BASYMYZDY BIRIKTIRETIN NAQTY QADAM

Oqıǵaǵa oraılas oı Qazaqstan Respýblıkasynyń elordasynda Túrki akademııasy ashylǵany – jalǵyz qazaq halqynyń ǵana emes, kúlli túrki áleminiń ortaq qýanyshy. Ol túrki butaǵynan órbıtin baýyrlas halyqtarǵa mereıin ústemdetetin, abyroıyn asqaqtatatyn aıtýly tarıhı ýaqıǵa. XXI ǵasyrdyń basynda baıandy bolashaqqa bet túzegen táýelsiz qazaq eli batyl qadamdar jasap, memlekettigin nyǵaıtý isinde jer jahanǵa úlgili jol kórsete aldy. Eldigimiz nyǵaıyp, egemendigimiz bekidi. Jaqyndaǵy kórshi men alystaǵy aǵaıynnyń bári qazaq­standyq damý jolynyń ózindik ereksheligine tamsana súısindi. Eýrazııa kindiginde jańa memle­ketti qurý sekildi qara nar tóze almaıtyn aýyr júktiń salmaǵy biz­diń býynǵa túskeni – bir jaǵynan, urpaq aldynda zor maqtanysh pen mereı, ekinshiden, tarıh aldynda úlken mindet pen jaýapkershilik edi. Qazaqstan Respýblıkasynyń tuńǵysh Prezıdenti N.Á.Nazarbaev bastaǵan qazaq qoǵamy az ýaqyttyń ishinde dosyn súıindirdi, dushpanyn kúıindirdi. Jaqsynyń jaqsylyǵyn aıt, nury tasysyn degen babamyz osyndaıda. Elbasy óziniń kóregen saıasaty arqyly táýelsizdigimizdi myǵymdaý úshin kórshimen tatý bolýǵa, tamyrlas týysqan halyq­tar­men birlikte amal-áreket isteýge, adamzattyń bárine baýyrmaldyq kóńilmen qaraýǵa shaqyrdy. Búgingi tirligimiz sabyrly saıasattyń jemisindeı, kemeńgerliktiń ózindeı bolyp otyr. Tarıhy bir, tamyry ortaq túrki tektes ulttar men ulystar XXI ǵa­syr­dyń basynda jańa sapalyq deńgeıde ıntegrasııalanýdyń, má­de­nı, rýhanı jaǵynan jaqyn­da­sý­dyń, túrkilik órkenıetti birlese tanytý isiniń múmkindigine ıe bol­dy. Keńes Odaǵy ydyraǵannan keıin Ortalyq Azııa keńistiginde túrki tektes memleketterdiń paıda bolýy túrkilik rýhty jańǵyrtqany, túrkilik mádenıetti álemge tanys­tyrýǵa jańadan jol ashqandyǵy aıǵaq. Osy oraıda Qazaqstan mem­leketi túrki halyqtarynyń basyn biriktirý úshin jasalyp jatqan barlyq ıgi is-sharalardyń bel or­tasynda boldy, kóbiniń  uıytqysy atandy. N.Á.Nazarbaevtyń basta­ma­symen Astana qalasynda shańy­raǵyn kóterip otyrǵan Túrki  akademııasy, sóz joq, osy jaqsy isterdiń ishindegi eń bir ǵalamaty ári úlken jetistik pen abyroı ákeletin keremeti. Mundaı ǵylymı, mádenı, shyǵarmashylyq ortalyq túptiń túbinde bir ashy­la­tyny sózsiz edi. Al onyń baıyrǵy saqtar men ǵundardyń, Túrki qaǵa­naty men Altyn Orda ımperııa­larynyń qara shańyraǵynda qal­ǵan, olardyń ata qonysyna ıe bo­lyp otyrǵan qazaq jerinde ashyl­ǵandyǵy tegin emes sekildi. Kúlli túrki áleminiń tildik, ádebı, rýha­nı, mádenı qundylyqtaryn zert­teı­tin qabyrǵaly ortalyqtyń ju­mys isteýi qazaqqa ǵana emes, túrki álemine túgel abyroı áperetin ıgi shara dep