BOLAShAQTY BASTAP BERGEN BALA ShAQ

Adamnyń sanaly ómiriniń shalqar darııasy tunyq tumaly balalyq shaqtan bastaý alatyny, er jigittiń baqytynyń daraǵy týǵan jerden tamyr tartatyny dúıim jurtqa belgili aqıqat. Olaı bolsa, tarıhtyń tolǵaqty tusynda tuńǵysh ret jańa turpatty táýelsiz Qazaq memlekettiliginiń negizin qalaǵan, eren tulǵa ekendigin álemdik qoǵamdastyq qapysyz moıyndaǵan Elbasymyz Nursultan Nazarbaevtyń týǵan jeri, kindik qany tamǵan kishi Otany – Almaty irgesindegi Qaskeleń, soǵan jalǵas Shamalǵan aýyly, onyń arjaǵyndaǵy Úshqońyrdyń taýy men jaılaýy. Qazaqstannyń bolashaq Prezıdentiniń balalyq shaǵy osy jerlerde ótken. Sol balalyq shaǵynda-aq boıyndaǵy asyl qasıetterdiń alǵashqy belgileri boı kórsetip, búr jarǵan. Onyń  ústine “Árkimniń týǵan jeri – Mysyr shahary” degen tolaıym taǵylymdy da eske alaıyqshy. О́ıtkeni, Prezıdent te eń áýeli et júrekti adam ǵoı. Bul kúnderde álem tanyǵan ult kóshbasshysyna, bútin bir halyqtyń úkilegen úmiti men maqtanyshyna aınalǵan asa kórnekti saıasatker hám qaıratker tulǵa da bir kezderde bala bolǵan. Búgingi shyrqaý bıikke sharyqtap, Alataýdyń tekti muzbalaǵyndaı samǵap kóterilý, Qazaq eliniń taǵdyr-talaıynyń qubylanamasy bolý fenomeniniń syr-sebebin eń aldymen týǵan jerden, balalyq shaqtan tartyp sýyrtpaqtaýymyz kerek sııaqty. Eldiń baǵyn ashqan Er týdyrǵany týǵan topyraqqa, ortasynan osyndaı el bastaǵan kemeńger shyǵarǵany týǵan aýylǵa mereı. Árıne, Nuraǵańnyń perzenttik saǵynyshynyń buljymas Qaǵbasyndaı osynaý týǵan óńirdiń qasıet qaınarlary bólek áńgimeniń ózegi. Al týǵan jer, balalyq shaq, bala kúngi dostar árdaıym Elbasy kóńiliniń tórinde. Týǵan aýylǵa Nursultan Ábishuly múmkindiginshe at izin salyp turady, bal-dáýren balalyq shaqtaǵy dostardy, birge oqyǵan synyptas jora-joldastardy umytpaıdy, dostyq dánekerin úzbeıdi. Sondyqtan da biz el Prezıdentiniń bolashaǵyn bastap bergen bala shaǵy týraly áńgimege onyń Shamalǵan aýylyndaǵy bala kúngi dosy, toǵyz jyl birge oqyǵan synyptasy Núsiphan Nurmaǵanbetulyn, qatar ósken quralpas týys ápkesi Shara Shegebaıqyzy Qatýbaevany, sondaı-aq 1958 jyly Qaskeleńdegi Abaı atyndaǵy orta mektepti birge bitirgen synyptas dostary Jomart Isabekuly Seksenbaev pen Saılaýbek Qasenbaıuly Qydyrálıevti tartqan edik. Núsiphan NUR­MA­ǴANBETULY, zeınetker, Shamalǵan aýyly: – О́zim esimdi bi­lip, kózimdi ashqan­nan aýylda alǵash ta­nyǵan balam Nur­sul­tan edi. Birinshi klas­qa da birge bardyq, birge oqydyq. Osy Shamalǵanda “Kol­hoz­naıa” dep atalatyn bir kósheniń boıynda turdyq. Ábish aǵa­nyń úıi, meniń ákemniń Tuzaq, Jumaqan degen baýyrlarynyń úıi – bári qatar ornalasty. Bizdiń úı men ol úıdiń ara­syn­da Ábet degen kisiniń úıi boldy. Qaza­qy uǵymǵa salǵanda, bárimiz bir atanyń ba­lasymyz. Sonda da bolsa Ábish aǵa biz­diń shaldy, meniń kishi ákem Jumaqandy sondaı jaqsy kóretin. Ekeýiniń kóńilderi óte jaqsy boldy. Dos. Qurdas. Bir-birin týǵan baýyrdan artyq syılaıtyn. Bir-birin kórmese, “qaıda júr?” dep saǵynyp izdeıtin. Bastary qosylsa, áńgimeni soǵyp tańǵa deıin otyratyn. Elýinshi jyldardyń basynda ǵoı deımin, qys aıryqsha qatty bolyp, kol­hoz­dyń maly túgeldeı taýda qystap shyq­ty, tómenge túsirmedi. Sodan Shamal­ǵan­daǵy “Fýrmanov” kolhozynyń bastyǵy Ivakın: “Sol jerde óziń bas-kóz bolyp basqarǵyn” dep Ábish aǵany otbasymen taýǵa jiberedi. Esimde, Ábish aǵa meniń shesheme kelip: “Áı, Zaǵıpa jeńeshe, ana basqarma Fedor Ivakın bizdi taýǵa