Qazaq kógindegi tuńǵysh ushaq

Buǵan deıin qazaq kóginde alǵash ushqan áýe kóligi retinde 1924 jyly Tashkent-Almaty baǵytynda qatynaǵan ushaq aıtylyp, otandyq áýe flotynyń bastaýy­ sanalyp kelgen edi. Tyńǵylyqty zertteý men derekterdi tirnektep jınaý nátıjesinde Qazaqstan aspanyn tuńǵysh bolyp baǵyndyrǵan ushaq týraly tarıh bir qabat tereńdep otyr. Bul týrasynda bizge tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Rahman Janabaev ret-retimen áńgimelep, pálen jyldan beri muqııat jınap júrgen qujattaryn aldymyzǵa jaıǵan edi. Muraǵat sóresinen tabylǵan sońǵy málimetke kóz tiksek, alǵashqy ushaq qazaq jerine 1923 jyly jaz aıynda ushyp kelgen. Sol kezdegi Qazaq avtonomııalyq respýblıkasynyń astanasy Orynbor qalasyna Máskeýden jetken «Iýnkers-13» nemis ushaǵy eken. Ekıpaj quramynyń mindeti áýe kóligin nasıhattaı otyryp, Qazaqstan úshin qurastyrylatyn alǵashqy ushaqqa qarjy jınaý. Osy jerde: «KSRO-da nemis ushaǵy qalaı paıda boldy?» degen zańdy suraq qyltııady. Ol bylaı eken. Onnan asa memleketti  «kórpesiniń» astyna búrkep otyrǵan Keńes Odaǵynda ushaq bolmaı, 1922 jyldyń kókteminde keńestik áýe baılanysyn damytý maqsatynda 4 «Iýnkersti» nemis jerinen satyp alady. Sonyń nusqasynda qanat qaqqan tuńǵysh AK-1 ushaǵy aǵashtan jasalyp, tek 1924 jyly ǵana kókke kóteriledi. Biraq kóptegen kemshilikterine baılanysty qoldanysqa jaramaǵan. AK-1 ózi aǵashtan jasalǵan, ózi shaban ári 2 adamnan artyq oryny joq sátsiz joba bolyp tarıh qoınaýynda qala berdi. Al nemistiń «Iýnkersi» alıýmınıı saýytty, 185 attyń kúshine ıe, onyń ústine ushqyshtan bólek taǵy 3 adam mine alatyn, sol kezdiń eń ozyq úlgidegi áýe tehnıkasy edi. Joǵaryda aıtylǵan 4 ushaq ta «RSFSR jáne Orta Azııa elderi turǵyndary men qajetti júkterdi Qazaqstan arqyly tasymaldaý­­­men qamtamasyz etý» maqsatynda 1923 jyly kóktemde qurylǵan «Dobrolet» aksıonerlik qoǵamyna tıesili bolatyn. Qazaq jerine ushyp kelgen nemis ushaǵy sonyń aldynda ǵana Máskeý-Nıjnıı-Novgorod avıajelisin ashyp, Qazaq eliniń astanasy Orynbor arqyly Ońtús­tik Qazaqstan aspanyn kókteı ótip, áýe dańǵy­lyn Ortalyq Azııaǵa sozýǵa baǵyttalǵan. Tarı­hı derekterge súıensek, alǵashqy ushaq Más­keý-Orynbor-Qyzylorda-Tashkent arqyly ushyp, keleshek avıakeńistiktiń sapar baǵytyn anyqtaǵan. Keńes bıligi ol kezde Orynbordy áýe keńistigine ashylǵan tereze retinde tekten-tekke tańdamapty. Jaǵrapııalyq ornalasqan orny Eýropa men Azııanyń ushtasqan jerinde ári ekonomıkalyq turǵydan da tıimdi, onyń ústine Ońtústik Oraldaǵy ónerkásip oshaǵy jáne halqy tyǵyz shoǵyrlanǵan Qazaqstannyń saıası astanasy retinde de barsha ıgilikke tıimdi bolǵanyn dóp basqan. 1925 jylǵy halyq sanaǵy boıynsha Ońtústik Oralda 123 myń adam tirkelipti. Iаǵnı, bul kez kelgen kommersııalyq hám saıası táýekeldi tolyqtaı aqtaýǵa tıimdi. Ony da az deseńiz, dál sol ýaqytta Orynborda 1913 jyly qurylǵan, avıamaman I.Kolonıskıı basqarǵan jergilikti aeroklýb jumys istegen. Tehnıkaǵa áýes jastar qoldan jasalǵan ushý apparattaryn, qysqa qashyqtyqqa ushatyn bir adamdyq aeroplandardy synaqtan ótkizetin ushý alańy bolǵan. Bul alań keıin kele 1925 jylǵy talap boıynsha ekinshi jáne orta dárejeli ushý alańy retinde jaqsy baǵalanǵan. Árıne, ol kezde ushaqty tamashalaýǵa jurt qara nópir bop jıylǵany, ushqyshtarǵa gúl usynyp, orkestrdiń súıemeldeýimen áýelete marsh oınalǵany belgili. Sondaı-aq, sol kezde Qazaq ortalyq atqarý komıtetin basqarǵan, memleket jáne qoǵam qaıratkeri Seıitqalı Meńdeshev jıylǵan kópshilikke tuńǵysh ushaqty tanystyryp, áýe saıypqyrandarynyń qadamyna sáttilik tilegen eken. Ol kisi 1923 jyldyń kókteminde alǵashqy ushaqqa qarjy jınaý maqsatynda arnaıy qurylǵan Áýe floty dostarynyń qoǵamy Qazaq aımaqtyq uıymyna basshylyq etipti. Ortalyqtyń arnaıy tapsyrmasy boıynsha jergilikti basshylar ushaq qurastyrý