Tanym • 23 Qarasha, 2022

Shalva ustazdyń dárisi

134 ret kórsetildi

Qazaqstannyń aǵa jáne orta býyn muǵalimderi arasynda keńestik saıası qýǵyn-súrgin jyldary Grýzııada týyp, «jylymyq» tusynda pedagogıka salasyna tyń oılar alyp kelgen KSRO PǴA akademıgi, psıhologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Shalva Amonashvılıdi bilmeıtinder kemde-kem. Onyń ǵylymı izdenisteri 80-jyldardyń aıaǵynda keń nasıhattaldy. Senimge, súıispenshilikke, shynaıy jetilýge qatysty tujyrymdary áli de ózekti. Akademık osy baǵytta 30-dan asa monografııa, esse, oqýlyq jazypty. Búginde 90-nyń tórine shyqsa da tyń, kúrdeli qoǵam týraly aıtary da az emes.
Pedagogıka abyzy Shalva Amonashvılı elimizge talaı ret kelip, dáris oqyǵan. Bıyl 14 mamyrda respýblıkalyq «Senimen Bolashaq» ata-analar qoǵamdyq birlestiginiń shaqyrýymen Almatydaǵy alqaly eldik jıynǵa qatysty. Eleýli oı-usynystaryn ortaǵa salyp, Qazaqstan pedagogteriniń yqylasyna bólendi. Osy tarıhı kezdesý-dáristiń kýásindeı taıaýda «Senimen Bolashaq» QB akademık Sh.Amonashvılı «Izgilik pedagogıkasy» atty eńbegin tuńǵysh ret qazaq tiline aýdaryp, oqyrmanǵa usyndy («Sanaly ata-ana akademııasy», 2022).
Tómende oqyrmandardyń ótinishimen Shalva ustazdyń Almaty dárisi jazbasynan jáne atalǵan kitabynan úzindilerdi jarııalap otyrmyz.

Mektep te – ımandylyq úıi

Biz ózimizdiń muǵalimder keńesinde nege eshkimge keregi joq, jaýaby daıyn máselelerdi talqylaımyz? Basqa ómirlik mańyzdy nárseler turǵan joq pa? Biz ózimizdi ózimiz ǵana emes, oqýshylardy da tunshyqtyramyz-aý. Kúnnen-kúnge mektepte kúlimsireýimiz azaıyp barady. Jarqyn júrýdi múlde toqtatýǵa jaqynbyz. Bárimiz – aqyldy adambyz, eń sońǵy kúlimsireý joǵalsa, bilim keńistiginde ne bolady?

Fızıka pániniń muǵaliminen surańyzshy, mektepte onsyz da az kúlimsireý sekildi jerdiń tartylys kúshi joǵalsa, planetamyz ben bizge ne bolatynymyzdy?.. Nemese bıologııa pániniń muǵalımasy aıtsyn, balalarǵa kúlimsireýden bas tartqanymyz sekildi, kletkalar zat almasý úderisin toqtatsa, aǵzamyzda ne bolatynyn?

Muǵalim kúlimsiremese, mektep janal­ǵyshqa aınalady. Onsyz balalar sýsyz jáne kúnsiz qalǵan gúlder sekildi. Balaǵa qurǵaq aqyl aıtýmen, tártipti jalań qaıta­laýmen, urysýmen, jazalaýmen, ekilik qoıýmen, ata-analaryn shaqyrýmen aınalysatyn qojyraǵan pedagogıka talaı urpaqtan-urpaqqa ózgerissiz shyr aınalýmen keledi. Áriptester, bizder tun­shyǵýdamyz, baıqamaısyzdar ma? Bizdiń shákirtterimiz tunshyǵýda! Tunshyǵýdamyz jáne tunshyǵýda, sebebi bizder bilim keńistiginiń ekologııasyn buzdyq. Ol dórekilikke, basyp janshýǵa, qorqytýǵa, mysqyldaýǵa, ashýlandyrýǵa, ákireńdeýge, zekýge, tyıym salýǵa tózbeıdi. Osynyń bári balalarǵa, oqýshylarymyzǵa, olardyń ıgiligine emes, zııan keltirýge baǵyttalǵan.