ji­be­rip jatyr. Myna Sultan men Núsiphan birge bolsyn”, – dedi. Sodan Nursultan biz­­diń úıde qaldy. Ekeýmiz bir qys bir úıde, bir tósekte jatyp oqydyq. Mek­tep­ke birge baramyz, birge kelemiz. Birge oı­naı­myz, birge sabaq qaraımyz. Áıteýir Sul­tan ekeýmizdiń jubymyz jazylmaı­tyn. Úıde ne bardy bólip jedik, bir ja­py­raq nan bolsa ekeýmizge bólip beredi. Sheshem Zaǵıpa kolhozda saýynshy. Fer­ma­dan sút ala kelip, ekeýmizge pisirip be­rýshi edi, jaryqtyq. Betiniń qaımaǵyn sy­pyryp, tabanyń túbindegi qaspaǵyna deıin qyryp bólip jeıtin, qyzyǵy men muńy aralas, qımas balalyq shaǵymyz­dyń bir úzik sýreti osyndaı... Nursultanǵa rahmet, 1992 jyly apam qaıtys bolǵanda Sara Alpysqyzy ekeýi kelip kóńil aıtty. Qoıǵanda birge bolyp, topyraq saldy. Al endi Nursultan sabaǵyn óte jaqsy, kileń bespen oqydy. О́te zeıindi, zerek bala boldy. Muǵalimniń aıtqan bir sózin de qaǵas jibermeı, qaǵyp alyp otyratyn. Bala kezde ne bolmaıdy? Biz júgirip oı­nap ketemiz. Sultan bolsa, qolynan kitap túspeıdi, oqıtyny – tek kitap. Árqashan salmaqty, baıyptyly­ǵynan jazbaıdy. Qaq-soqqa kirispeıtin, óte ustamdy bolatyn. Bir ǵajaby, bala da bolsa ózin úlken kisiler qatty syılap turatyn. Qarasaev Jylqybaı degen bir muǵalim bol­dy. О́zi soǵysqa baryp kelgen kisi edi. Ol kisi júrgende mektepte ushqan shy­byn­nyń ǵana yzyńy estiletin. Sondaı susty, qa­tal adam bolatyn. Birde bárimiz shýyl­dap, oınap, apyr-topyr bolyp synypqa kirdik. Sóıtsek, Nursultan jaıymen ǵana partada otyr. Osyny kórgen Qarasaev ál­gi jerde: “Myna Nursultannan basqa­la­ryń báriń ógiz aıdaısyńdar. Alysyp-ju­lysyp, túıebas oınap júrgenderiń my­naý!” dep urysty bárimizge. Sol ustazy­myz sonda naǵyz áýlıeniń sózin aıtqan eken. Nursultan óz anasyn jeńeshe deıtin de, ájesi Myrzabalany apa deıtin. Nur­sultannyń aıtýymen Áljan apany búkil aýyl jeńeshe dep atap ketti. Apamdardyń aıt­qanynan estımin ǵoı, kishkentaı ke­zin­de Sultandy anasy emizip bolǵannan keıin Myrzabala ájesi qaıtadan ózi alyp alatyn kórinedi. Zaryǵyp uzaq kútip kór­gen bala bolǵandyqtan, kóz tımesin dep, kóıleginiń etegimen jaýyp qoıady eken. Osylaı yrymdap, qorǵalyp-qorshalyp ósken dosym Nursultan jasynda jaqsy tár­bıe de kórdi. Áke-sheshesiniń bar tilegi ásirese osy tuńǵyshtarynyń ústinde bol­dy. Ábish aǵa balam oryssha jaqsy sóılep úırensin dep ylǵı qazaq turatyn Kol­hoz­naıa kóshesinen Panfılov kóshesine kó­ship, qonys aýdardy. Munda oryssha sóı­leýshiler kóp. Osyndaǵy Kesikbaı degen bir jylqyshy kisimen úıin aıyrbastady. Nurekeńniń áýelden oryssha taza sóıleýine osy jaǵdaıdyń, ákesiniń bala bolashaǵyn bastan oılaýynyń da kóp septigi tıdi ǵoı dep paıymdaımyn. Shamalǵanda biraz ulttardyń basy qo­syldy. Cheshender, bolgarlar, túrikter kel­di. Orystar bar. Aýyldyń, kóshe-kó­sheniń balalary keıde toptasyp, bir-biri­men renjisip, shekisip qalatyn jaǵ­daılar da bolyp turatyn. Nursultan osyn­daı kez­derde ádilettiligimen ta­nyl­dy. Qural­yptas­tardyń bárine aıtqanyn tyń­datatyn, tóbeles jaǵyna barǵyzbaı­tyn. Eki daı toptyń durys-burysyn anyqtap, tatýlas­ty­ryp otyrǵany talaı basymyzdan ótken, bolǵan áńgime. Bala kúnimizde talaı qyzyqty birge ótkerdik. Taý ishiniń qoınaý-qoınaýyn aralap kezip ketetinbiz. Eshkibúldirgen, qoıbúldirgen teretinbiz, bulaqtardan tátti sý ishetinbiz. Bizdiń ákemiz Jumaqan degen kisi mal baǵady. Malǵa barǵanda atqa mi­nip serýen quramyz. Qyzyq úshin eliktiń laqtaryn qýalaımyz, biraq zábir