Oqyrmansyz gazetti, tyńdarmansyz radıony, kórermensiz telearnany elestetý múmkin emes. Áýelden-aq qoǵamdaǵy tynys-tirshilikten habardar qylyp, halyqpen bite qaınasyp kele jatqan «Egemen Qazaqstan» jáne «Kazahstanskaıa pravda» gazetteriniń orny erekshe. Shyqqanyna ǵasyr asqan qos gazet jyl basynan beri kóptegen is-sharany qolǵa alyp, ártúrli ıgilikti isti júzege asyryp keledi. Mine, sonyń biri – óńirlerdegi oqyrmannyń oıymen sanasý. Sol maqsat-murat atalǵan basylym qyzmetkerlerin Jetisý jerine jetelep keldi. Taldyqorǵan qalasyndaǵy Til saraıynda ótken «Egemen» – el ishinde» atty jıynda ózender órnektegen ólkeniń zııaly qaýym ókilderi ózekjardy oılaryn ortaǵa saldy.
Dóńgelek ústel basyndaǵy baıypty máslıhatty, Qazaqstan Jazýshylar odaǵy oblystyq fılıalynyń basshysy, belgili aqyn, Halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń laýreaty Ámire Árin júrgizdi. Ol aqparat quraldarynyń qazaq rýhanııatyndaǵy alar ornyn aıshyqtap, búgingi oqyrmannyń basylym betine burynǵydaı úńilmeıtinin synǵa aldy. Sonymen qatar eldiń júgin arqalap, buqara men bılik arasyndaǵy altyn kópir mindetti adal atqaryp kele jatqan jýrnalıst aǵaıynǵa alǵysyn bildirdi.
Aldymen betashar sóz «Kazahstanskaıa pravda» gazetiniń bas redaktory Sábıt Maldybaevqa berildi.
«Bizdiń áriptesterimiz qazirgi qalyptasqan zaman úrdisinen qalyp qoımaı, jylt etken jańalyqtyń izin sýytpaı, shuǵyl túrde ınternet saıt pen áleýmettik jelilerge júktep otyrady. Qazir dástúrli jazylymnan basqa basylymdarǵa elektrondy formatta jazylýǵa da bolady. Keıde oqyrmandar tarapynan poshtanyń ýaqytynan keshiktirilip, bir aptanyń gazetin bir-aq jıyp ákeletini sekildi syn-eskertpeler túsip jatady. Biz osy rette kúndelikti gazettiń elektrondy nusqasyn oqyrmanǵa qoljetimdi baǵada usynyp kelemiz. Aldaǵy ýaqytta «Kaspi.kz» arqyly jazyla alasyzdar», dedi S.Maldybaev.
Odan keıin kesh moderatory Ámire Árin «gazet oqymaý – rýhanııatqa jasalǵan qastandyq» ekenin jetkizip, búgingi jýrnalıstıkanyń baǵytyna baǵa berdi.
«Búginde baspasózde «kúshtep jazdyrýǵa bolmaıdy» degen áńgimelerdi jıi estımiz. Deı turǵanmen, memlekettik qyzmetkerler, zııaly qaýym ókilderi respýblıkalyq, oblystyq, aýdandyq basylymdarǵa jazylmaıtyn bolsa, bılik tarapynan atqarylyp jatqan jumystar jaıyn, memlekettik saıasattyń baǵyt-baǵdaryn oqyp-bilmese, onda ol qandaı qyzmetker, qaıtip kózi ashyq azamat atanady? Búgingi kúnniń basty taqyrybyna aınalǵan muǵalim mártebesin kóterý, dárigerler eńbegi men memlekettik qyzmetkerlerge jasalar jeńildikter, basqa da taqyryptar únemi gazet betinde qamtylyp keledi. Oqyrmandarǵa osy turǵydan da túsindirme jumystaryn aıtý artyq etpes», degen Á.Árin ári qaraı «Egemen Qazaqstan» gazeti bas redaktorynyń orynbasary Talǵat Batyrhanǵa sóz tizginin ustatty.
«Synaptaı syrǵyp, jeldeı júıtkigen ýaqyt aǵymyndaǵy aqparatty halyqqa jetkizýde merzimdi basylymdardyń basty boryshy. Qandaı da bir istiń júzege asýy únjarııa betinde jaryqqa shyǵyp, jan-jaqqa jetip jatsa, quba-qup. Basqalardy bilmeımin, al qazaqtildi gazet-jýrnaldardyń negizgi mindetteriniń biri ult upaıyn túgendeý bolsa kerek. Qoǵamdyq-saıası, áleýmettik-ekonomıkalyq máselelerdi kóterý árıne durys. Biraq kózi ashyq, kókiregi oıaý kópshiliktiń qyzyǵýshylyǵyn týǵyzar ádebı-mádenı, tarıhı-tanymdyq dúnıelerdiń jóni tipten bólek. О́ıtkeni keshegi keńestik solaqaı saıasattyń kesirinen jutańdap ketken rýhanı keńistigimizdi toltyrýymyz kerek. Gazetimizdiń betterin paıymmen paraqtap kórseńizder, bizdiń osy baǵytta eńbektenip jatqanymyzdy baıqaýǵa bolady. Jaqsy dástúr aldaǵy ýaqytta da jalǵasa bermek», degen ol: «Gazet – halyqtyń úni, qulaǵy men kózi» degen Alash arysy Ahmet Baıtursynulynyń danalyǵyn esten shyǵarmaý qajettigin aıtyp, oıyn túıindedi.
Arnasy keń aıbyndy basylymdar týraly jetisýlyq zııaly qaýym ókilderi tereńnen tolǵady. Oblystyq qoǵamdyq keńes tóraǵasy Erǵazy Qoshanbekov, belgili jýrnalıst, aqyn Núsipbaı Ábdirahym, «Jetisý» gazetiniń bas redaktory Bolat Abaǵan, aqyn Qurmetbek Sansyzbaıuly, ardager jýrnalıst Kenjehan Rahysh syndy óńir azamattary gazet qundylyǵy, onyń qoǵamdaǵy salmaǵy men rýhanııattaǵy mańyzy týraly lebizin bildirdi. Belgili qalamgerler taǵylymdy oı aıtyp, búgingi aqparat keńistigindegi máselelerdi, el ishindegi, saıasattaǵy jańalyqtardy tilge tıek etti. Tuǵyry bıik basylymdardyń el múddesine jumys istep kele jatqanyn jetkizdi.
«Bala kúnimizden janymyzǵa jaqyn, kózimizge ystyq kórinetin respýblıkalyq «Egemen Qazaqstan» men «Kazahstanskaıa pravda» gazetterine jazylýǵa óńir jurtshylyǵy nıetti. Sebebi qos gazette, eń aldymen, eldiń tynys-tirshiliginen habar berilse, ekinshiden, ár oqyrmannyń júreginen oryn alatyn tarıhı, ádebı-mádenı taqyryptardy qamtıtyn maqalalar jıi jarııalanyp turady. О́zim de jyl saıyn merzimdi basylymǵa jazylýdy osy gazetterden bastaý qajettigin aıtyp otyramyn», degen oblystyq qoǵamdyq damý basqarmasy basshysynyń orynbasary Serik Beımuhanbetov qonaqtarǵa alǵysyn aıtyp, «Jetisý jaýhary» atty ensıklopedııany syıǵa tartty.
Kópshiliktiń kókeıinde búgip jatqan san qıly dúnıeni joǵary jaqqa jetkizýdi maqsat etken gazet qyzmetkerleriniń eńbegi eren. Dúnıe dıdaryndaǵy qym-qıǵash qubylystarǵa pikir qosyp, paıym ıleýinen ótkizetin sol jýrnalıstiń jumysyn áleýmettik jelidegi aqparattyq saıttar keıde orynsyz synap-mineıdi. Bilimsiz blogerlerdiń jalǵan aqparymen aýyzdanǵan aǵaıynnyń týra joldan aýytqýy op-ońaı. Sondyqtan resmı basylymdardaǵy shynaıy derekterge den qoıǵan abzal. Buǵan basqosýǵa jınalǵan jurt ta basa nazar aýdardy.