Bilim keńistigi – Qudaıdyń úıi, ol – qasıetti. Jurt ǵıbadathanada aıqaılaýǵa, dórekilik tanytýǵa, keleke qylýǵa bolmaıtynyn jaqsy biledi. Mektepte de bárimiz rýhymyzǵa tereń úńilýge jáne júregimizben kúlimsireýge tıispiz.

Bilim keńistigi de – ǵıbadathana, ıá, sizdershe – meshit! Bul jer – balanyń Qudaı bergen qabiletin ashatyn qasıetti oryn. Ony júzege asyrýshy – biz, muǵalim­dermiz. Bylaısha aıtqanda, «Qudaıdyń qyzmetshilerimiz». Al balanyń qabiletin ashý tek qana mahabbatpen, rýhanı súıispen­shilik­pen, júrektiń kúlimsireýimen júzege asady.

Árkim tazarýdy ózinen bastamasa, mektep ómiri de tazarmaıdy. Ekken orýy, bergen alýy tıis.

Biraq erteń ne oramyz, ne alamyz?

* * *

– Sen taǵy da úı tapsyrmasyn orynda­maǵansyń ba?

– Sizge túsindirip aıttym ǵoı...

– Synyptan shyq!.. Ákeń keletin bolsyn!

– Sizge túsindirip aıttym ǵoı...

– Synyptan shyq deımin!

– Sizge túsindirip aıttym ǵoı...

– Sen sańyraýsyń ba?.. Sen kereń ǵana emes, oǵan qosa meńireýsiń...

Shyq deımin, estip tursyń ba?

– Nege maǵan dóreki sóıleısiz? Sizge túsindirip aıttym ǵoı...

– Ondaıdy súıgen qyzyńa aıtasyń... Ket aýlaq, synyptan shyq...

Muǵalimniń bozbalany qyzdardyń kózinshe osyndaı odaǵaı sózdermen jekýi jaman uıat batpaǵyna batyrdy. Ol ustazǵa yzalana qaraıdy da, betine bir túkirgendeı, synyptan atyp shyǵady.

Ony dereý qýyp jetip, toqtatýǵa tıissiz! Siz kezekshi muǵalimsiz be? Korıdorda júgire qashqan balaǵa kómektesińizshi, ótinem. Ol ózin óte nashar sezinip tur, ony qorlady, eń jandy jerine tıdi. Ol qatty ashynyp barady. Adamdyq tanytyp, meıi­rimdilik kórsetińiz.

– Toqta, káne! – Qashqannyń artynan kezekshi muǵalim aıqaılaıdy. – Toqta, kimge aıtyp turmyn!

Nege dórekilik kórsetesiz, kezekshi ustaz? Odan da sońynan júgirińiz, meıirimdilik tanytyńyz. Ol, bálkim, mekteptiń bolashaq maqtanyshy shyǵar. Bolashaq uly ǵalym bolar... Kezekshi muǵalim, qutqaryńyz ony!

– Jyndy! – aıqaı salady kezekshi muǵalim. Synyptan súıkimdi qyz júgirip shyǵady, qashqan jigitti qýyp jetpekshi. Kezekshi, ony toqtatpańyz, ol qashqandy qýyp jetsin, áńgimesin aıtsyn, til tabyssyn, bul – ony qutqarýǵa tıgizgen septigińiz!

Kezekshi muǵalim ony jasamaıdy, qyzdyń jolyn kes-kesteıdi. Dırektorǵa qaraı súıreleıdi.

Al jasóspirim kóshemen jyndy adamdaı júgire bezip keledi.

 Eń bolmasa ári-beri aǵylyp ótip jatqandardyń arasynan Qudaıǵa qaraǵan bir adam balany toqtatyp, onyń jaraly jan dúnıesin uǵýǵa tyrysa ma eken? Joq, ondaı da tabylmaı tur. Balanyń esine muǵalimniń ózine kórsetken dóreki qylyǵynan qatty jábirlenip, qorlanǵany túse beredi...