jasamaımyz. Úshqońyrdyń ol sheti men bul shetin Nursultan ekeýmiz sáıgúlikke minip talaı dúbirletkenbiz. Nursultan mektep bitirgennen keıin Temirtaýǵa ketti. Odan keıingi jaǵdaı­lar­dy el biledi. Jyl saıyn aýylǵa dem­alys­qa kelip turdy. Sonda bos qarap otyr­maı­dy. Ákesine bolysady, aǵash jarady. Anaý-mynaý, úıdegi tirshilik qoı endi. Bar­lyq sharýany atqarady. Sonda aǵaıyn-týǵandar osy jerde kóp edi. Bári bir úlken tóre kelgendeı: “Sultan kelipti! Nursultan kelipti!” dep máre-sáre bop, jas ta bolsa japyryla qurmettep, úı­le­rine kezek-kezek shaqyryp qonaq qyla­tyn. Tań qalatynym, sol kezdiń ózinde úlken ákim kelgendeı syı kórsetetin. Qaryndaǵy maıyn ashyp, qymbat qonaqqa saqtaǵanyn dastarhanǵa tógetin. Buryn Almatyda Ortalyq komıtettiń hatshysy bolyp turǵanda Nurekeńe erkin kirýshi edim. Qazir, endi, artyq mazalaýǵa bolmaıdy. Tártip kerek qoı. Elbasymyz osy Shamalǵandaǵy úıine kelip qal­ǵa­nyn­da ózi shaqyrtyp alady. “Jaǵdaıyń qa­laı? Bári durys pa?” dep hal-jaıymyzdy su­raıdy. Al bizde basqa buıymtaı bol­maı­dy. Qudaıǵa shúkir, buıyrǵannyń bári bar. Maǵan Prezıdenttiń bala kúngi dosy degennen artyq baqyt bolmaq emes. Jal­ǵyz ǵana tilek: Nursultan dosym aman bol­syn, qasyndaǵy azamattar aman bolsyn! Shara QATÝ­BAEVA, zeınetker, Shamalǵan aýyly: – Nursul­tan­nyń ájesi Myr­za­bala men meniń ájem Túńil apa­ly-sińlili, al Ábish aǵa men me­niń ákem Shegebaı týǵan bóleler. Son­dyqtan da ton­nyń ishki baý­yn­daı aralasty. Al Nursultannyń she­shesi Áljan men meniń sheshem Áset Úshqońyrda birge ósken jaqyn dos, jaqsy qurbylar eken. Soǵystan buryn Ábish aǵalar Úshqońyrda bolǵan ǵoı. Onda bıokombınattyń fılıaly, myqty podhoz ornap turǵan. Áke-sheshelerimiz týys ári dos bol­ǵa­syn Nursultandy tegi esim kirer-kirmes kish­kentaıymnan bilip, birge ósken qyz­byn ǵoı. Áset sheshemniń tórkini alysta. Sonda tórkindep ketkende meni ylǵı Ábish aǵanyń úıine tabystap qaldyrady. Áljan jeńeshemniń birdeńesi bolsa, Nursul­tan­dy bizdiń úıge ákelip tastaıdy. Ekeýmiz taı-qulyndaı tebisip birge óstik. Nur­sultannan bir jarym jas úlkendigim bar, meni áli kúnge deıin ápkem dep otyrady. Úshqońyrda mektep bolmaǵandyqtan, men besinshi-altynshy synyptardy Sha­mal­ǵanda, Ábish aǵalardyń qolynda oqy­dym. Aǵa-jeńgem óz qyzyndaı mápelep ustady. Áset sheshem meniń 13 jasymda qaıtys bop ketti. Sodan soń Áljan jeńeshem meni baýyryna tartyp, jany ashyp, jaqsy kórip, qamqor bolatyn. Nursultandy úıde bárimiz Sultan deımiz. Sultan aqyldy, jaqsy bala bo­lyp ósti. Úı ishine de, áke-sheshesine de jaı­ly. Ákesiniń bir sózin eki etpeıtin. Sol úıdegi balanyń úlkeni bolǵannan keıin qardy kúreý, otyndy jarý, kók­temde baý-sharbaq otyrǵyzý sııaqty bar­lyq jumystar Sultannyń moınynda edi. Ol anaý-mynaý dep qıqańdap, keıbir balalarsha jumystan qashpaıtyn, sabaǵyn da úlgerip úzdik oqıtyn. Áke-sheshege ja­synan qaıyrymdy, meıirimdi boldy. Artyndaǵy eki ini, bir qaryndasyna da jany ashyǵysh edi. Satybaldy degen inisi erkeleý bolyp ósti. Sabaqtan qashyp ke­tedi. Bir kún barsa, úsh kún oınap qalyp qoıady. Sodan bir kúni muǵalimi kelip: “Myna Satybaldy sabaqqa kelmeı júr” dep ústinen shaǵym aıtypty. Jeńgeıdiń ashýy kelip, balany qolyna kitap usta­typ, syrtynan qulyp salyp, monshaǵa qamap qoıady. Ánıpa degen qaryndasy 5-6 jasta, esi kirip qalǵan ǵoı, bir ýaqytta Sultan bir jaqtan kelse, aldynan júgirip shyǵyp: “Satybaldyny jeńeshem (anasyn Nursultan atap ketkendeı, balalardyń bári