«Bolǵan oqıǵanyń tizbesi degen bar. Mysaly, bireýler qazirgi kezde buzylǵan ǵımarat, jol máselesi sekildi jańalyqty jaman jaǵynan kórsetkisi kelip, ǵalamtorǵa salady. Al basylym memleket qandaı jumys júrgizýde, qarajat bólindi me, joq pa, jospary qandaı, keleshegi ne bolady degen suraqtarǵa jaýap berip, tereńnen zerttelgen maqalalar jarııalaıdy. Mine, osy turǵydan kelgende gazettiń berer paıdasy zor. Ásirese aqparattyq soǵys kezinde gazet-jýrnal aýadaı qajet. Bilimdi, bilikti, eldi, jerdi qorǵaıtyn urpaq gazet oqý kerek», dedi ardager jýrnalıst Núsipbaı Ábdirahym.
Jıyn barysynda zamannyń qıyn-qystaý kezinde de óz oqyrmanyn joǵaltpaǵan qos gazettiń taralymyna turaqty túrde atsalysyp júrgen qaraǵaıdaı qalyń oqyrmandarymen aradaǵy baılanystyń jibin úzbeý basty maqsat ekendigi basa aıtyldy.
* * *
Tústen keıin egemendikterdiń kelgenin estigen I.Jansúgirov atyndaǵy Jetisý ýnıversıtetiniń stýdentteri olardy oqý ornyna kezdesýge shaqyrdy. Bilimgerler aǵa býyn áriptesterimen dıdarlasyp, qazirgi jýrnalıstıka týraly keńinen áńgime qozǵady.
«Jýrnalıst – kádeli kásip. Sebebi ol halyqtyń atynan sóıleıdi jáne qoǵamdy damytýǵa qyzmet etedi, – degen Talǵat Batyrhan jer betinde dál osyndaı artyqshylyǵy kóp, besaspap bolýdy talap etetin bedeldi mamandyq sırek ekenin jetkizdi. – Qaı adam tikeleı baryp Prezıdentten suhbat alyp, kez kelgen mınıstrmen, ne bolmasa Premer-Mınıstrmen tikeleı efırge shyǵyp, eldi tolǵandyryp júrgen máseleler tóńireginde saýal qoıa alady? Mundaı quzyret tek jýrnalısterde ǵana bar. Jýrnalıster – qashanda el janashyry, onyń qamshygeri. Sondyqtan tańdaǵan mamandyqtaryńa adaldyqtan aınymańyzdar. Oqyńyzdar, izdenińizder, jazýdan jalyqpańyzdar, – dedi aǵynan jarylyp.
Stýdentter qonaqtarǵa kókeıde júrgen saýaldaryn qoıyp, búgingi jýrnalıstıkanyń bedeli týrasynda oı qozǵady. Qos gazetke saraptamalyq, tanymdyq maqalalar jazyp, semestr aıaqtalǵanda Astanaǵa baryp, praktıkadan ótýge qulshynysyn bildirdi.
«Jýrnalıster aqparatty tabýǵa, óńdeýge, taratýǵa jáne saqtaýǵa mindetti. Sondyqtan da biz, aǵa jýrnalıster, jas mamandy irikteý men daıarlaýǵa jan-jaqty kóńil bólýimiz kerek. Bul rette búgingideı kezdesýdiń mańyzy zor. Qoǵamnyń rýhanı damýyna kedergi keltiretin máseleler kóp. Áıtse de jas mamandardyń ynta-jigerin shyńdap, tálim berýge biz qashanda daıynbyz. Jaqsy jýrnalıst mansapqumarlyqtan ada bolýy kerek. Másele ataqta emes, ómirde salǵan izińde, alǵan ornyńda, eńbegińde. Qoǵamǵa, týǵan jerińe, elińe qanshalyqty septigi tıip otyr, mine, sol mańyzdy», dedi S.Maldybaev.
Bolashaq jýrnalıster qos gazettegi jandaryna jaqyn jarııalanymdardy ýnıversıtet kitaphanasynan oqyp turatynyn jasyrmady. Basqa da basylymdardy qalt jibermeı, áleýmettik jelidegi aqparattardyń anyq-qanyǵyna kóz jetkizetinderin tilge tıek etti. Kezdesý sońynda jastar qonaqtarmen estelik sýretke túsip, shyǵaryp saldy.
