Ulttyq sport • 23 Qarasha, 2022

Kerekýge sadaq atý birlestigi kerek

69 ret kórsetildi

Jaýgershilik zamanda ata-babamyzdyń miner aty beldeýde, bes qarýy kerege basynda saqtalyp, ár aýyldyń ulandary kez kelgen jaǵdaıǵa daıyn bolýǵa mashyqtanǵany aıan. Osy bes qarýdyń biri – ulttyq sadaq atý óneri zamanǵa saı qaıta jań­ǵyryp jatqany kóńil qýantady. Kóshpelilerge tán sadaq atý ádisin Kereký jurtyna nasıhattap júr­gen «Turan» ortalyǵy bú­ginde kásibı órkendeýge bet buryp otyr.

Atadan qalǵan amanat – dástúrli sadaq atýdy jolǵa qoı­ǵan óńirlerdiń qataryna endi Pavlodar oblysy da birtindep qosyla bastady. Buǵan deıin asyq atý, toǵyzqumalaq, at sporttarynan talaı dodada óńirimizdiń aty ozsa, aldaǵy ýaqytta ulttyq sadaq atýdan da mergender kóshi qalyptasyp qalýy bek múmkin.

Pavlodardaǵy «Turan» sadaq atý ortalyǵyn bir jyl bu­ryn Aman Eginbaı esimdi baıanaýyldyq azamat qurdy. Árdaıym izdenis ústinde júretin jigerli azamat bul jaýyngerlik ónerdi ulttyq kınofılmderden tamashalap, keıin osy ulttyq sportty damytýǵa den qoıady. Áýeli Astana qalasyna baryp, Dástúrli sadaq atý federasııasynyń pre­zıdenti Dıas Ahmetovpen jáne osy sporttyń aınalasynda júrgen ózge de janashyr azamattarmen tanysady. Jer­lesimizdiń qundylyǵymyzǵa degen umty­lysyn kórgen federasııa mú­sheleri az ýaqyt ishinde dástúrli sadaq atýdyń qyr-syryn úı­retedi. Al bıylǵy jyl basynda bul mergendik óner ulttyq oıyndar qataryna resmı túrde qabyldanǵany Amandy múlde yntalandyryp jibergendeı. Jaqynda Mańǵystaýda osy ulttyq oıyn túrinen ótken chem­pıonatqa qatysa almasa da, atalǵan birinshilik bul sport túrin damytýǵa úlken qadam boldy dep esepteıdi ol.

– Jalpy, sporttyq sadaq atý men dástúrli sadaq atý spor­tynyń aıyrmashylyǵy kóp. Olımpıadalyq sport túrinde nysanany optıka arqyly kózdep, araqashyqtyq pen jyldamdyqty sol arqyly shamalap atady. Al dástúrli sadaq atýda kez kelgen nysanaǵa ishki túısik pen qol mergendiginiń úılesimi asa qajet. Oıynshynyń ózine psıhologııalyq turǵydan senimdi bolýy, sadaq-jebesin kezemes buryn nysanany oısha atyp túsirýi mańyzdy. Osylaısha, áýeli baǵytty oısha túzep alasyń da, kirisin (atý jibi) shireı turyp bosatasyń. Kóbine qaýyrsyndy aǵash jebe paıdalanylady. Qazirgi erejedegi qashyqtyqtar – 50, 70 metrden dóp tıgizetin qazaqtyń mergen jigitteri az emes. Jýyqta Túrkııada ótken Dúnıejúzilik kóshpeliler oıynynda Qasymhan Qanat esimdi otandasymyz dás­túrli sadaq atý jarysynda kú­mis júldeger atanǵany málim. Bul sport túri Túrkııada jaqsy da­myǵany baıqalady. 180-nen astam birlestik qurylǵan. Olar sadaqty «ıaı» deıdi. Bizdińshe, «jaı» ǵoı. Tilimizde «jaı oǵyn­daı» degen sóz tirkesi bar. Sa­daqty ertede halqymyz jaı dep te ataǵany málim, – deıdi Aman.

