Pýshkınniń «Mosart pen Salerı» tragedııasy daryndy men darynsyzdyń kúresin beıneleıtin shyǵarma retinde tarıh qoınaýyna endi. Pesada ıtalııalyq kompozıtor Salerıdiń ishki dramalyq tartysty sezimi sýretteledi. «Qolóner jasadym ónerdiń tuǵyryna» degen Salerı óziniń talantsyz ónerine beriler «jádigóı ataqty» kókseıdi. Al výnderkınd retinde sábı jasynda-aq ataǵy jer jarǵan Mosart emin-erkin júrip-aq óziniń «Qudaı ushqynynan» jaralǵan baǵa jetpes týyndylaryn dúnıege ákeledi. «Sen Mosart Táńirsiń, biraq tek bilmeısiń muny» degen Salerı kompozıtordy kúndep, «Sen óz-ózińe laıyq emessiń» dep qaralaýǵa kóshedi. Kórealmaýshylyqqa tunshyqqan jan azabyna qamalǵan ol «aspannyń qateligin túzeımin» dep, sońynda Mosartqa ý berip óltiredi.
Nebári otyz bes jasynda kóz jumǵan Mosarttyń ólimi jaıly ańyzdar san-saqty nusqaıdy. Biri «Mosarttyń talantyn qyzǵanyp, kúndegen Salerı ý berip, óltirdi» dese, endi biri uly kompozıtordyń óz ajalymen ólgenin, Salerıge jala jabylǵanyn aıǵaqtaıdy. Jazýshy Aıagúl Mantaı: «Mýzykatanýshylar Bethoven Salerıdiń súıikti shákirti bolǵanyn, Bethoven ustazyna úlken qurmetpen qaraǵanyn jazady. Qulaǵy múldem estimeı qalǵannan keıin Bethoven dostarymen sóılesýge dápter arnaıdy. Metr dápterge aıtatyn sózin jazyp, dostaryna kórsetip, olar astyna jaýap jazǵan. Bethovenniń bir dápterinde «Qazir Salerı qatty aýyryp jatyr. Ol múldem esin joǵaltty. Ol ózin Mosarttyń ólimine kináli sanaıdy. Ý bergenin aıtady» degen jazý bar. Biraq bul jazý naqty Bethovenge tıesili me, joq pa, bul da áli kúnge deıin zertteýshiler arasynda pikirtalas týdyryp keledi», degen dáıek keltiredi.
Kim aıtar Salerı tákappar keıpinde,
Jalmaýyz qyzǵanysh otyna kúıgenin?
Taptalyp qarasur tabanǵa bir kúnde,
Dármensiz tozańnyń qamytyn kıgenin?
Jo-jo-joq! Alaıda dál qazir men degen,
ózimin jymysqy qyzylkóz pendeniń.
O, aspan, sende álde ádildik kem be eken,
Kıeli syıyńdy nege mol bermediń?
Shyǵarmada Salerı «danyshpandyq pen jaýyzdyq bir jolǵa syımaıdy» deıdi. Iá, shynynda, aq pen qara, joǵary men bıik, jaqsy men jaman bir úıshikke ornyǵa almas. Sol úshin de tarıh Pýshkın men Dantes, Lermontov pen Martynov, Mahambet pen Baımaǵambet, Esenın men Troskıı, Mandelshtam men Stalın, Shákárim men Qarasartov, Pasternak pen Hrýshev, Brodskıı men Brejnev, Qulager men Batyrashtardy ekige bólip qaraıdy. Bular eshqashan da túıise almaq emes.
Danyshpandyq pen jaýyzdyq –
sııa almas birtutas ólshemge,
Bonarottı she? Ol qalaı?
álde bul tobyrlyq ósek pen kemseń be?
Bul Salerıdiń aqyrǵy sózi. Bálkim ózin jubatqan, jaýyzdyǵyn aqtap alǵan sózi. Mundaǵy Bonarottı degenińiz áıgili sýretshi – Mıkelandjelo Bonarottı. Mıkelandjelo kúńgirt áleminde ómir súrip, uly óner týdyrý jolynda jan aıamaı eńbek etken adýyn talant. Derekterde onyń óte az kúlgenin, tipti kúlmegeni jóninde aıtylady. «Búkil álem óksikke tolyp turǵanda, adam kúlýge tıis emes» deıtin ol. Dúnıege aspan men jerdi músindeý úshin ǵana kelgendeı alǵyrlyqpen asyǵa óner jasaıtyn. Bir kúni Hrıstostyń qaza bolǵan sátindegi beınesin shynaıy sýretteý úshin aldynda turǵan adamdy óltirip, maqsatyn júzege asyrady. Mine, Salerıdiń zulymdyǵyn aqtap, danyshpandyq pen jaýyzdyqtyń bir arnaǵa toǵysatyny jónindegi mysal etken dáleli osy edi.
Bizdińshe, «úlken adamnyń qateligi de úlken bolady» degen sóz ras. Biraq kishi adamnyń úlken qateligin aqtap alýǵa bolmaıdy. Mosart pen Salerı kúresi – máńgilik kúres. Bul kúres Abyl men Qabyl kezinen-aq bastaý alǵan. Sheksiz maıdanda tek myqtylarǵa ǵana oryn bar. Taıpalyq órkenıetten beri qalyptasqan qaǵıdat ta osyǵan saıady.