Gazettiń bedeli ósse, halyqtyń da mereıi asqaqtaıdy. Búgingi baspasózdiń basty boryshy – kóptiń kókeıindegi oıdy tamyrshydaı dóp basa bilý. Baqsańyz, otanshyldyq pen ultjandylyqqa uıytar kórkem ańsardan týǵan máıekti maqalalar óz jemisin berip jatyr. Ony jer jannatyna arnaıy at basyn burǵan el gazetiniń ókilderine degen jetisýlyqtardyń alǵaýsyz alǵysynan-aq ańǵarýǵa bolady.
* * *
El ishine shyqqan egemendikter sondaı-aq Jetisýdyń shuraıly bir pushpaǵy Aqsý aýdanynda bolyp, Oıtoǵan aýylynda ornalasqan Ilııas Jansúgirov atyndaǵy mektep muǵalimderimen pikir almasty. Jyr dúldúli týyp-ósken aýyldyń ákimi Venera Berikqyzy bizdi jyly shyraımen qarsy alyp, jergilikti jaǵdaımen tanystyrdy. Onyń aıtýyna qaraǵanda, munda 600-den asa adam turady. Biri malyn baǵyp, ekinshileri eginin salyp, kúnkóris qamyn jasap jatqan kórinedi. Bereke-birligi bekem oıtoǵandyqtar oıyn-toıdan da kende emes eken. Aýdan asyp, oblys baryp, túrli báıgeden ozyp kelgenderin olar maqtanyshpen aıtty. Aýyl basshysy sóz arasynda baıaǵy keńestik kezeńde salynǵan klýbtyń ábden tozǵanyn, onyń ornyna jańa mádenıet úıin salý qajettigin, alaıda turǵyndarynyń sany bir myńǵa jetpeıtindikten, ondaı múmkindikke qol jetkize almaı otyrǵandaryn ókinishpen jetkizdi. Áıtse de jaqsy kúnnen kúder úzbeıtindikterin bildirdi. Qazaq poezııasynyń Qulageri kindik kesip, kir jýǵan aýylda túptiń túbinde zamanaýı mádenıet otaýy shańyraq kóteretinine senimderi mol.
Bir kezderi alty júz oqýshyny qamtyǵan úsh qabatty bilim uıasynda bul kúnderi 121 bala oqıtynyn alǵa tartqan mektep dırektory Dastan Saǵymbaev jas urpaqty tárbıeleý jolynda ózderi atqaryp jatqan ıgi isterge toqtaldy. Osy oraıda ustazdar ujymy aıryqsha oryn alatynyn atap ótti.
Bir aıta keterligi, mekteptegi mýzeı órenderdi eldi, jerdi súıýge baýlıtyn tárbıe hám taǵylym múıisine aınalypty. Onyń ishi aýyl tarıhyn aıshyqtaıtyn jádigerlerge tunyp tur. Ásirese Ilııas Jansúgirovtiń ómiri men shyǵarmashylyǵyna úlken mán berilipti. Sosıalıstik Eńbek Eri Qurmanbaı Jambaev bastaǵan Jaqabyl Janábilov, Nurlyhan Ysqaqova, Qajyken Ydyryshbaev, Saıaq Qurmanbaev sekildi omyraýlary orden, medaldarǵa toly óndiris ozattarynyń sýretteri de samsap tur. Úı-úıden jınalǵan úlkendi-kishili eski eksponattar da eriksiz kóz tartady. Munyń bári óskeleń órenderimizdiń ótkendi tanyp, bilýi úshin qajet ekeni talassyz.
* * *
Mektep muǵalimderimen bolǵan áńgimede de, Aqsý aýdany ákiminiń orynbasary Ǵazız Otarbaevpen oı bóliskenimizde de «Egemen Qazaqstan» oqyrmandarynyń qatary byltyrǵydan artpasa, kemimeıtini aıtyldy.
Jalpy, Jetisý jerindegi júzdesýlerde «Egemenge» degen el yqylasy erekshe ekenine kóz jetkizdik.
Jetisý oblysy