qarajatynyń jınalýyna jáne oǵan halyqtyń tyǵyz aralasýyna jaýapty bolǵan. Qazaq eliniń astanasy Orynborda ushaq eki apta bolyp, úgit-nasıhat jumystary qyzý júrgizilgen. Túrli jarnamalyq plakattar, sol kezdegi eń bedeldi aqyndar V.Maıakovskıı men A.Rodchenkolardyń óleńderi, áýe baılanysyn baǵyndyrý úshin tastalǵan deste-deste urandar jetkilikti bolypty. Tipti, keı úndeýler men úgitter shekten shyǵyp ketkeni de tarıhı derektermen dáıektelip otyr. Máselen, halyqqa qarata aıtylǵan bir úgit-plakatta «Bizge qosylmaǵan bizben emes» degen aýanda, túpnusqasyn buzbaı bersek: «Tot ne grajdanın SSSR, kto ne «Dobroleta» aksıoner!» dep bir-aq soqqan. Orynbordaǵy memlekettik mekemelerden ózge, túrli tehnıkalyq keshki mektepter, rabfak, áskerı ushqyshtar mektebi men zaýyt qyzmetkerleri úgit-nasıhat jumysyna jegilip, aınalasy 2 aptanyń ishinde halyqtan 18 myń som qarjy jınalǵan. Bul sol kezeńdegi baǵammen eseptegende ushaqtyń jarty quny, kóp qazyna. Salystyra ketsek nemistiń  bir «Iýnkers-13» ushaǵy ol kezde 33 myń som turǵan. Myńdaǵan adam Áýe floty dostarynyń qoǵamy aımaqtyq uıymyna múshe bolyp, qazaq astanasynyń árbir altynshy turǵyny alǵashqy ushaqqa úles qosqan. Sarǵaıǵan paraq betterinde keltirilgen derekterge qarap otyryp múddeli túrde júrgizilgen úgit-nasıhat jumystary óziniń zor nátıjesin bergenin baıqaýǵa bolady. Qazaqstannyń ózge aımaqtarynyń turǵyndary kollektıvtik hat joldap, Áýe floty dostarynyń qoǵamy aımaqtyq uıymyna múshe bolýdy surap qana qoımaı, tezirek ózderine de ushqyshtardyń qonaqqa kelýine ótinish bildiripti. Ol ol ma, Adaı ýeziniń turǵyndary máseleni tótesinen qoıyp: «Bizge bir ushaq berińder, biz senderge on myń bas qoı beremiz» deýge deıin barǵan. Halyqtyń suranysy el basqarýshy azamattardyń sol kezdegi ortalyqqa – Máskeýge resmı túrde jedelhat joldaýyna májbúr etedi. «Áýe floty dostarynyń qoǵamy aımaqtyq uıymyna kómek kórsetkisi keletinder qatary kún sanap artyp keledi. Úgit-nasıhat jumystaryn keńirek júrgizý úshin bizge qosymsha ushaq bólýlerińizdi suranamyz» delingen Máskeýge jóneltilgen úshbý hatta. Ushaq qurastyrýǵa qarajat tappaı otyrǵan Máskeý qarap qala ma, dereý Qazaqstanǵa fransýzdyq «Sopvıch» markaly eki kisilik aero­plandy jóneltedi (dereý bolǵanda, tarıhqa qııanat jasamaıyq, 1925 jyldyń aqpan aıynda). «Sopvıch» birinshi dúnıejúzilik soǵysta paıdalanylǵan barlaý apparaty retinde óte ábjil qımyldaıtyn, túrli áýe qozǵalystaryn jasaı alatyn aeroplan. 120 attyń kúshi bar «Sopvıch» aeroplany ózge de sheteldik «Farman», «Nıýpor» aeroplandary sekildi Reseıdiń aerozaýytynda 1920 jylǵa deıin-aq qurastyrylýshy edi. Aty atalǵan ushý qurylǵylary áýe tasymalyna bolmasa da, aýylsharýashylyǵy men áýe barlaýy úshin keńinen paıdalanyla bastaǵan kez. Mine, Qazaqstan halqynan alǵashqy ushaq jasaýǵa qarjy jınaý úshin osy aeroplandar elimizge kóptep kele bastady. Joǵaryda atalǵan fransýz aeroplany 1925 jyldan bastap elimizdiń aýyl sharýashylyq jumystaryna, poshta baılanysy, jol ınfraqurylymyn damytý isterine keńinen paıdalanyla bastady. Elimizdiń paıdaly qazbalar kartasyn jasaýda da bul ushý apparatynyń kómegi zor boldy. Osylardyń bárin jipke tize berse árqaısysy óz aldyna bir tarıh, óz aldyna qyzyqty oqıǵalar. Maqalamyzdy túıindeı kelsek, 1923 jyldyń jazynda Qazaq eliniń sol kezdegi astanasy Orynborǵa ushyp kelgen nemis ushaǵy qazaq dalasyna tuńǵysh qonǵan áýe kemesi ǵana emes, elimizdiń ortalyǵy Orynbordy barlyq aımaqtarmen jedel baılanystyratyn áýe dańǵylynyń negizin qalap jáne jańa astanamyz Qyzylorda qalasyn ózge respýblıkalarmen qarym-qatynas júrgizýge jetelegen qozǵalys tetigi qyzmetin de atqarǵan. Jáne de otandastarymyzdyń jańa tehnologııa, ıaǵnı, áýe qatynasyna qyzyǵýshylyǵy men jańashyldyqqa degen umtylysyna serpin bergen. Qanat ESKENDIR, «Egemen Qazaqstan». ALMATY.