jeńeshe deıdi) qamap qoıdy, mon­sha­da jylap otyr”, dep sybyr etip jet­ki­zedi. Sodan Sultan aqyryn jasyrynyp baryp, terezeniń áınegin eppen alyp, Sa­tybaldyny bildirmeı shyǵaryp jiberipti. Syrtta qulyp turǵasyn jeńeshemiz: “Sa­ty­baldy monshada otyr” dep alańsyz júre bergen. Sonan keshke asqa otyra bergende Ábish aǵamyz: “Aý, Sashka joq qoı. Sashka qaıda?” dep Satybaldyny iz­deı­di. Sóıtkende jeńeshem aqyryn orny­nan turyp ketip, baryp balany shyǵa­raıyn dep qulypty ashsa, bala joq. Bul kisi: “Áı, bul qaıda, men kirgizip edim ǵoı, kitaby tur ǵoı. О́zi joq. Bul qalaı?” dep shoshyp qalady. Úıge qaıta júgirip kirip: “Eı, Satybaldy joq. Qaıda ketti ol?” dep ary-beri mazasyzdanyp, degbir-taǵat tappaıdy. Sóıtse Sultan otyryp: “E, balań murjadan shyǵyp ketken ǵoı”, dep myrs etip kúlipti. Keıin jeńeshem aıtady ǵoı: “Sasqanymnan júgirip baryp mur­jany qarappyn ǵoı syǵalap” deıdi ǵoı. Ábish aǵamyzdyń ózi momyn bolsa da, sondaı sabyrly, tereńnen oılaıtyn, eńbekqor kisi edi. Eńbekqorlyǵy sol, naý­ryzdyń sońy, sáýirdiń basynda jedelde­tip kartobyn otyrǵyzyp tastaıtyn. Jaz­dyń ortasynda ony qazyp alyp satyp tastaıdy. Ornyna qaıtadan kartop salyp, kúzde qaıta qazady. Osynyń bárine bel sheship kómektesip, basynda júretin Nursultan. Ábish aǵa brıgadır, ferma meńgerýshisi bolyp, aýyldaǵy ár­túrli jumystardy basqaryp júrdi. Bol­garlar, túrikter, cheshender jańa kóship kelgen kezinde solardyń kem-ketigine, otyn-sýyna kómektesip, bárimen til tabysyp, cheshenmen cheshenshe, oryspen oryssha uǵysyp, balalarymen balalary dostasyp ketti. Jáne bir ǵajaby, bul kisilerdiń óz­de­ri­niń osy Shamalǵanda orystardan por­t­noıy – kıim tigýshi ismeri boldy. Aǵa­myzdyń dosy. Oǵan Nursultanǵa, basqa uldaryna arnaıy kıim, kástóm-shalbar tikkizip beretin. Uldaryn sóıtip erekshe ustady. Sodan keıin bir pımakat Ivan degen dosy boldy. Bárimizdiń aıaǵymyzǵa pıma bastyryp berýshi edi. Ánıpa, jeńe­shem úsheýimizge aq pıma. Aǵamyz sondaı, úıdiń sharýasyna tastaı bolatyn. Ábish aǵa men jeńgemiz biraz jyl bala­lary bolmaı jabyrqap júrip, sodan qudaıdyń qudiretimen osy Sultan ózde­ri­ne bir erekshe qýanysh bolyp keldi. “Qyzyǵymnyń basy, otymnyń aldy, sýym­nyń tunyǵy, balalarymnyń tóre­si...” dep Sultanyn Áljan apa aınalyp-tol­ǵanatyn. “Sultanyma kelgen qyzdyń mań­daıynyń yrysy bes eli” dep otyra­tyn. Endi, balasynyń minez-qulqyn baı­qaıdy ǵoı. Shynynda da Sultannyń mine­zi qyzdaı edi. Mektepte oqýdyń ozaty. Biraq ol “men mynandaımyn” demeıdi. Qarapaıym. Kishipeıil. Jan-jaǵyna meıi­rimdi bala boldy. Oıǵa alǵanyn istemeı qoımaıtyn qaısar. Bala kúninen batyr edi. Mektepti bitire sap 17 jasynda sonaý Ýkraınaǵa tartyp ketýi – o da batyr­lyǵy ǵoı. Bet-aldy bala bara ma? Keıbireý balasyn jetektese de barmas edi sol jerge. Bul bolsa ózi jaryp shyqty. Áıteýir ákesi malyn satyp, aqshasyn salyp, jolyna kóldeneń turmaı, bara ǵoı dep batasyn berip, tilegin tilep otyratyn. “Áke – balaǵa synshy” degendeı, osy ba­lam­nan birdeńe shyǵady dep baıqaıdy ǵoı. Taǵy da “bala kúninen batyr edi” deı­tinim, qys boıy aıaǵynan shańǵy túspeı, myna Úshqońyrǵa shańǵymen nesheme ret shyǵyp keletin. Nazarbaı atanyń Janys­baı degen aǵasy bopty. Sol kisiniń balasy Mámbetbaı ata Úshqońyrda otyrdy ǵoı. Sultan sondaǵy otyz shaqyrymdaı Úsh­qarasaı degen jerge shańǵymen jolsyz týra júrip baryp qaıtady. “Myna taýdan asyp tústim” dep otyrady. Sodan bir kúni jeńeshemiz: “О́ı, sen taýdan túskeniń qalaı? Taý