Kollajdy jasaǵan Zaýresh SMAǴUL, «EQ»
Batyr qaza bolǵan soń Balym ámeńgerlik jolmen qaınysy Esentaıǵa qosylǵan.
Raqym Nuraqov aqsaqal sol nekeden týǵan.
Alashqa máshhúr Imanovtar áýletiniń Jetisaıdaǵy urpaqtary, Amangeldi batyrdyń balasy Shárip Imanovtyń Esentaıdyń artynda qalǵan Sultan, Raqym jáne Raqymqulmen qaýyshýy óz aldyna tarıhy bar jeke áńgimeniń júgi.
Qapııada kóz jumǵan batyrdyń azasyna arnalǵan qaraly jıynnan soń, inisi Esentaı Torǵaı dalasyndaǵy 41 úıli qypshaqty ertip, Syr boıyn jaǵalap, Túrkistannyń Jetisaı-Maqtaaral jerine kelip qonystanady.
Raqym aqsaqaldyń kózin kórsek te aldyna baryp, áńgimelesýdiń sáti túspedi. Ol aýyldyń taý tulǵasy, eldi aýzyna qaratqan bıi boldy. Aqsaqal bizge sol bıikten kórinip, aınalasyn tektiligimen, aıbarymen yqtyryp otyratyn. Batyrdyń otbasy, urpaqtary, basynan keshken sherli shejireniń shet-jaǵasyn aýlymyzdaǵy toı-jıyndarda, mektep qabyrǵasynda ótken kezdesýlerde estidik. Al tolyqqandy jáne tarıhı derekke negizdelgen estelikti Raqym Nuraqovtyń uly, Túrkistan oblysy, Shardara qalasynyń belgili azamaty Sapar Nuraqovtan surap bildik. Batyrdyń bel balasy Shárip beride 2000 jyly qaıtys bolǵan. Tektiniń tuıaǵy 70 jyl boıy ákesine baılanysty jıǵan-tergenderiniń bárin «Sapar balama» dep amanattap tapsyryp ketipti.
Esentaı Imanovtyń uldary Raqym men Raqymqul
Amangeldi Imanov jaıly Beıimbet Maılın, Ǵabıt Músirepov, Qoǵabaı Sársekeev, Maqan Jumaǵulov jáne basqalar jazdy. Torǵaılyq qart jýrnalıst Bógetbaı Álmaǵambetovtiń estelikterinde batyr men Balymnyń 1918 jyldyń kókteminde, Qyzyljyńǵyl bolysynda Zilǵara Edilbaıulyna berilgen asta kezdeskeni, osy asqa Amangeldimen birge Keıki batyrdyń da birge kelgeni aıtylady.
Aıtpaqshy, sol kitaptyń alǵysózinde Sapabek Ásipov apamyz jaıly «Qulyn músindi, kózi botadaı janǵan Balbıke-Balym batyrdyń júreginiń tórinen oryn aldy» dep jazǵan.
Amangeldi batyr Balymdy kishi jar etip alǵan soń 7 aıdan keıin qapyda qaza tapty. Aralarynda bala joq. Halyq aqyny Nurhan Ahmetbekovtiń 1990 jyly «Jazýshy» baspasynan shyqqan «Amangeldi batyr» dastanynda Balymnyń batyrdy joqtaýy bylaı dep keltirilipti:
«Artyńda qaldy-aý Balymyń,
Ashylmaǵan toıaty,
Uıada qaldy jáýtańdap,
Ramazan men Sháribiń»
Batyrdyń baýyry Esentaı Amangeldiniń qaraly jyly ótken soń jeńgesi Balymǵa ámeńgerlik jolmen úılenedi. Bul shamamen 1920 jyldardan keıin. Osy jaıynda Shárip Imanov 1979 jyly «Juldyz » jýrnalynyń №11 sanynda jan-jaqty jazǵan.
«Esentaı atamyz Amangeldi atamyzdyń qazasynan soń 41 úıli qypshaqty bastap elimizdiń ońtústigine kóshedi. Túrkistandy betke alǵan kóshten Jetisaı, Maqtaaral aýdanyna qanshasynyń aman-esen jetkeni, qanshasynyń jolǵa ilese almaı qalǵany bizge belgisiz». Sodan soń kóp uzamaı elde asharshylyq bastalyp ketti. Balym men Esentaı 1933 jyldary dúnıeden ótti.