– Jyndy adamdaı sendelip, kóshede qalaı júrýdi de bilmeıdi! – Balaǵa ótip jatqandar osylaı kúńkildeıdi.

 Bala júgirgen kúıi dárihanaǵa kiredi. Aq halatty áıel, provızorlyq kásipten buryn siz adamsyz ǵoı, endigi bar úmit ózińizde! Oǵan chek jazýǵa asyqpańyzshy, suraǵan dári-dármegin birden bere salmaı, ár nárseni syltaýratyp, jaǵdaıyn bilińizshi. Dárigersiz ǵoı, onyń kózine qarańyzshy, nelikten oǵan sonsha kóp dári kerek bolyp qalǵanyn túısigińizben uǵyńyzshy.

– Bes býma! – dep dárihanashy balanyń suraǵanyn qolyna ustata saldy. Oǵan adamdy qutqarýdan buryn satýǵa qoıylǵan dárini tezirek ótkizý mańyzdyraq.

Bala óz úıiniń podezine entige basyp kiredi.

Baspaldaqtan tómen túsip kele jatqan kórshi, endigi bar úmit sizde! Kórip tursyz ǵoı, óz balańyzben jasty oqýshy sabaq ýaqytynda úıine erte kele jatyr. Júzine qaradyńyz ba, bir nársege tastúıin be­kin­­gendeı! Endi ony aldaǵy báleden qut­qaratyn – jalǵyz siz ǵana! Buryn esh­qashan eshkimge dóreki minez kórsetpegen, árqashan kórshilermen sypaıy amandasyp ótetin bala bul joly sizdi qaǵyp ótti ǵoı. Onysyna keshirim de suraǵan joq. Buryn mundaıyn eshkim baıqamaǵan. Keıin ózge kórshilermen birge sol kúni onyń muǵalimmen eregesip qalyp, ustazy qyzdardyń kózinshe balaǵattap- qorlaǵanyn estip, ózińiz kýá bolǵan baspaldaqtaǵy kezdesýdi áńgime qylyp turmaı, sol sátte ony qutqaryp qalýǵa múmkindigińiz bolǵanyn moıyndaısyz ba? Endeshe, qazir sońynan júgirińiz, bógeńiz, áńgimege tartyńyz, ony jalǵyz qaldyrmańyz!

– Soqyr bolyp qaldyń ba? – dep mińgirleıdi tyjyrynǵan kórshi. – Álde esińnen adastyń ba?

Bala óz páteriniń esigin ashady. Qalam­sap­pen qaǵazǵa: «Keshir meni, mama! Ári qa­­raı bulaı ómir súrgim kelmeıdi», dep asy­­ǵys jazyp, onysyn ústel ústine qaldy­rady.

Qudaıym-aý, bir jan balasy sol sátte eń quryǵynda telefon soǵar ma edi... Árıne, balaǵa kúsh kórsetken muǵalim ony istemeıdi. Balanyń artynan júgirgen qyzyna: «Sen de sonyń artynan qury, ket!» dep, sosyn basqa oqýshylarǵa: «Osymen qutylam deı me... Men áli mundaılarǵa kórsetemin!» dep synypty qýyryp jibergen adamnan ne kútesiz? Selsoq kezekshi muǵalim de telefon soqpaıdy. Balany qýyp jiberdi me? Durys istegen! О́zine sol kerek! Sóıtip, balanyń artynan qýǵan qyzdy kúshtep dırektorǵa aparady. Eń bolmasa sol janashyr qyz kezekshi muǵalimniń qarýly qolynan sytylyp shyǵyp, balanyń artynan qýyp jetip, óziniń súıetinin aıqaılap aıtar ma edi?..