Dástúrli sadaq atýdyń bu­ǵanasy bekı bastaǵan jas urpaqqa paıdasy ushan-teńiz. Sadaqty ustap, nysanany kóz­deı bastaǵanda bul iske adam aǵzasyndaǵy óte sırek qoz­ǵalatyn bulshyq etter de ju­mylatyn kórinedi. Ári bala boıynda baǵyt túzeý, maqsatqa jetýdegi tabandylyq qasıetterin túzedi. Budan bólek, dástúrli sadaq atý, medısına tilimen aıt­qanda, kádimgi «antıstress». Kúızeliste júrgen, ýaıymy kóp adam atý alańyna baryp, qolyna sadaq alsa jigerlenip, jeńildenip sala beredi, deıdi ulttyq sporttyń mańynda júr­gen mamandar. Ertedegi patshalar óz qyzdaryn elden asyp týǵan mergenderge uzatýy da kóp dúnıeni ańǵartsa kerek. Sebebi sadaq mergenderi óz maqsatyna jetpeı qoımaıtyn jaýynger rýhty bolyp keledi.

ar

Aman Eginbaıdyń aıtýyn­sha, kóshpeliler áleminde sadaqtyń «qazaq sadaǵy», «osman sadaǵy», «mońǵol sadaǵy» degen túrleri bar. Sonyń ishinde «qazaq sadaǵy» kólemi jaǵynan shaǵyn jáne kez kelgen jerde atýǵa yńǵaıly. Qazaq – at ústinde jortyp júrgen jaýynger halyq. Shaýyp kele jatqan attyń ús­tinen nysanaǵa dóp tıgizý úshin sadaqtyń shaǵyn túrde jasalǵany utymdy bolatyny túsinikti. Al mońǵol, osman jáne Eýropa jurtyna tán sadaqtar kólemdi bolǵandyqtan, at ústinde qoldanýǵa óte yńǵaısyz. Jebe jaǵynan da aıyrmashylyqtar kóp. Ertede qazaq mergenderi arqan qııatyn, jaýdyń záresin ushyrýǵa arnalǵan ysqyrǵysh, ot tutatqysh jebelerdi de jıi qoldanǵan. Qazaq sarbazdary kóbine saby aǵashtan jasalatyn, al ushy súıek nemese metaldan daıyndalǵan aıyr ushty jebelermen soǵysqan.

– Dástúrli sadaq atýdaǵy eń kúrdelisi – jamby atý. Sha­ǵyn, tabaq kólemindeı ǵana dóńgelek nysanany atyp túsirý tek mergenderdiń mergeniniń ǵana qolynan keledi. At ústinde shaýyp kele jatyp nysana kózdegendegi taǵy bir erekshelik, kóshpelilerge tán atý úlgisi de úlken ról oınaıdy. Mysal úshin, Eýropa halqy sadaq atqanda jebeni suq saýsaǵy men ortańǵy saýsaq ortasyna ustaıdy. Ol – kózmergenderge tán úrdis. Biz­diń túrki jurty, sonyń ishinde qazaq halqy jebeniń qaýyrsynyn bas barmaq pen suq saýsaq arqyly qysyp turyp jiberedi. Sońǵy ádis kez kelgen jaǵdaıda ata berýge múmkindik týdyratynyn baıqap júrmiz. Sondyqtan kóshpeliler ádisi óte yńǵaıly ekenin aıtqym keledi. Bir kitaptan oqyǵanym bar edi: Kóterińki kóńil kúıdi nemese jaǵymdy jańalyqty bildirýge arnalǵan bas barmaǵyn shoshaıtyp kórsetý ym-ısharasy kóp elde qalyptasqan eken. Osy bas barmaqty kókke kóterip kórsetý túrki jaýyngerlerinen qalǵan úrdis desedi. Tutqynǵa túsken túrki mergenderin dushpandary endigári jebe ustaı almasyn dep bas barmaǵyn shaýyp tas­tap otyrǵan. Bas barmaqtan aıyrylǵan jaýyngerge odan asqan baqytsyzdyq joq bolǵan. Sonda tutqynnan aman-esen oralǵan sarbazdarymyz alystan hal su­rasqanda bas barmaǵyn shoshaıtyp, «bári jaqsy» dep belgi bergen, – deıdi ulttyq sport janashyry.