«Biz ákem Raqymnyń úlken atamyz Amangeldi batyr, óz ákesi Esentaı jaıly estelikterin tyńdap óstik. Esentaı atamyz da oryssha-qazaqsha bilim alǵan saýatty adam bolǵan. Sardar áýleti jaıly qoljazba baryn bilgen Torǵaıdaǵy Imanov otrıadynyń qyzyláskeri Bımaǵambet Baımaǵambetov Amangeldiniń uly Ramazannan sony suratyp alyp, kórgen-bilgenderimen tolyqtyryp, ıesine qaıtyp bergen. Demek, bul qoljazbany Amangeldi batyr bastaǵan ult-azattyq qozǵalysynyń shejiresi dep qabyldaýǵa bolady. Ramazan ony kezinde sol óńirge is-saparǵa barǵan Ǵabıt Músirepovke kórsetipti degen sóz bar. Sebebi 1937 jyly «Lenfılm» kınostýdııasy «Amangeldi» dybysty fılmin jasap shyǵardy. Kınossenarııdi belgili jazýshylar Ǵabıt Músirepov pen Vsevolod Ivanov birigip jazdy. Fılm Amangeldi batyr men sarbazdarynyń erlikteri jaıly baıandalady» deıdi Sapar Nuraqov atalary týraly arydan tolǵap.
Áke-shesheden kóz jazyp qalǵan 6 jasar Raqym Esentaıulyn Nuraq degen qazaq, al 4 jastaǵy Raqymqul Esentaıulyn Eltaı degen ózbek asyrap alǵan.
Raqymqul Esentaıulynyń ózbek Eltaıdyń qolyna qalaı tap bolǵany jaıly derekter ár jerde ártúrli aıtylady. Birinde ony Amangeldiniń uly Ramazan tapsyrdy dese, birinde Esentaıdyń Aqsary degen báıbishesinen týǵan Sultan Imanov tapsyrǵanyn aıtady. 1933 jyldary Esentaı, artynsha Balym qaıtys bolǵanda aq jýyp, arýlap attandyrǵan da, Balymnyń sandyǵynda saqtalǵan qoljazbany keıingilerge tapsyrǵan sol Sultan bolýy ábden múmkin.
Shárip Imanovtyń estelikterinde Esentaıdyń úlken uly Eltaı degen ózbek azamatynyń qolyna tapsyrylǵany aıtylǵan.
Amankeldi batyrdyń uly Shárip Imanov
«1950-jyldardyń basynda Sultan atamyz Shárip atamyzǵa baryp, Myrzashól óńirinde eki inisin qaldyrǵanyn aıtyp, birge izdep kelgen. El, jer ataýy ózgerip, kóz tanys adamdardyń bári kórshi aýyldarǵa qonystanyp ketken. Aradaǵy 17 jyl ońaı emes, áýeli ózi biletin Eltaıdy izdep, onyń o dúnıelik bolyp ketkenin biledi. Áıeli kóz jasyna tunshyǵa otyryp, Raqymquldyń Esentaı men Balym Imanovtardyń perzenti ekenin, biraq Raqymqul ony óz anasy retinde qabyldaıtyndyǵyn, bul syrdy týystarynyń da bilmeıtinin aıtady. Qysqasy, Raqymquldyń kim ekenin kóne kózder ishteı bilse de bul syr syrtqa ashylmaǵan. Eltaıdyń báıbishesi baýyryn izdep kelgen Sultan men Shárip Imanovty qushaq jaıyp qarsy alady. «Raqymquldyń tuqymyn jelge shashpaıtyn tekti tuqymnan ekenin shalym Eltaı aıtyp ketti. Súıek – senderdiki, jetildirgen eńbek bizdiki. «Týǵannan bere me, týmaǵannan bere me» degen sóz bar. Qazaq arasynda óstik. Baýyr seniki balam» dep bir qoıyn qurbandyqqa shalyp, jaqyndaryn shaqyryp, Sultan men Raqymqul-Shertaıdy bir-birimen tabystyrady. Sodan keıin aǵaıyndy Imanovtar úshinshi ul – Raqymnyń deregin izdeıdi.
Shárip Imanov pen Raqym Nurahov
Al áke-sheshesinen aıyrylyp qalǵan Raqymnyń qandaı kúı keshkeni óz estelikterinde aıtylady.
«Baýyrym Raqymquldyń qaıda ekenin bilmeımin. Úıden tiske basar tamaq taba almaǵan soń kóshege shyǵyp, basymnyń aýǵan jaǵyna qaraı júre berdim. Qaıda baratynymdy ózim de bilmeımin. О́z balasynyń ózegi talyp otyrǵanyn kózben kórgender kisi balasyn qaıtedi. Bir kezde aldymnan bes-alty áıeldiń qarasy kórinip, ortalaryna aldy. Sol jerde qansha jatqanymdy bilmeımin, biri sý berdi, biri nan berdi. «Balym apa qandaı edi, qaıran esil erdiń tuqymy» dep bir-birine kúbirleýine qaraǵanda olar meniń kim ekenimdi tanyp tur. Bir áıel meni qolymnan ustap, úıine alyp keldi. Bul bir balaǵa zar bolyp júrgen Nuraq degen azamattyń úıi eken. Men osy kezden bastap Imanov emes, Nuraqov boldym».