Eshkim telefon soqpaıdy, eshkim esik qaqpaıdy, eshkim shaqyrmaıdy. Balaǵa, shynynda, dúnıe bos. Ol óz bólmesine kiredi. Osynda ol sońǵy úsh kúndi baqytty kúıde uıyqtamaı ótkizgen. Bala ǵashyǵyn oılap, neshe túrli qııalǵa batqan. Ol óz jasaǵan aspaptarǵa qarap kúlimsireıdi. Osy aspap birneshe jyl ótken soń óz atymen atalatynyn, árıne, bilmeıdi. «9-synyptyń oqýshysy budan da uly jańalyq ashýǵa da­ıyn­dalyp júr edi» dep ózi týraly jurttyń aıtatynyn da boljaı almaıdy. Kresloǵa otyryp, jańa satyp alǵan dárini ýystap aýzyna salady. Sálden soń esin joǵaltady. Arǵy jaǵy – máńgilik uıqy... Jan azasy!

* * *

pva

O, uly kúlimsireý!

Statıstıka óziniń «orta eseppen» deıtin qazynalyq tilinde bylaı deıdi: kún saıyn ortasha eseppen on jeti oqýshy muǵalimmen, ata-anamen aradaǵy kıkiljiń kesirinen ózine-ózi qol salyp óledi. Orta eseppen kún saıyn júzdegen ul-qyz pedagogterdiń dóreki jáne qatygez qarym-qatynasynan balalar úıinen qashyp ketedi. Orta eseppen myńnan astam jasóspirim kún saıyn ata-analary men týystarynyń qatygezdiginen úıinen qashady. Orta eseppen kún saıyn...

O, uly Jaratqan!

Bizge, Jer planetasynyń bar­lyq muǵa­lim­derine meıirim men súıispen­shili­gińdi daryta gór! Mektepke kirer aldynda bizdiń kúndelikti ómirimizdi barlyq keleń­sizdikterin qorǵaýǵa kómektese gór! Mek­tepte qarańǵylyq pen túnekke qarsy pedagogıkanyń shýaǵy saltanat qurýyna bizdi shabyttandyra gór!

Qasıet neden bastalady?

Bıik taýdyń bókterinde samarqaý jatqan bir aýyl bar edi. Samarqaý bolatyny onyń turǵyndarynyń beıjaılyǵynan emes. Qorshaǵan álemniń ol aýylǵa samarqaý qaraǵandyǵynan. Aýyl adamdary bir atanyń balasyndaı tatý turatyn. Kishileri úlkenderin tyńdaıtyn, erkekteri áıelderine qulaq asatyn. Olar ókpelesý, renjý, kesirlený, kóre almaý, qyzǵaný, álimjettik sekildi jaman qasıetterden ada edi. Ondaı túsinikteri múlde bolmaǵandyqtan, álgi sózderdi de eshqashan qoldanbaıtyn. Olardyń bári ómirge týǵannan kúlimsirep kelip, qaıtqansha kúlimsireýmen ǵumyr keship jatty. Árkim óz sharýasymen kóńildi de baqytty ómir súretin. Eshqaısysy tabıǵat zańyn buzbaıtyn, janýarlar álemimen de, ósimdikter álemimen de keremet úılesimdi saqtaıtyn. Keshke bári ot jaǵyp, alaý basynda juldyzdarmen syrlasatyn. Aspan álemin tamashalap, árqaısysy ár juldyzdy menshikteıtin. Juldyzdar arqyly ǵarysh zańyn uǵynýǵa yntyǵyp, ózge álemdermen baılanysty ómirdi barynsha bilýge tyrysatyn.

Bir kúni aýylda bir beıtanys adam paıda bolyp: «Men muǵalimmin!» dedi. Jurt basqa jaqtan kelgen adamǵa qýanyp, balalaryna mańyzdy bilim úıretetin boldy dep bir-birinen súıinshi surady. Jaqsy úmitpen qatty sendi. Olar tek bir nársege – muǵalimniń júzinde tıtteı de kúlimsireýdiń belgisi joq ekenine tańǵaldy. Muǵalim túnerip júretin.

