Memleket basshysynyń «Qazaqstan-2050» Strategııasy – qalyptasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» atty Qazaqstan halqyna Joldaýynda aıtylǵan nusqaýlarǵa sáıkes ázirlengen Qazaqstan Respýblıkasynyń Syrtqy saıasat tujyrymdamasy kóp vektorly saıasat qaǵıdatyn ustanatyn el ekenimizdi kópshilikke taǵy bir dáleldep berdi. Osy rette bizdiń tilshimiz elimizdiń tuńǵysh Syrtqy ister mınıstri, syrtqy saıasat salasyndaǵy ardagerlerdiń biri Tóleýtaı SÚLEIMENOVKE jolyǵyp, Tujyrymdama týrasynda oı bólisýin ótingen edi.
– Tóleýtaı Ysqaquly, syrtqy saıasatqa qatysty qujattar negizinen jalpy jurtshylyqqa jarııa etile bermeıdi. Biraq osy joly Tujyrymdama baspasózde jarııalanyp, halyq oqyp, qandaı tusqa basymdyq berilgen, qandaı mindetter qoıylǵan eken dep qyzyǵýshylyq tanytqany anyq. Siz mol tájirıbesi, kásibı dıplomatsyz, osy qujattyń burynǵylardan aıyrmasy, ereksheligi nede dep bilesiz?
– Bul – mańyzdy, qundy qujat. Tarıh dóńgelegi aınalǵan saıyn, zaman da ózgeredi, ómir de ózgeredi. Qazirgi qujat Elbasynyń qańtar aıyndaǵy Joldaýynda qoıylǵan kóp mindetterge qatysty týyp otyr. Ol mindetter ózdiginen iske aspaıdy ǵoı.
Ras aıtasyz, bul Tujyrymdama 2006 jylǵy, 2009 jylǵy tujyrymdamalardan ózgeshe (olar tıptik, teorııalyq turǵyda jasalǵan), ıaǵnı ol – Joldaýda qoıylǵan mindetterdiń syrtqy saıasattaǵy rólinsiz júzege asyrylmaıtyny eskerilip baryp baıyptalǵan qujat. Biz aldymyzǵa álemdegi asa damyǵan 30 eldiń arasyna ený mindetin qoısaq, ony eshqashanda jeke ózimiz atqara almaımyz. Sondyqtan da muny úlken maqsat jolyndaǵy qujat degenimiz jón.
Syrtqy saıasatta SIM-niń elshilikteri, ókildikteri, konsýldyqtary bar, olardyń barlyǵy osy Tujyrymdama boıynsha naqty jumystar atqaratyn bolady. Tujyrymdama 6 jylǵa baǵyttalyp otyr, osy mezgilde ozyq elderdiń ınnovasııalaryn, úzdik tehnologııalaryn, ınvestısııalaryn tartyp, elge alyp kelip, halyqtyń ıgiligine aınaldyrsaq, ol qujatta kórsetilgen mindetterdiń naqty oryndalýy bolmaq. Sonda biz dittegen mejemizge tipti oılaǵannan da burynyraq, 20-25 jyldyń ishinde jetýimiz ábden múmkin. Syrtqy saıasat osy baǵytta jumys júrgizýi tıis.
Tujyrymdamanyń ereksheligi degende bizdiń syrtqy saıasatymyzdaǵy burynǵy basymdyqtarymyz Reseı, AQSh, Qytaı, Eýropa elderinen ózge jańa baǵyttar, atap aıtqanda, Ońtústik-Shyǵys Azııa, Tynyq muhıty basseınindegi elder qosylyp otyr, munda, sonymen qatar, ekonomıkaǵa da basa nazar aýdarylǵan.
– Qazirgi kúni búkil álem moıyndap otyrǵan myqty derjavalar bar. Mysaly, biz óz elimizdi alyp qaraıtyn bolsaq, geosaıası ornalasý turǵysynan bir jaǵynan Reseı, ekinshi jaǵynan Qytaı, úshinshiden, Eýroodaq elderi, tórtinshi jaǵynan AQSh syndy tórttaǵannyń ortasynda jatyr. Sondyqtan osyndaı múddelerdiń toǵysqan tusynda Qazaqstannyń Syrtqy saıasat tujyrymdamasynda kórsetilgendeı, ıntegrasııaǵa meılinshe enýi, onyń ishinde Eýrazııalyq odaq, Reseı, Belarýspen Keden odaǵynda bir quramnan tabylýynda múdde qaıshylyqtary qanshalyqty dep oılaısyz? Onyń elimizge qanshalyqty áser-yqpaly bolýy yqtımal?