ishi, jolsyzben júrme. Ol Úshqońyrda qasqyrdyń apany bolady. Ańdaýsyzda túsip ketesiń. Jolsyz jermen júrgeni nesi?” dep shyrqyrady. Sonda Sultan: “E, shańǵynyń taıaǵymen uryp jyqpaımyn ba? Qasqyrdan kim qorqa­dy?” dep kúletin de qoıatyn. Úshqońyrdy tegi jaqsy kóretin. Jaz boıy jaılaýdyń qyzyǵyna dostaryn ertip, Úshqońyrǵa shyǵyp ketetin. Arjaǵynda Mámbetbaı atadan, meniń ákemnen jaqsy at minip, jaılaýdy aralap ketedi, “Kókparǵa baryp keldim, báıgeni kórip keldim” dep otyra­tyn. Ol jaqtaǵylar da: “Sultanymyz keldi!” dep, Sultan dese jandaryn úzedi. Jalpy, Sultannyń óńi, minezi, otyr­ǵan jerin dýman qylyp kúldirip otyrýy, qaljyń aıtyp, taýyp sóıleýi mamasyna tartqan. Áljan jeńeshemiz besaspap jaq­sy kisi edi ǵoı. Ol kisiniń qolynan bári keletin: is te, sóz de. Aǵaıynnyń arasyn­da qadiri tegi jaqsy edi. Ol kisisiz bul aýyl­da toı ótpeıtin. О́lim-jitimniń de artyn kútýdiń bárin sol kisi basqaryp júretin. Qyz uzatylsa, kelin tússe, tizgin jeńeshemizde bolatyn. Osyndaı uıtqy­lyq, kópshildik qasıet Nursultanǵa anasynan daryǵan. Ábish aǵanyń úıi úlken eki bólme boldy. Sultan ekeýmiz qatar synypta oqy­dyq, sabaqty bir ústel basynda oty­ryp daıyndaımyz. Satybaldy inimiz jarmasyp, meniń qasymda otyrady. О́ıt­keni, ol da men sııaqty orys synybynda oqydy. Men sabaǵyn qaraýǵa kómek­tese­min. О́zim matematıkaǵa shorqaqpyn. Ma­ǵan Sultan kómektesedi. Jazyp berip, kó­shirip al demeıtin. Esepti qalaı shyǵarý­dyń jolyn túsindirip qana aıtatyn. О́zi qazaq synybynyń baǵdarlamasyn mise tutpaıtyn. Orys ádebıetin orys syny­bynyń oqýlyǵynan oqıtyn. Shyǵarma jazsa baǵdarlama sheńberinde qalmaı, ulǵaıtyńqyrap jazyp otyratyn. Qazaq synybynda oqysa da orys ádebıetin orys synybynyń dárejesinde biletin. Pýshkın, Chernyshevskıı, Nekrasov. Fadeevtiń “Molodaıa gvardııasy”. Basqa da kitaptardy kóp oqıtyn. “Botagóz”, “Abaı joly”, “Robınzon Krýzo”, “Gýllıverdiń saıahaty”. Dáý-dáý kitaptardy kitaphana­dan alyp oqıdy. Birneshe kitapty qatar bermese, maǵan alǵyzady. Túnde maısham­men oqıdy. Sosyn Ábish aǵa úıge elden buryn elektr jaryǵyn kirgizdi. Keıin men erterek turmys quryp, jaı jumys istedim. Shalym ekeýmiz 47 jyl jaqsy ómir súrdik. Bes-alty bala ósirdik. Qazir 17 nemerem, 3 shóberem bar. Nur­sultan baýyrymmen aralasyp turamyz. Kóziniń qyryn salyp, qaraılasyp júredi. Anda-sanda aýylǵa kelgende: “О́zderińdi saǵy­nyp kettim ǵoı” dep jaǵdaıymdy táp­tish­tep suraıdy. “Eshkimge bermeı, óziń usta” dep taǵy birdeńesin qolyma ustatyp ketedi. Baýyr ǵoı. “Meni sender televı­zor­dan kúnde kóresińder. Men senderdi kórmeımin. Prezıdent bolsam da et júrekti adammyn ǵoı, saǵynamyn ǵoı”, – dep kúletini bar. Nursultan baýyrym osy shýaq kúlki­si­nen jazbasyn. “Birinshi baılyq – den­saýlyq” deıdi ǵoı, densaýlyq tileımin. Baýyrym aman bolsyn, deni saý bolsyn. Jasap jatqan qyrýar eńbegi aldynan shyǵar mol jaqsylyqtarǵa ulassyn. Eli aman bolsyn. Saılaýbek QY­DY­RÁLIEV, Qara­saı aýdandyq arda­ger­ler keńesi tór­aǵa­synyń orynbasary: – Nurekeńmen Qas­keleńniń Abaı mektebinde 10-shy synypta birge oqy­dyq. Biraq bizdiń ta­nystyǵymyz odan sál erterek bas­ta­lyp edi. Toǵyzyn­shy­ny bitirer kezde Shamalǵan tehnı­kýmynda oqıtyn bir joldasyma barǵam. Sodan bı alańynda bolyp, tanysqan qyz­dardy jataqhanaǵa shyǵaryp salyp qaıt­qanymyzda aldy­myz­dan tórt-bes jigit shyǵa keldi. Áńgime bastaldy, áne-mine shataq shyqqaly tur. Aralarynda Nursul­tan bar eken. Shymyr deneli, orta