Sonymen muǵalim balalardy oqytýǵa kiristi. Ýaqyt óte berdi. Bir kúni úlkender balalardyń burynǵydan ózgerip ketkenine tańǵalysty. Olar ózara talasyp, sál nár­sege ashýlanshaq bolyp, álsizderine álimjettik kórsetip, bir- birimen kádimgideı tóbelesetindi shyǵardy. Kezdesken jerde birin-biri masqaralap, keleke, ájýa qylatyn. Júzderi burynǵydaı kúlimsiremeıtin.

Aýyldyń ańqaý adamdary muǵalimge qatty sengeni sonshalyq, munyń bári ózge órkenıetten kelgen shyǵar desti. Muǵalim buryn bizge belgisiz ónegeli de ónerli bilimdi balalarymyzǵa jaqsylap úıretip, zamanaýı ómir súrýge beıimdep jatyr dep oılady.

Arada birneshe jyl ótti. Balalar ósip, samarqaý aýyldyń tirligi jandanady. Jerdi qalaı paıdalanýdy, ony tıimdi ıgerýdi úırenip, aýyl adamdarynda jekemenshik kózqaras paıda bolady. Jastardyń julymyrlary álsizderdi yǵystyryp, qunarly jerin tartyp alýǵa ádettendi. Jurt bir-birine senbeıtindi shyǵarady. Baıaǵydaı aspanǵa qarap juldyz sanaý, ósimdik áleminiń syryn, saıraǵan qustyń tilin uǵý umytyldy.

Aýylda birtindep úı saıyn televızor, kompıýter, uıaly telefon, avtomobıl qoıatyn garaj paıda boldy. Jurt sypaıy kúlimsireýdiń ornyna daraqy kúletindi shyǵardy. Baıaǵy nur shashyp turatyn júzder birjola joǵaldy. Al sol boıy kúlimsiremeı ketken muǵalim «qııandaǵy taý etegindegi qaımana aýylǵa alǵash órkenıetti men ákeldim» dep maqtanatyn edi...

Senim men túsinistik aıqyndylyǵy

Ustaz Mıhaıl Mıhaılovıch týraly aıtar áńgime kóp. Sonyń biri Bogdan týraly. Ol kezde ustazdyń shaý tartqan kezi. Taǵdyrdyń jazýy sol – ustaz jertólede turatyn. Biraq ol balaǵa úıretýge jer tańda­maıtyn. Bogdandy Mıhaıl Mıhaı­lovıch saıabaqta baıqap qalady. Bala qum­daǵy tańǵajaıyp eskızderge qyzyǵa qarap tur eken.

Ustaz oǵan:

– Men seni biletin tárizdimin, – dedi.

– Men de sizdi tanımyn. Siz – men oqyǵan mekteptiń muǵalimisiz.

– Al, balam, sen qazir qaıdasyń? Onda kórinbediń, basqa mektepke aýystyń ba?

– Joq, men mektepti tastap, úıden de qashyp kettim, – dedi bala.

– Al qazir nemen aınalysasyń? – dep surady ustaz.

– Eshteńemen... Kezbemin... – dep jaýap berdi bala.

– Men óziń jaıly estip edim. Sonymen, sen joǵalǵan Bogdan degen bala boldyń ǵoı?

– Iá, bir aı boldy…

– Polısııa ózińdi sharq uryp izdeıtinin bilesiń be?

– Joq! – dep bala úrkip qaldy. – Eger olar meni taýyp alsa ne isteıdi?

– Ne isteýshi edi. Ata-anańa, sonan soń mektebińe aparady, – dedi ustaz.

– Úıge de, mektepke de barǵym kelmeıdi.

Bala qarııa muǵalimge senip, ishindegisin jaıyp saldy. Qysqasy, olar dos boldy, Mıhaıl Mıhaılovıch oǵan jertólede birge turýdy usyndy.

Balany úıine ne balalar úıine aparý janyn jaralaıtynyn uqqan ustaz ázirge ózimen birge qaldyrýdy jón dep sanady. Basqasha qalaı sheshýge bolatynyn da bilmedi.

Olardyń tańǵajaıyp ómiri bastaldy. Olardyń ómiri shynynda erekshe edi.

