Dúbirge toly dúnıe
Qazirgi zamandy jahandaný zamany deımiz. Elderdiń qaýymdasýy kúsheıdi. Sodan da oǵan kózqaras ta ózgergen. Eýroparlament saılaýynan da osyndaı ózgeristiń tabyn ańǵarasyń. О́tken jeksenbidegi saılaýda bul aıqyn kórindi.
Ásirese, sońǵy kezdegi ekonomıkalyq daǵdarys halyq arasynda ártúrli pikir týdyryp otyr. Bireýler oǵan tótep berýdiń jolyn qaýymdasyp kúresýden izdese, ekinshileri árkimniń óz kúnin ózderi kórgenin qalaıdy, bireý úshin shyǵyndanyp, onyń aýyrtpalyǵyn kóterýdiń qajeti joq degendi aıtady. Sol sońǵylary jetekshi elderde kóbirek. Eýroparlament saılaýynda ásireultshyldardyń, eýrokúmánshilerdiń (eýroskeptıkterdiń) birshama kóbirek daýys alýy da sodan.
Ishkieldik saılaý men Eýroparlament saılaýynyń arasynda aıtarlyqtaı aıyrmashylyq bar. Halyqtyń, saılaýshylardyń ishki jáne syrtqy máselelerge kózqarastary ártúrli. Jurt ishki máselelerde eldegi bir partııanyń saıasatyn qoldasa, syrtqy máselede, naqtyraq aıtqanda, Eýroodaqtyń qyzmetin baǵalaýda ekinshi partııany qoldaýy ábden múmkin. Eýroparlament saılaýynan sony ańǵardyq.
Ulybrıtanııada alma-kezek bılik tizginin ustap kele jatqan eki partııa bar: konservatıvtik jáne leıborıstik. Ishki saıasatta halyq negizinen osy eki partııanyń bireýine qulaq asady. Eýroparlament saılaýynda jurt eldiń Eýroodaq uıymynan shyǵýyn urandap júrgen Táýelsizdik partııasyna 29 paıyz daýysyn berdi. Halyqtyń úshten birine taıaýynyń Eýroodaqqa qulqy joq. Eýroparlamentte óz múddesin qorǵasyn dep oǵan ókilderin kóbirek usyndy. Al bıliktegi konservatorlyq partııaǵa saılaýshylardyń tórtten biri ǵana daýys berdi.
Fransııadaǵy jaǵdaı da osyǵan uqsas. Ádette ishki saılaýda on paıyz tóńireginde daýys jınaıtyn ásireońshyl «Ulttyq maıdan» partııasy 25 paıyzǵa ıe boldy. Onyń kósemi Marın Le Penniń bedeli sharyqtaý bıikke kóterildi. Oǵan Halyq qozǵalysyn qoldaýshy ońshyl odaqtyń 20 paıyzyn qossa, bulardyń yqpalynda saılaýshylardyń jartysyna jýyǵy bar degen sóz. Qazirgi bıliktegi Fransýa Ollandtyń Sosıalıstik partııasynyń 14 paıyzben shektelýin sarapshylar oısyraǵan jeńiliske qosyp otyr.
Eýroodaqtyń saıasatyna da, ekonomıkasyna da tirek bolyp otyrǵan Germanııada kansler Angela Merkeldiń blogy 36 paıyzben óz ornyn saqtap qalǵanymen, «Germanııa úshin balama» partııasy 6,5 paıyz jınap, Eýroparlamentke óz ókilin jiberýge múmkindik alǵany – eýrokúmánshilderdiń barlyq jerde bas kótergenine aıǵaq.
Eýroparlamenttiń quramy 751 depýtattan turady. Jańa quramda biraz ózgeshelik bar. Ásireońshyldar men eýrokúmánshilder qatary biraz artqany anyq. Biraq olar eýroodaqtyq saıasatqa sheshýshi yqpal etetindeı dárejede emes. Degenmen de, muny úrdis dep qabyldaýǵa bolady. Qazir Eýroparlamenttegi depýtattardyń 16-17 paıyzdaıy ǵana eýropalyq ıntegrasııaǵa qarsy.
Buryn ózekti máselelerdi sheshkende, ádette ońshylsentrıster men solshylsentrıster arasyndaǵy til tabysý qajet bolsa, endi sentrıster men radıkaldy partııalardyń til tabysýy qajettigi týatyn túri bar. Sonymen birge, barǵan saıyn radıkaldardyń qatary ósip kele jatqany da shyndyq.