boı­lydan joǵary, aqquba kelgen, mańdaıy kereqarys jigit. Joldastarynyń qyz­ba­lyqpen bastaǵan sózin basyp tastady. Sondaǵy meniń tańǵalǵanym: Nurekeń sol jergilikti jerdiń balasy, bizdi tanymaı­dy. Sóıte tura, janjal izdegen jerleste­rine jaqtaspaı, jańaǵy jerde isti ádil sheshti. Kúzde Nurekeń ekeýmiz Abaı mekte­binde eski tanystarsha kezdestik. Ázilimiz de, oıynymyz da jarasyp, aralasyp, mektep bitirgenshe birge júrdik. Onyń adamdy úıirip alar tartymdylyq qasıet­teri bizdiń mektepte tipti erekshelenip kórine bastady. Sol kezdiń balalarynyń bárinde bilimge, ómirge qushtarlyq mol. Al Nurekeń múldem erekshe edi. Aýy­ly­nan 9 jyl boıy beske oqyp kelgen eken, mynaý sońǵy jyl. Maqsaty – altyn medal alý. Sol maqsatqa jetý úshin on shaqty kún ınternatta bizben birge jatqannan keıin sabaq oqýǵa múmkindik bolsyn dep páterge shyǵyp ketti. Biraq kúndelikti birgemiz. Bir jarym aıdyń ishinde Nurekeń óziniń uıymdas­tyrý­shylyq qabiletimen, sabaqqa degen yntasymen, kórkem ádebıetti kóp oqı­tyn­dyǵymen bárimizdi úıirip aldy. Qazan aıynda komsomol uıymynyń jınaly­syn­da Nursultan Nazarbaevty mekteptiń komsomol komıtetiniń hatshysy etip saı­ladyq. Kele sala, birjarym aıda ondaı qurmet tegin adamǵa kórsetilmeıdi. Nure­keń osy az ýaqytta óziniń kim ekenin ta­nytty. Ol kezde komsomol komıtetiniń hat­shysy muǵalimnen kem emes. Búkil tálim-tárbıe, sabaqtan tys jumystar túgeldeı sonyń moınynda. Nurekeń osy jaýapty jumysty dóńgeletip alyp ketti. Buryn mektep bitirýshi synyptardyń memlekettik emtıhanǵa daıyndyǵy tórtin­shi toqsanda bastalatyn. Nursultan bolsa bizdi ekinshi toqsannyń basynda komsomol komıtetiniń otyrysyna jınap alyp: “Qane, biz durys bilim alyp shyǵamyz de­sek, emtıhanǵa daıyndyqty qazirden bas­taýymyz kerek”, dedi. Sonymen, daıyn­dyqty bastadyq. Nurekeńniń usynysy­men jaqsy oqıtyndar nashar úlgeretin­derge kómektesti. Kúndiz bos synyp bol­maıdy. Ylǵı keshki tamaqtan keıin baryp daıyndalamyz. Jaqsy oqıtyn balalar daıyndalyp keledi de, qalǵandaryna tú­sindiredi. Úshinshi toqsanda Nurekeń endi ortasha oqıtyndardy tartyp, olarǵa ta­qy­ryptar boıynsha daıyndalýǵa tapsyr­ma beretin boldy. Tórtinshi toqsanda nashar oqıtyn balalar shama-sharqynsha ıkemdelip qaldy. Mundaı buryn eshqa­shan bolmaǵan. Bizdiń mektepte úlken jańalyq boldy. Muǵalimniń kómeginsiz, emtıhanǵa ózimiz daıyndalamyz. Bul Nure­keńniń sol kezdegi jańashyldyǵy, jańalyqqa qushtarlyǵy edi. Bala kezinen-aq bar edi boıynda, qazirgishe aıtqanda, lıderlik. Sol kezden-aq bir nárseni oılap taýyp, jańalyq ashýǵa tyrysatyn. Baıqaısyz ba! Sóıtip, eki synyptyń 42 oqýshysy mamyrdyń 25-i kúni emtıhanǵa saqadaı-saı keldik. Ol kezdegi dástúr boıynsha 7 qarasha men 1 mamyrda aýdan ortalyǵynyń bas kóshelerinde sap túzep, tý ustap, án aıtyp sherýletip júremiz. Sol 1957 jylǵy eń birinshi, 7 qarashadaǵy sherýde týdy Nur­sultan ustady. Sonda mektepke kelgenine eki-aq aı bolǵan. Oqýdyń úzdigi, oqýshy­lardyń kóshbasshysy, komsomoldyń serkesi, muǵalimder arasynda bedeldi. Mende sol kezden qalǵan eski sýret bar edi, aýdannyń mýzeıine berdim. Mýzeıde tur. Nursultan tý kóterip, sherýdi bastap barady. Sherý basyndaǵy jas Nursultan sol týdy áli de qolynan túsirmeı nyq us­tap kele jatqan joq pa! Juldyzdy bola­shaqty bastap bergen qadirli bala shaq osy emes pe! Biz mektep bitiretin 1958 jyly Qazaq­stan Magnıtkasy ashylyp jatty. Nure­keń bastaǵan komsomol komıteti bas bo­lyp mektep bitirýshiler