bilemiz. Keshegi keńestik zamanda túrki halyqtarynyń tarıhyn zertteıtin irgeli ortalyq Máskeý qalasynda ju­mys istegeni málim. Ol orta­lyq­tyń bedeldi ǵylymı jýrnaly júıeli shyǵyp turyp, túrkologııa máselesinde tamasha jańalyqtarǵa qol jetkizgenin moıyndaımyz. Keıingi ýaqytta túrki halyq­tary­nyń tarıhyn zertteý isinde Qytaı, Japonııa, Amerıka Qurama Shtat­tary, Batys Eýropa memleketteri asa úlken qyzyǵýshylyq tanytyp otyr. Bizdiń kóptegen mádenı, ádebı, derekti qundylyqtarymyz, eski dáýirden qalǵan kitaptarymyz, jádigerlerimiz búgingi tańda Eýropa men Amerıkanyń kitaphana­la­rynda, murajaılarynda saqtalyp otyrǵanyn eskersek, olarǵa túrki halyqtarynyń tarıhyn zertteýge múmkindik mol ekendigin moıyn­daı­myz. Alaıda bizdiń tarıhymyzdy jatjurttyqtar ózderiniń ıdeolo­gııa­lyq kózqarastary aıasynda baǵa­lasa, ol zertteýler birjaqty bolyp shyǵatyny, túrki halyqtarynyń ulttyq suranysyna jaýap bermeı­tini túsinikti. Túrki tamyrlas halyqtar baı tarıhyn ózderiniń ǵalymdaryn jumyldyrý arqyly zerdeleý kerek ekeni aıdaı anyq aqıqat. Ol iste keshigýge taǵy bol­maıdy. Joǵaryda kórsetkenimizdeı, bizdiń basymyzdy biriktire qoıatyn nıettesterimizden góri, berekemizdiń artqanyna ishtarlyq tanytatyn jat pıǵyldylar kóp. Biraq biz oǵan moıymaýymyz kerek. Qaıta kez kelgen zamanaýı qaıshylyqtarǵa tótep bere alatyn yntymaq-bir­li­gimizdi, tatý tirligimizdi kórsetýge tıistimiz. Túrki halyqtaryna bólip jara­tyn eshteńe joq. Olar kezinde bir keńistikte, bir memlekettiń qu­ramyn­da, bir salt-dástúr, mádenıet ustanyp, bir tilde sóılegen halyq edi. Taǵdyr tolqyny túrki halyq­taryn bir-birinen alshaqtatyp, ár kezeńde keıbirin arazdastyryp, keıbirin jaqyndastyryp qoıdy. Ámir Temir men Baıazıt sultan, Toq­tamys handar soǵyspaǵanda búgingi kúni túrki halyqtarynyń mereıi qandaı bolar edi? Árıne, biz tarıhty odan taǵylym alý úshin ǵana oqımyz. XX ǵasyrda táýel­siz­dik týyn alǵash kótergen Anado­ly­daǵy túrik baýyrlarymyz Ortalyq Azııada túrki halyqtary egemendigin jarııalaǵan kezde birinshi bolyp qýandy. Osmandyq túrikter qıyn-qystaý kezeńderde túrki aǵaıyn­daryna qolushyn berip, olardyń jetistikterine rııasyz qýandy, tabystaryn ózderiniń tabystary dep sanady. Ámanda solaı bolmaq. Qazaqstan Respýblıkasy Túr­kııamen, kúlli túrki jurtshyly­ǵy­men yntymaqta túrki álemin zert­teıtin ortalyqty ashyp otyr­ǵany – túrkilerdiń basyn birik­tire­tin naqty qadam, mańyzy joǵa­ry uly is. Endeshe, keleshekte de osyndaı ıgi sharalar tóńireginde basymyz birige bersin. Sh.YBYRAEV, Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Kókshetaý memlekettik ýnıversıtetiniń rektory, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor.