Ashtyqty keshendi zertteý kerek

Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Ta­rıh jáne etnologııa ınstıtý­ty ǵalymdary «1921-1922 jyl­dardaǵy Qazaqstandaǵy ashar­shylyq jáne onyń saldary: zert­teý­diń jańa derekkózderi, má­se­leleri men bolashaǵy» ta­qy­rybynda ótkizgen ǵy­lymı-teorııalyq konferensııada grant­tyq joba aıasyndaǵy zertteýlermen bólisip, júzege asqan jumystar barysyna saraptama jasady.

Konferensııany Sh.Ýálıha­nov atyn­daǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýty dırektorynyń ǵylym jónindegi orynbasary, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Shamek Tileýbaev ashty.

Tarıhshy mamandardyń aıtýynsha, arada 100 jyl ótse de, ashtyqtyń sebepteri, aýqymy men saldary áli kúnge deıin otandyq jáne sheteldik tarıhnamada tıisti baǵasyn almaı keledi. 1920 jyldardyń basynda ashtyqtan qaza tapqandardyń sanyn anyqtaý áli kúnge deıin basy ashyq kúıinde qalýda. О́lim-jitim jaǵdaılary tirkelmegen ári eskerilmegen. Sol kezeńde QazASSR halqynyń basym bó­ligi (60-93 paıyzǵa deıin) ashtyqqa ushyraǵan. Ashtyq halyqtyń barlyq toptaryn qamtyp, Reseıdiń, Edildiń, Ýkraınanyń ortalyq aýdandarynan respýblıkanyń soltústik, batys jáne shyǵys bólikterine bosqyndar legi saldarynan apatty jaǵ­daıda bolǵan. Búginde otandyq ǵylymnyń aldynda ashtyq apatyn keshendi zertteý men el ekonomıkasyna, halyq taǵdyryna keltirgen zalalyn, saldaryn anyqtaý mindeti tur.

Ǵylymı konferensııa barysynda ınstıtýttyń bas ǵylymı qyzmetkeri, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Aıjan Qapaeva 1921-1922 jyldardaǵy ashtyqty zertteýdiń birqatar aspektileri men ádistemesin zertteýge baılanysty baıandama jasady.

Ǵalymnyń aıtýynsha, 1921-1922 jyldar ashtyqtyń bul hronolo­gııalyq shartty belgisi ǵana, al túrli qujattarda ashtyqtyń qazaq dalasynda 1916-1918 jyldary bastalyp, Túrkistan ólkesin, ásirese Áýlıe Ata ýezi zardap shekkeni aıtylady.

Tarıh jáne etnologııa ınstıtýty Astana qalasyndaǵy fılıalynyń dırektory, joba jetekshisi, PhD Mahabbat Qozybaeva otandyq tarıh ǵylymynda ózekti taqyryptyń biri retinde qalyp otyrǵan «1921-1922 jyldardaǵy Qa­zaq­standaǵy ashyqqandarǵa sheteldik uıymdardyń qoldaýyna» qatysty derek­termen bólisti. Áli kúnge ashar­shylyqqa ushyraǵandar men ólgenderdiń naqty sany joq, ólim sebepteriniń bar­lyǵy derlik tirkelip esepke alyn­baǵan. Ǵalymnyń aıtýynsha, sheteldik gýmanıtarlyq uıymdar Ke­ńes­tik Reseıdegi, negizinen qazaq dala­syn­daǵy ashtyqpen kúreske úlken qoldaý kórsetip, qysqa merzimde azyq-túlik, medısınalyq kómek bergen. Ba­lalar úıleri, emdeý mekemelerimen yqtymaqtasyp taǵam pýnktterin uıym­­­dastyrǵan. Alaıda 1921-1922 jyl­dar­daǵy ashtyqtyń jekelegen aspektilerin zerdeleýge qaramastan, shet memleketter men jekelegen she­teldik gýmanıtarlyq uıymdardyń Qazaq­standaǵy ashtyqqa qarsy kúrestegi róli az zerttelgen másele bolyp qalyp otyr.

Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń kishi ǵy­lymı qyzmetkeri, tarıh magıstri Araılym Qonqabaeva «HH ǵasyrdyń 20-jyldarynyń basynda Qazaqstan ekonomıkalyq jáne saıası daǵdarysty bastan ótkergendigin» alǵa tartty. Ǵalym keltirgen derekter boıynsha, ashtyqtyń bastalýyna bir jaǵynan ekonomıkalyq, saıası oqıǵalar, ekinshi jaǵynan – tabıǵı apattar, eginniń durys shyqpaýy sebep boldy. Joǵaryda atalǵan ártúrli faktorlar aýyl sharýashylyǵy men mal sharýashylyǵy salasyna keri áserin tıgizdi, nátıjesinde jantúrshigerlik tra­gedııalar oryn aldy. Muraǵat qujat­tarynda kannıbalızm men balalardy urlaý keń taralǵandyǵy aıtylady.

A.Baıtursynuly atyndaǵy Qostanaı óńirlik ýnıversıteti Qazaqstan tarıhy kafedrasynyń meńgerýshisi, PhD Raýan Baıdaly «Ortalyq jáne jergilikti bılik organdarynyń ashtyqpen kúreske qatysýy» atty baıandamasynda 1922 jyly Qostanaı qalasynda týyndaǵan tótenshe jaǵdaıǵa basymdyq beredi. «Munda qańtarda – 1 200 adam, aqpanda – 500, naýryzda 1 500 adam ashtyqtan qaıtys boldy. 1922 jyldyń qysy qatty bolyp, iri qara mal qyrylǵan. Osy kezeńde Keńes odaǵynyń ortalyq aýdandary men respýblıkanyń basqa óńirleri kómek qolyn soza bastady. Máselen, Semeı gýbernııasy Qostanaı gýbernııasynyń ashyqqandaryna mal men azyq-túlik jiberdi. Kómek jónindegi Qostanaı gýbernııasynyń tótenshe komıssııasy jumys istedi. Onyń ókilderi aýdandardy aralap, jaǵdaımen tanysyp, qarjy máselesin sol jerde sheshýge tyrysty» degen málimetter keltiredi ǵalym óz zertteýinde.

Jıyn barysynda sondaı-aq Reseı Sibir bólimi Tarıh ınstıtýtynyń dırektory, professor V.Rynkov, Ýkraına UǴA M.S. Grýshevskıı atyndaǵy Ýkraına arheografııa jáne derektaný ınstıtýtynyń aǵa ǵylymı qyzmetkeri V.Grıbovskıı, P.P. Ershov atyndaǵy Ishım mýzeı kesheniniń ǵalym hatshysy G. Kramor, Sh.Ýálıhanov atyndaǵy tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń jetekshi ǵylymı qyzmetkeri S.Asanova, kishi ǵylymı qyzmetkeri, magıstr A.Bekenova, M.Qozybaev atyndaǵy Soltústik Qazaqstan ýnıversıtetiniń dosenti L.Grıvennaıa ashtyq taqyryby­nyń aýqymdy ekenin ári odan zardap shekken aýmaqtarǵa baılanysty zertteýlerdiń jalǵasatynyn atap ótti. Osy oraıda jıynǵa qatysýshylar qarar qabyldap, HH ǵasyrdyń 20-shy jyldardaǵy gýmanıtarlyq apatty jan-jaqty zertteý maqsatynda otandyq jáne sheteldik muraǵattardan jınaǵan, buryn belgisiz bolyp kelgen materıaldar negizin­de jańa tujyrymdamalyq-ádisnamalyq tásilderdi ázirleý, Qazaqstanda jáne kór­shiles óńirlerde bolǵan ashtyqty jan-jaq­ty zertteýge baılanysty vedomstvolyq arhıvterdiń qoljetimsiz qujattaryn qu­pııasyzdandyrýdy usyndy.

ALMATY