Taıland: qarsylastardy sý bólip tur
Mine, bir aptadan asty – Taıland áskerılerdiń qolynda. «Zańdylyq pen tártipti saqtaý úshin» áskerı tóńkeris jasaǵan olar óz tártibin ornatty. О́mir sabasyna tústi deý de qıyn. Telearnalar áskerıler men halyqtyń qaqtyǵysyn kórsetip jatyr.
Bul tóńkeristiń bastalýy da qyzyq boldy. Aldynda áskerıler óz qadamdaryn tártip ornyqtyrý úshin jasalǵan shara, áste de tóńkeris emes dep jarııalady. Bul sóz armııa qolbasshysy general Praıýt Chan-Ochanyń aýzynan shyqqan soń, birqatar aqparat quraldary óz habarlaryn «Bul tóńkeris emes» degen taqyryppen de berdi. Aqparat taratýǵa jaýapty polkovnık Vın Taı Sývarı áskerılerdiń áreketi úkimetpen kelisilgenin, olar óz qyzmetin atqara beretinin de málimdegen.
Biraq jaǵdaı múlde basqasha bolyp shyqty. General Praıýt Chan-Ocha bar bılikti óz qolyna alǵanyn, ózin premer-mınıstr etip taǵaıyndaǵanyn da málimdedi, barlyq telekanaldar baqylaýǵa alynyp, senzýra engizildi, sherýler, mıtıngilerge tyıym salý óz aldyna, bes adamnan artyq jınalýǵa da ruqsat etilmeıtin boldy. Komendanttyq saǵatty buzǵandarǵa qatań shara qoldanylatyny eskertildi.
Osydan keıin ǵana áskerıler óz áreketterin el koroli Pýmıpon Adýlıadettiń qoldaıtynyn málimdedi. Bul el – konstıtýsııalyq monarhııa, memleket basshysy – korol. Sonymen birge, ol – bas qolbasshy. Eldiń konstıtýsııasy boıynsha atqarýshy bılikti parlament taǵaıyndaıdy. Sodan da koroldiń bıligi resmı ǵana kórinedi. Biraq bılikke talasqanda ony paıdalanýǵa da bolady.
Bul eldegi bılik pen oppozısııa arasyndaǵy kúrestiń barysyn buryn da jazǵanbyz. Ol ózi jaǵymsyzdaý sıpatta órbip keledi. Ýájge toqtaý, demokratııalyq saılaýda jeńgendi moıyndaý bul elde bolmaıtyndaı. Burynǵylary óz aldyna, ótken jyldyń aıaǵynan beri el astanasy Bangkokta saıası shaıqastan basqa ómir joqtaı kóringen. Sóz uǵýdan qalǵan tobyr bılik ketsin degen urannan basqany bilmeıtindeı. Iınglak Chınavattyń zańdy saılanǵan úkimetiniń ýájin olar tyńdaǵysy kelmeıdi. Búkil halyq ekige jarylyp, bir jaq ekinshisin ǵaıbattaýdan basqany umytqandaı.
Osyndaı jaǵdaıda áskerılerdiń araǵa júrgeni, qarsylastardy ulttyq uǵysýǵa jetelegeni jóndeı kóringen. Alǵashqy apta bul úmitti aqtaı qoıǵan joq. Áskerılerdiń el úkimetimen kelissózderi de bulyńǵyr, jumbaq. Olar belgili dárejede oppozısııanyń sózin sóılep, bılikte bolǵandardy jazalaýǵa beıimdigi ańǵarylǵandaı. Bul jerde elde bılikti jaqtaıtyndardyń da az emestigin esepke alǵan jón.
Qarsylastar demekshi, olar áli de ajyratyla qoıǵan joq. Bir jaqsylyǵy dese de bolar – olar Bangkokty jaryp ótetin Chao Praııa ózeniniń eki jaǵynda. Arasyn sý bólip tur. Sol sý bolmasa, olar ustasa ketetindeı. Áskerıler olardy ajyratýǵa shamalary kelmesin ańǵarǵannan da bolar, eki jaqty óz oryndarynan ketpeýge shaqyryp otyr.
Sirá, qarsylastardy kúshpen ajyratý múmkin de emes shyǵar. Olardy qarsylasýdan ajyratatyn, qaıtadan biriktiretin kúsh – ulttyq tabysý. Ol áskerılerdiń qolynan kele me, joq pa, bul belgisiz.
Kóptegen elder, BUU-nyń ózi bul eldegi áskerı tóńkeristi aıyptap otyr.
Mamadııar JAQYP, «Egemen Qazaqstan».
