn óndirý 2020 jyly pandemııaǵa baılanysty qysqa merzimdi quldyraýdan ótip, qaıtadan qarqyn aldy, 100 TVt/saǵ artyp, 2021 jyly 2 653 TVt saǵat boldy. 2020 jylǵy pandemııa kezindegi quldyraýdy esepke almaǵanda, 2012 jyldan beri atom energııa­syn óndirýdiń serpindi ósýi baıqalady. Sarapshylardyń aıtýynsha, keleshekte atom energetıkasy qarqyndy damıdy jáne elektrmen qamtýda basty rólge ıe bola bastaıdy.

Qazir álemniń 18 elinde jalpy qýattylyǵy 57,6 GVt bolatyn 56 reaktordyń qurylysy júrgizilip jatyr. Belarýs, BAÁ, Bangladesh jáne Túrkııa alǵashqy AES-terin salýda. Taǵy 5 el – Estonııa, Polsha, Mysyr, Saýd Arabııasy jáne О́zbekstan alǵashqy AES qurylysyna qa­jetti ınfraqurylymdy da­ıyn­daý kezeńinde. Chehııa, Bol­garııa, Fransııa, Majarstan, Ar­gentına jáne Brazılııa qo­symsha reaktorlar salý boıynsha josparlary bar ekenin jarııa etken.

«Jalpy, ıadrolyq tehnolo­gııalardyń belsendi damýy baı­qalady. Bul dekarbonı­za­sııanyń jahandyq baǵytymen, sondaı-aq energııa tasymaldaýshylardyń tapshylyǵymen jáne Glazgodaǵy COP26 sheńberinde parnıktik gazdar shyǵaryndylaryn azaıtý jónindegi elderdiń mindet­temeleriniń artýymen baılanysty. 2008-2009 jyldardaǵy jahandyq qarjy daǵdarysy jáne 2011 jylǵy Fýkýsıma­daǵy ıadrolyq apat kezindegi quldyraýdan ıadrolyq generasııa belsendi túrde qalpyna kelýde. MAGATE Ortalyq jáne Shyǵys Azııa óńirindegi atom generasııasy aýqymynyń keńeıýin kútedi. Bul ósimniń basty draıveri Qytaıda qala beredi. Alǵashqy energetıkalyq reaktor Qytaıda 1991 jyly salyndy. 30 jyl ishinde QHR-da AES sany 55-ke jetti jáne taǵy 15-i salynyp jatyr», dep jazady Ranking sarapshylary.

Qazaqstanda da AES salýǵa qatysty daıyndyq qyzý júrip jatyr. Qazir biz álem­dik táji­rıbeni zerdeleý kezeńin­demiz. Bıyl maýsymda elimizdiń dele­gasııasy Ońtústik Koreıaǵa baryp, memlekettik organdarmen, uıym­darmen kezdesti jáne salynyp jatqan AES terrıtorııalarynda boldy. «Qazaqstan atom elektr stansııasy» JShS men Korea Hydro & Nuclear Power arasynda yntymaqtastyq jáne ózara túsinistik týraly memorandýmǵa qol da qoıyldy. Budan bólek, qazaqstandyq mamandar Fransııa, Túrkııa, Majarstan elderine de sapar shekti. Báriniń de maqsaty bir – AES-ti qalaı salý kerektigin tanyp, bilý, tájirıbe jınaý. Al anyqtap aıtqanda, sapar barysynda myna máselelerge basa nazar aýdaryldy: reaktordyń tehnologııalyq jáne jobalyq sheshimderi, ınvestısııany qaı­tarý jáne qarjy tartý me­ha­nızmi, qadaǵalaýshylyq bazany da­mytý jáne qajetti kadrlardy daıyndaý.

Infografıkany jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»

Qazir Qazaqstanda AES salýǵa 5 eldiń – Qytaı, Koreıa, Reseı, AQSh, Fransııanyń irgeli kompanııalary qyzyǵýshylyq tanytyp otyr. Olar qýattylyǵy men salyný tehnologııasy ártúrli 13 nusqa usynǵan. Solardyń ishinen irikteı kele, qysqa tizimge 4 joba kirgizilgen: Ońtústik Koreıa (KHNP), Qytaı (CNNC), Reseı («Rosatom») jáne Fransııa (EDF). Qazir bul tórt kompanııa­ǵa tehnıkalyq-kommersııa­lyq usy­nystyń ózektiligi, usy­ny­lyp otyrǵan jobanyń aldyn ala qunyn bilý boıynsha qo­symsha suranym jiberilgen. Áleýetti kandıdat kompanııaǵa tehnologııalardyń qaýipsizdigi jáne senimdiligi turǵysynan asa joǵary talap qoıylmaq. Aldyn ala aqparatqa súıensek, elimizde jalpy qýattylyǵy 2,8 GVt bolatyn eki reaktor salynýy múmkin.

Byltyrdan beri elektr ener­gııasynyń tapshylyǵy týraly jıi aıtyla bastady. Qazir Qazaqstanda elektr energııasy turǵysynan profısıt bar. Iаǵnı energııa artylyp qalyp jatyr. Alaıda bul ýaqytsha. Profısıt úlesi birtindep tómendeı bermek. О́ıtkeni elektr stansalaryn­daǵy jabdyqtar túgel tozǵan, sala­daǵy maman tapshylyǵy da sha­rýaǵa qolbaılaý. Onyń ústine kómirsýtegi esebinen energııa óndi­rý ekologııaǵa zııan. Qor­shaǵan ortany búldirip otyrǵan elge ınvestorlar da qarjy salý­ǵa yqylasty emes. Al AES tabı­ǵatqa zalal keltirmeıdi. Aldyn ala esepteý boıynsha, AES jylyna orta eseppen 8 mln tonna kómirqyshqyl gazynyń jalpy kólemin azaıtýǵa múmkindik beredi. Budan bólek AES-tiń salynýyna baılanysty aralas salalarda myńdaǵan azamat jumys tabady. AES-i bar elde ǵylymı zertteýler keńinen damyp, ıadrolyq medısına men bıofızıkanyń joly ashylady.