Sonymen, Raqym arada 17 jyl ótkende inisi Raqymqul, baýyry Sultanmen, ákesiniń aǵasy Amangeldi Imanovtyń balalarymen tabysty. Alǵashqy tanystyqtan keıin Raqym men Raqymquldyń famılııasyn Imanov dep ózgertip, ózderimen birge alyp ketý máselesi qozǵalǵan. Biraq Raqym da, Raqymqul da ózderin baqqan – qaqqan, adam qataryna qosqan keıingi áke-sheshelerin tastap kete almady. Ekeýi de bir balaǵa zar bolǵan otbasylarǵa perzent qýanyshyn syılaǵan bozdaqtar.
Qazir Raqymquldyń aty da ózgerip ketken. Ol endi – Shertaı Eltaev. О́zbekten kelin alyp, ózbekke qyz berdi. Urpaqtary da tólqujat boıynsha ózbek bolyp ketti.
«Ákem Raqym kózi jumylǵansha tym bolmasa nemere-shóbereleriniń biriniń óz tegimen atalǵanyn – ákesi Esentaıdyń atyna jazylǵanyn armandap ótti. Onyń sáti túspedi. Biz Nuraqov bolsaq, balalarymyz Raqymbaı bolyp jazyldy. Ákemizdiń azan shaqyryp qoıǵan aty Raqym, biraq keıingi ata-anasy baı bolsyn degen tilekpen qujatyn Raqymbaı dep jazdyrǵan.
Birde Shárip ata Imanov ákeme «Sender de Imanovtardyń bir butaǵysyńdar. Biriń Nuraqov, biriń Eltaev bolyp júrsińder. Amangeldi batyrdyń abyroıy bárimizge ortaq. Úlken atalaryńnyń taqymy attan túsken joq. Atqa mingen adamnyń kóńili kókte júredi degen. Búginginiń tulpary – kólik» dep ózine syıǵa bergen sý jańa kólikti ákeme syılamaq bolǵanda qıyndyqtar týyndaıdy. Ol zańǵa qaıshy eken, qan bir bolsa da tekteri basqasha jazylǵan. Biraq Shárip atam quzyrly jerlerge baryp, ákem Rahymbaıdy jaqyn inisi ekenin dáleldep kólikti syıǵa tartty», deıdi batyrdyń nemeresi Sapar Nuraqov.
Amankeldi batyrdyń nemeresi Sapar Nuraqov
Sapar Nuraqov bizben áńgimesinde ákesi Raqymnyń ógeı ákesi Nuraq, ógeı anasy Zerhanǵa degen yqylasynyń erekshe bolǵanyn aıtyp ótti.
«Ákem Raqym «qarapaıym pendede bir ana, bir áke bolsa, mende eki ana, eki áke bar, bul meniń taǵdyrym. Kózim tirisinde olardy bir-birinen bólektegen joqpyn. Bıologııalyq ata-anam ómir syılasa, taǵdyr tabystyrǵan ata-anam kóziniń qarashaǵyndaı qorǵady, oqytty, úılendirdi» dep otyratyn. Tipti bul áńgimeni biz es bilgeli aıtsa da jańadan aıtylyp jatqandaı qabyldanatyn. Árbir estelik jańa derektermen tolyǵyp otyrýshy edi. Nuraq atamyz 1949 jyly, ájemiz Zerhan 1969 jyly dúnıeden ótti. Ájemizdiń kózin kórdik. Mańdaıǵa basqan jalǵyz talym dep ákemniń tileýin tilep ótti. Biz áýeli Alla, sosyn ata-ájemizdiń aq tilegimen ósip-óndik. Qazir Raqymnyń ul-qyzynan taraǵan nemere-shóbere, shópshektiń ózi úlken qaýym» deıdi Sapar Nuraqov.
Kózi qaraqty oqyrmanǵa Amangeldi Imanovtyń urpaqtary týraly málimetter jaqsy tanys. Úlkeni – Ramazan Ekinshi dúnıejúzilik soǵysta qaza tapty, uly Batyrlan aǵamyz Almatyda. Al Sháriptiń nemereleri Temir, Muratjan Almatyda turady.
«Esentaı atamyz ben Balym ájemizdiń súıegi Túrkistan oblysy, Maqtaaral aýdany, burynǵy «Kommýnızm» sovhozynyń «Jalpaqsaı» bólimshesinde qaldy. Jatqan jerin bilmegendikten basyna belgi qoıa almadyq. Ákem Raqymbaı ózim es bilgeli ata-anasyn quranmen joqtap, saǵynyshyn quranmen jetkizdi» dep sózin túıindedi Sapar Nuraqov.
Esentaev Sultan jáne Shárip Imanov baýyrlaryn izdep bararda alynǵan anyqtama
ALMATY