«Turan» sadaq atý ortalyǵy búginde Pavlodar qalasyndaǵy qymyzhana janynan oryn tepken. Ashyq aýada ornalasqandyqtan, óz jumysyn kún jyly mezgilde ǵana usyna alady. Bıyl jaz boıy kóptegen oqýshy bul jerde sadaq ustap, mergendikterin shyńdady. Keıde qaıyrymdylyq jarystary uıymdastyrylyp, balalar sadaq atýdy tegin túrde meńgerdi. Aman Eginbaıdyń aıtýynsha, munda kez kelgen eńbek ujymdary, jeke azamattar kelip, jattyǵýyna múmkindik bar. Oblys ortalyǵynda ótetin túrli merekeler men sharalarda sadaq atý alańy jumys istep, kópshilik óz qyzyǵýshylyǵyn bildirip jatady. Ázirshe sadaq atý ortalyǵynyń isi áýesqoı baǵytta ǵana órbýde. Jigerli azamat aldaǵy ýaqytta óńirden dástúrli sadaq atý federasııasynyń fılıalyn ashý­dy armandap júr. Tek bul turǵyda respýblıkalyq federasııa men oblystyq sport jáne dene shynyqtyrý basqar­masynyń qoldaýy aýadaı qajet.

Amannan bul kásibinen qansha paıda tabasyń dep suradyq. Aqkóńil azamat jymıǵan qalyp­pen eshbir tabystyń joq ekenin jetkizdi. Anda-sanda uıym­dastyrylyp turatyn mere­kelerdegi sporttyq is-sharalar men jarystardan túsken az-maz qarajatqa nysana materıaldary men jebe satyp alamyn deıdi. Bir jarystyń ózinde kemi 2-3 jebe synyp, birneshe nysana paıdalanylady. Al bir ǵana jebeniń quny 2 myń teńge ekenin eskersek, kásip ıesiniń bul oıynnan olja taýyp otyrmaǵanyn ańǵarasyz.

Sóz sońynda Aman Eginbaı ulttyq jaýyngerlik ónerimizdiń damýy úshin sadaq atýdy golf tárizdi dáýletti adamdardyń súıikti oıynyna aınaldyrý qajet dep sanaıtynyn jet­kizdi. Sebebi endi ǵana óris ala bastaǵan mergendik ónerdi órken­detýge qarajat quıý qajet. Mem­leket tarapynan da zor qam­qorlyqqa suranyp tur. Sońǵy ýaqyttary Memlekettik keńesshi Erlan Qarın demalys kúnderi elordadaǵy dástúrli sadaq atý ortalyǵyna baryp, nysana kózdep júrgen kórinedi. Bul jaǵymdy úrdis ózge de el aǵalary men atqaminerlerge juǵysty bolsa eken degen tilegimiz bar.

 

PAVLODAR

Sońǵy jańalyqtar

Qaterli isikti emdeýdiń jańa ádisi

Medısına • Búgin, 21:15

Qaterli isikti emdeýdiń jańa ádisi

Medısına • Búgin, 21:15

Jumysshylarǵa suranys kóp

Qoǵam • Búgin, 21:09

Aıan týraly baıan

Rýhanııat • Búgin, 21:07

eGov Mobile qosymshasyna júginedi

Qoǵam • Búgin, 21:06

Qurylysty sıfrlandyrý deńgeıi tómen

Qazaqstan • Búgin, 21:05

Úzdikter anyqtaldy

Fýtbol • Búgin, 21:04

Jigitter jigersizdik tanytty

Sport • Búgin, 21:03

Fransııa – pleı-offta

Fýtbol • Búgin, 21:01

Baqyttyń mekenin ulyqtaǵan joba

Qoǵam • Búgin, 20:58

Aıazdaǵy apat

Aımaqtar • Búgin, 20:57

Arheolog asýlary

Qoǵam • Búgin, 20:54

Ekibastuz turǵyndary jylýsyz qaldy

Aımaqtar • Búgin, 10:52

ShQO-da taǵy birneshe jol jabyldy

Aımaqtar • Búgin, 10:42

27 qarashaǵa arnalǵan aýa raıy boljamy

Aýa raıy • Búgin, 09:13

Uqsas jańalyqtar