Tańmen talasyp dáris bastalatyn. Áýeli álemdik balalar klassıkasyn, kóbine kórkem ádebı klassıkany oqıdy. Oqıdy da oı júgirtedi. Pikirlesedi. Sodan keıin matematıkaǵa otyrady. Bala erekshe qabi­letti bolyp shyqty. Bara-bara tipti algebranyń deńgeıindegi qıyn esepterdi talqyǵa salatyn boldy. Keshkisin olar qııalǵa berilip, nebir tuńǵıyq taqyryptarǵa, pálsapaǵa ketedi.

Ustaz balanyń jazý mashyǵyn arttyrdy. Men Bogdannyń óz otbasy týraly jazǵan ǵajap shyǵarmasyn oqydym. Budan bólek ekeýiniń eń súıikti páni fızıka edi. Olar fızıka týraly pikirlesýden jalyqpaıtyn. Iá, balanyń fızıkadan talanty adam tańǵalarlyqtaı-tyn. Onyń kvanttyq fızıkadan ózindik kózqarasy boldy. Basqa da negizgi teorııalardy ózinshe paıymdaıtyn. Mıhaıl Mıhaılovıch aıtady: «Men ony 3-4 aı oqytqanda baıqaǵanym: kimniń kimge muǵalim bolǵany edi. Men odan kóp nárse úırendim. Ekeýmiz bir-birimizdi ustaz tuttyq, bir-birimizden kóp dúnıe úırendik».

 Iá, Mıhaıl Mıhaılovıch naǵyz ustaz edi. Bogdan ony tek «Ustaz» dep qana ataıtyn. Ony súıetin, oǵan kámil senetin, erekshe qurmet tutatyn.

Ustaz – oǵan ómirdiń ózi edi. Shyn aıtam, ustazsyz onyń tańy atpaıtyn. О́mirin ustazsyz elestete almaıtyn.

* * *

Osy Mıhaıl Mıhaılovıch mektepten ketkennen keıin balalar jetimsirep qalǵandaı kúıge tústi. Al ol óz ómirin oılamaı, balalardyń kóńilin, eń bastysy ustazdyq mıssııasyn joǵaltyp alǵanyna qaıǵyrdy. Jetekshilik etken 6-synyp oqýshylary kelesi kúni úıine kelip, ony tastamaıtyndaryn jáne onymen únemi kezdesýdi qalaıtyndaryn aıtty.

Áýeli ol balalarǵa «Mundaı áýre-sarsańǵa túspeńder. Basqa ustazdardy qurmettep, sabaqqa den qoıyńdar», dep keńes berdi. Keıin bul iske ata-analar aralasty. Olar Mıhaıl Mıhaılovıchti qurmet­teıtin, oǵan senetin. Olar ustazdy bala­lardyń ótinishinen bas tartpaýǵa kóndirdi.

Mektep basshylyǵynyń ashýǵa minetinin eskerip, máseleni qupııa ustaýǵa sheshim qabyldady. Bir balanyń jeke keńsesi bar kásipker ákesi «jasyryn mektepke» tehnıkamen, jıhazben jabdyqtalǵan zaldy usyndy. Mıhaıl Mıhaılovıch oqýshylarǵa qosymsha dáris-kezdesýi ata-analardan esh aqy almaıtynyn aıtty. Osy shart qatań saqtalǵanda ǵana balalarmen udaıy kezdesýge bolatynyn basa eskertti. Iá, sol kezdegi 6-synyp oqýshylary búginde 10-synypta oqyp júr. Osy tórt jyl ishinde olar únemi, aptasyna eki ret, dálirek aıtsaq, juma, senbi kúnderi álgi kásipker ata-ananyń keńsesinde tálim saǵatyn ótkizip júrdi.

Bul ne tálim deseńizshi?

Munda bir ustazdyń jańa mektebiniń qaıtalanbas modeli qalyptasty. Mıhaıl Mıhaılovıch óz shákirtteriniń rýhanı-adamgershilik jáne tanymdyq damýynyń arnaıy baǵdarlamasyn ázirledi. Ony ata-analarymen birge talqylap, usynys-tilekterdi qabyldady.

Kezdesýler bastaldy.