Magnıtkaǵa bara­myz dep úndeý tastadyq. Kópshiligimiz bo­lat qorytýshy bolamyz dep Oralǵa, Sver­dlov­skige joldamamen bardyq ta. Biraq ártúrli kedergiler kezdesti. Maqsatqa jetýde bolattaı berik minez tanytqan jalǵyz Nursultan boldy. Nurekeńniń mektep bitirgende altyn medal ala almaı qalǵanyna bárimiz ókindik. Kúmis medal aldy. Orys tilinen ja­zylǵan dıktantta bir útir artyq qoıyl­dy, álde kem qoıyldy dedi me, áıteýir joǵarǵy jaqta, oblysta bir burmalaý­shy­lyq bolǵan sııaqty. Biraq Nurekeńniń bilimi tolyq altyn medaldiki bolǵanyna áli kúnge deıin kepildik etip, qol qoıa alamyn. Mektep bitirer shaqta vınetkaǵa sý­retke túskenbiz. Ol sýret te tur mýzeıde. Vınetkany Qaskeleńde qurastyra almaı­dy eken, Almatydan shyǵaratyn boldy. Soǵan Nursultan men pıonervojatyı Kenjesh degen apaı bardy. Nurekeń sonda sýretterdi ornalastyrǵan kezde ústine mektep dırektoryn, odan keıin eki sy­nyp­tyń eki tárbıeshisin, eki synyp jetekshisin, sodan keıin oqýshylardyń birinshi qatardaǵy qaq ortasyna eń súıikti us­tazymyz, oqý isiniń meńgerýshisi ári par­torg Seıithan Isaev aǵaıymyzdy qoıady. Seıithan aǵanyń sol jaǵyna ózin, odan keıin meni, menen keıin qazirgi synyp­tas­tar brıgadıri Edigen Júnisbekovti qoıypty. Nurekeńmen kelesi, 1959 jyldyń ja­zyn­da kezdestim. Talǵardan klýb meńgerý­shileriniń kýrsyn bitirip kelgem. Shamal­ǵan tehnıkýmynda oqıtyn Raýza degen qyz­ben úılenýge sóz baılasqam. Sol qyz­dy izdep kelsem, kanıkýldan áli kelmegen eken, sodan Nurekeńniń úıine tústim. Dneprodzerjınskiden demalysqa jaqyn­da kelgen eken, qushaqtasyp qaýyshyp, Áljan apamnyń qýyrdaǵyn jep, shaıyn iship, ábden áńgimelestik. Ýkraınadaǵy oqýynyń jaıyn aıtyp jatyr. Meni Dáý dep ataıtyn. Men ony Sultan deımin. Sodan 31 jyl ótkende, 1990 jyly Nur­sul­tan Ábishuly el tizginin qolǵa alǵan shaǵynda bir-aq kezdestik. Odan bergi ýa­qytta Elbasy óz synyptastaryn kózinen qaǵys qaldyrǵan emes. Biz úshin ortamyz­dan osyndaı adamnyń, Qazaq eliniń tuńǵysh Prezıdenti, Memleketimizdiń basshysy shyqqany mereı, maqtanysh, baqyt. Qudaı Nurekeńe qýat bersin dep tileımiz. Aldyna qoıǵan barsha maqsat­tary oryndalsyn. Búkil álem tań qala­tyn memleket bolaıyq. Soǵan shamamyz kelgenshe árqaısymyz atsalysaıyq. Jomart SEK­SEN­BAEV, zeınet­ker, Qaskeleń qa­la­sy: – Marqum bolǵan jubaıym Qantbala Janǵabylova ekeýmiz Nursultan Ábish­uly­men bir synypta bir jyl oqyp, 1958 jyly Qaskeleńdegi Abaı mektebin birge bitirdik. Buǵan deıin ol Shamalǵanda oqyǵan. Qazaq syny­bynyń oqýshylary az bolǵan soń ony jaýyp tastap, 6 bala ma eken, solardy biz­diń mektepke aýystyrdy. Nurekeń ın­ternatta jatqan joq, mekteptiń janyn­daǵy bir aqsaqaldyń úıinde páterde turyp oqydy. Jańadan kelip qosylsa da eshbir tosyrqamady, kópshil minezimen baýrap, birden ishimizge kirip ketti. Az ýaqytta qalaı kóshbasshymyzǵa aınalǵanyn ózimiz baıqamaı da qaldyq. Jaqsy kórdik. Ja­sy­ratyny joq, ishimizdegi eń symbatty, kóriktimiz Nursultan edi. Qyzdardyń bári oǵan ǵashyq bolyp júretin. Kózi ottaı janǵan, bet-álpetine nurly alaý tunǵan osy bir bozbala jigittiń ózimizden kóp-kóp artyqshylyqtary bar ekenin ishteı moıyndaıtynbyz. Sabaqty yntasyn sala jaqsy oqydy. О́te eńbekqor. Qashan kórseń mektepten tys qushaq-qushaq kitap alyp oqyp júretin. Sony sabaq ústinde aıtqanda muǵalimderdiń ózderi bilmeı abdyrap qalatyn kezderi de bolýshy edi. О́zi án de salatyn, dombyra da tarta­tyn. Árbir meıramdy qur jibermeı, oıyn-saýyqtardyń