Balalar ómir men moral, rýhanı álem, adamnyń taǵdyry, Qudaı, mahabbat, jomarttyq pen tektilik, rııasyz ómir, bolashaq týraly... – jalpy kóp nárse týraly sabaq aldy. Muǵalim ár bala­nyń dúnıetanymyn ómirdiń maǵynasyn anyqtaýǵa baǵyttaı aldy, árkimge ómirde óz jolyn, óz mıssııasyn izdeýge kómektesti. Balalar fılosofııalyq kitaptardy oqýdy úırenedi, 8-9 synyptarda Sokrat, Berdıaev, Mamardashvılı syndy fılosoftar eńbegimen tanysty.

Olar ǵylymı tanymdaryn keńeıtti. Sımpozıýmdar men ǵylymı konferensııalar uıymdastyryldy, tyń jańalyqtardy talqylady, túrli ǵylymı taqyryptarǵa dárister daıyndady, pikir talastyrdy. Árıne, muǵalimniń nátıjege qurylǵan ishki oı-nıeti, esebi bar: balalardyń oılaý mashyǵyn, rýhanı uǵymǵa súıene otyryp tujyrym jasaýyn damytty. Balalar tabıǵat zańdaryn, álem qurylymynyń úılesimdiligi men sulýlyǵyn hımııa, bıologııa, fızıka, t.b. ǵylymdarǵa súıenip bilýge tyrysty. Sonymen birge bul zańdardyń adamnyń rýhanı álemimen baılanysyn anyqtady. Olar tek bilim men logıkany ǵana emes, sonymen birge sezimtaldyqty, boljaýdy, baıqaýdy qajet etetin tapsyrmalar men máselelerdi oılap tapty.

Balalar dostyq pen adaldyqty úırenip, qyzǵanysh, jekkórýshilik, tákapparlyq, dushpandyq sezimderinen arylýǵa tyrysty. Ustaz mahabbat negizinde otbasyn qurýdy, ana men áke bolýǵa daıyndalýdy, otbasynda balalardy adamgershilikke tárbıeleýdi tanystyrdy. Basqalarmen, ata-analarmen, muǵalimdermen, bir-birimen, beıtanys adamdarmen qarym-qatynas mádenıetin túzýdi úıretti.

Bul kezdesýler árkimniń ózin dálel­deýine, talanty men erekshe qasıetin kórsetýine múmkindik berdi.

* * *

Oılanyńyzdarshy, synypta uly tulǵa­lar otyrǵan shyǵar. Biz olardy qansha­lyqty tanımyz? Qanshalyqty tanýǵa tyrysamyz?

Biz bala janyn qanshalyqty tereń túsinemiz? Kúnine neshe tulǵa tanımyz? Nemese kúnine neshe shyraqty óshiremiz? Ustaz shyraqty sóndirý úshin emes, tutatyp, alaýlatý úshin jaralǵan joq pa?

Iá, balamen jumys isteýden asqan baq ne baqyt bar ma?..

Qalaı oılaısyzdar, bala pándi qaı kezde ıgeredi? Sizder erejelerdi keremet túsindirgennen góri, balanyń talpynysyn demegenderińiz áldeqaıda paıdaly. Olardyń qanatyna qanat, jigerine jiger qosa bilińiz. Ustazdyń uly mindeti  osy. Jumysyńyzdaǵy shynaıylyq sizge ǵalamat nátıjelerdi kórsetedi. Siz oqý­shy­laryńyzdyń erekshe shyǵarmashyl tul­ǵa ekenine kóz jetkizesiz. Olardyń ózara qarym-qatynasyna da tańdanasyz. Alaıda sol uly nátıjelerdiń bári sizdiń jattandy tárbıeńizden emes, rýhanı tanym men adamgershilik áleminiń qaqpasyn kórsetip, jol nusqaǵanyńyzdan boldy.

Bul – aıqyn shyndyq.

Biz ustazdyqtyń shyńyn baǵyndyrýdy armandaımyz. Pedagogıkany súıispenshilik álemine aınaldyryp, ómirimizdiń mánin arttyrǵymyz keledi. Biz úıretý syndy uly istiń tóte jolyn izdeımiz. Biraq odan góri mańyzdysy – «ári qaraı ne isteý kerek?» jolyn qarastyrý.

Mıhaıl Mıhaılovıchtiń pedagogıkalyq ómirin tereńirek túsiný úshin onyń mektep­tegi sońǵy on bes jyldyq jumysyndaǵy keıbir oqıǵalardy eske túsirý kerek. Men bul týraly úsh derekkózden bildim.

Alǵashqy derekkóz – onyń qyzmetine kýá bolǵan adamdarmen áńgimelesý edi. Ekinshi derekkóz – ustazdyń burynǵy oqýshylary men ata-analarynyń áńgimeleri. Úshinshi derekkóz – ashyq ınternet. Onda men onyń pedagogıka jáne fızıka týraly maqalalaryn, oǵan jasalǵan siltemelerdi taptym. Sodan onyń muǵalim-oıshyl, ǵalym-fızık ekenin jazbaı tanydym.

Shyn ustaz mektepke, qoǵamǵa adamdyq pálsapasynyń «jarǵysymen» keledi. Ata-ana, áriptes ony uǵynýǵa tyryspaı jatady. Al ustaz balalarmen qoıan-qoltyq aralasyp, baqyttan basy aınalǵanda, barshańyz alańdaısyzdar.

Mysaly, atalǵan muǵalim pedagogıkaǵa fızıkanyń ǵylymı áleminen, dál aıtsaq, tolyqtyrý qaǵıdasymen keldi. Nıls Bor bekitken tolyqtyrý qaǵıdaty – fızıkter úshin irgeli uǵym. Bul uǵym Mıhaıl Mıhaılovıchke bilim máselelerine múlde basqa qyrynan qaraýǵa kómektesti. Muny fızıkter «qarama-qarsylyq – tolyq­tyrýdyń máni» deıdi.

Birde osy ustaz maǵan mynadaı oqıǵa týraly aıtty. «Nıls Bor: «Bir mezette mahabbat pen ádildiktiń kózimen qaraýǵa bolmaıdy», depti. Ol muny kináli ulyn jazalaı almaǵanda uǵynypty. Ǵalymnan: «Aqıqat uǵymyn tolyqtyratyn ne bar?» dep suraǵanda, ol: «Aıqyndylyq!» dep jaýap beripti».

Bizge mektepte de, qoǵamda da, ómirde de aıqyndylyq qajet. Ony uǵyndyratyn, mánisin túsindiretin – muǵalim.

 

Ázirlegen

Aıtýǵan DOSBI

Sońǵy jańalyqtar

Qaterli isikti emdeýdiń jańa ádisi

Medısına • Búgin, 21:15

Qaterli isikti emdeýdiń jańa ádisi

Medısına • Búgin, 21:15

Jumysshylarǵa suranys kóp

Qoǵam • Búgin, 21:09

Aıan týraly baıan

Rýhanııat • Búgin, 21:07

eGov Mobile qosymshasyna júginedi

Qoǵam • Búgin, 21:06

Qurylysty sıfrlandyrý deńgeıi tómen

Qazaqstan • Búgin, 21:05

Úzdikter anyqtaldy

Fýtbol • Búgin, 21:04

Jigitter jigersizdik tanytty

Sport • Búgin, 21:03

Fransııa – pleı-offta

Fýtbol • Búgin, 21:01

Baqyttyń mekenin ulyqtaǵan joba

Qoǵam • Búgin, 20:58

Aıazdaǵy apat

Aımaqtar • Búgin, 20:57

Arheolog asýlary

Qoǵam • Búgin, 20:54

Ekibastuz turǵyndary jylýsyz qaldy

Aımaqtar • Búgin, 10:52

ShQO-da taǵy birneshe jol jabyldy

Aımaqtar • Búgin, 10:42

27 qarashaǵa arnalǵan aýa raıy boljamy

Aýa raıy • Búgin, 09:13

Uqsas jańalyqtar