bárin qyzdyratyn da ózi. Ol kezde kúıtabaq, búgingideı mýzyka joq. Bir eski qos qatarly syrnaı bolýshy edi. Nursultan dosymyz sol garmondy quı­qyljyta tartyp, ylǵı sonyń áýen-yrǵaǵyna bıleıtinbiz. Sondaǵy bizdiń túbin teskenshe bıleıtin jastyq shaǵy­myz­dyń bıleri tango, vals, fokstrot bo­latyn. Osyny uıymdastyrǵan Nurekeńe qyz-jigitter rahmetimizdi jaýdyratynbyz. Mektepti bitire sala birinshi bolyp ile-shala men úılendim. Qantbalany Jan­dosov aýylynan Qaskeleńge syrtynan brezent japqan grýzotaksımen alyp ke­lip, endi 6 shaqyrym jerdegi meniń aýy­lym Áıtıge búkil klastastar jaıaýlap tart­qanbyz. Tamyzdyń sol bir tátti kú­ninde meniń áke-shesheme kele jatqany­myzdy bildirip, súıinshi suraımyn dep Nursultan júgire basyp alǵa ozǵan. Biz kelip jetkende úıdiń ishi qýanyshqa kenelip, qoıyn soıyp, toqashyn pisirip, toı qamyna kirisip ketipti. Bári máz. Qazaqtyń dástúrimen jaqsylap turyp toı ótkizdik. Kókpar, báıge, kúres. Neshe túrli ulttyq oıyndar oınaldy. Oıyn-saýyqty ótkizýde taǵy da Nurekeń jarqyldap kózge tústi. Bizdiń aýyldyń úlkenderi son­da mynaý bir bolaıyn dep turǵan bala eken dep batalaryn bergen bolatyn. Mektepti bitirgen soń keshegi klastas­tar arman qýyp ár taraý jolǵa tústik. Bizdiń aýdandyq partııa komıtetine úsh ba­lany komsomoldyq joldamamen Ýkraına­ǵa oqýǵa jiberý jóninde oblystan hat ke­lipti. Tańdaý túskenderdiń ishinde aldymen Nurekeń, men jáne Turar aýylynan Erǵalı degen bir bala boldy. Men úılenýime baılanysty aıaǵyma tusaý túsip qalyp qoıdym da, eki dosymyz alystaǵy oqýǵa attanyp ketti. Dneprodzerjınskide oqyp júrgeninde Nurekeń ekeýmiz hat jazysyp turdyq. Ol hattyń aıaq jaǵyna ylǵı “Haı jıve nasha drýjba!” dep jaza­tyn. “Dostyǵymyz jasaı bersin!” degeni ǵoı. О́kinishke oraı, ol hattardyń eshqaı­sysy saqtalmady. Átteń, átteń-aı deımiz. Biraq Nurekeńniń ózi sol bala kúngi dostyǵymyzǵa ómir baqı adal bolyp kele­di. Bir jyldan keıin demalysqa kelip, bizdiń úıde qonaq bolǵany bar. Alpysynshy jyldarda bir sharýamen Qaraǵandyǵa bara qaldym da, Temirtaý­daǵy Nursultanǵa soqtym. Jaırańdap qarsy aldy. Qalalyq partkom hatshysy ǵoı deımin. Sara Alpysqyzymen tanys­tyryp, úıinde qonaq qyldy. Meni Jońqa deýshi edi. “Mine, Sara, Jońqa degen dosym osy. Men saǵan aıtqanmyn. Endi óz kózińmen kórip tursyń”, dep balasha qýanyp, sý qoımasynda katermen serýen­detip, keshke máshınesimen áýejaıǵa jetkizdirip salǵany esimnen ketpeıdi. Sodan soń Ortalyq partııa komıtetiniń hatshysy bolyp Almatyǵa aýysqanynda eki ret qabyldaýynda boldym. Onda men Nurekeńniń týǵan aýyly Shamalǵanda aýyldyq Keńestiń tóraǵasy edim. Máde­nıet úıimiz, dúkenimiz joq bolatyn. Sol má­selelerdi halyqtyń atynan aıtyp bar­dym. Solardy tezdetip josparǵa qosýǵa kómektesti. Elbasy óz synyptastaryn qashan da umytpaıdy. Árkez ýaqyt taýyp kezdesip turady. Aramyzdan Edigen Júnisbekovti brıgadır etip saılaǵanbyz. Prezıdent synyptasy bolý úlken jaýapkershilik júk­teıdi. Barlyq jerde ózimizdi osy bıik mártebege laıyqty ustaýǵa tyrysamyz. Bizge sóz kelse, ol kisige de bir ushy tıip keter dep saqtanamyz. Iá, el Prezıdentiniń batyr júregi men baıypty minezi sonaý bala shaǵynda búr jaryp, kóktedi. Búgingi álem tanyǵan Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń uly jolynyń súrleý-soqpaǵy týǵan aýy­lynda, altyn uıa mektebinde bastaldy. Qazirgi túrki dúnıesiniń kóshbasshysy eń áýeli týǵan topyraqtan tamyr tartty. Jazyp alǵan Qorǵanbek AMANJOL.