– О́te jaqsy suraq. Bul ózi teorııalyq aspektileri bar másele. Nege deseńiz, biz erekshe memleketpiz, teńizge shyǵatyn jolymyz joq, jan-jaǵymyzdan qurlyqtaǵy memleketter qorshap jatqan elmiz. Muny tarıhtyń, tabıǵattyń, Jaratqannyń qazaq halqyna laıyqtaǵany dese de bolady. Sondyqtan bizge qarym-qatynastardy ulǵaıtý arqyly osy qorshaýdan shyǵý kerek. Jol tabý kerek jáne sol joldardyń san taraý, taram-taram bolǵany elimizge óte tıimdi. Shyn máninde salynyp jatqan Batys Qytaı – Batys Eýropa joly, munaı-gaz qubyrlarynyń júrgizilýi, temirjoldarymyz geografııasynyń keńeıýi osy kemshilikti toltyrýdyń qadamdary.
Biz álemge ózimizge qarjylyq jaǵynan bolsyn, basqadaı túrde bolsyn qıyndyq týǵyzbaı shyǵýdy oılaımyz. Sebebi, tynbaı qozǵalysta, damý ústindegi álemniń beldi ókili ekenińdi tanytýda, osydan paıda kórýde ózińniń ilkimdiligińniń atqarar róli zor, ár qazaq osyny jete uǵynýy tıis. Al osynyń barlyǵy ıntegrasııa. Bul – bir. Ekinshiden, siz aıtyp otyrǵan tórt buryshqa jaqyndaýdyń jaqsy da, jaman da tustary bar. Jaqsylyǵy ıntegrasııa arqyly olardan tartylatyn ınvestısııalardyń tynysty asha túsetindigi. Olar ázirshe bizden góri qýattyraq jáne naryq zańy sol, kim-kimniń de paıda tapqysy keledi. Buryn biz olardan aqsha suraıtyn bolsaq, qazir táýelsizdiktiń alǵashqy jyldaryndaǵydaı eshkimge kiriptar emespiz. Olar bizge kelip, paıdasyn shyǵaryp, zaýyttar salyp, kásiporyndar ashady, biraq óz jurttaryna ketkende solardyń barlyǵyn óńgerip alyp ketpeıdi ǵoı, halyqtyń, eldiń ıgiligi bolyp qalady. Ol Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq shartynda anyq kórsetilgen. Mundaǵy ıntegrasııa tek ekonomıkalyq turǵyda, eldikke, saıası egemendikke, derbestikke eshkim qol suǵa almaıdy dep ashyp aıtylǵandyqtan, táýelsizdigimizge myqty bolýǵa tıispiz.
Jalpy, ekonomıkalyq ıntegrasııa túpsiz, sheksiz júre beredi, al saıası ıntegrasııanyń shegi bar. Nege deseńiz, ol bizdiń bostandyǵymyzǵa, táýelsizdigimizge tikeleı qatysty. Sondyqtan, Qazaqstannyń saıası ıntegrasııaǵa barmaıtyny aıqyn kórsetilip otyr.
Suraǵyńyz oryndy, degenmen, únemi este ustaıtyn másele, ol – kórshilermen tatý bolý. Qazaqta «Kórshiń jaman bolsa, kóship ket, biraq janjaldaspa, jamandaspa» degen sóz bar. Qudaıǵa shúkir, kórshilerimiz jaman emes, meniń aıtaıyn degenim, tipti ana dúnıege barǵanda da «Kórshińmen qalaı boldyń», dep suralady deıdi. Qazaq kórshi haqysyn jemegen. Syrtqy saıasat tujyrymdamasynda bizdiń kórshilermen de, ózgelermen de aralastyǵymyzdy aıqyndaıtyn kópvektorly syrtqy saıasatymyz anyq kórsetilgen.
– Kórshimen tatý bolý kerek degen sizdiń sózińizden shyǵady, Qazaqstannyń ózge baılyǵy jetip artylǵanymen, keleshekte bir máseleniń qıyndyǵyn urpaǵymyz tartýy múmkin. Ol taǵy da osy Tujyrymdamada kórsetilgen transshekaralyq ózender jaıy. Bul jaıynda ne aıtar edińiz?
– Sý máselesi sonaý Keńester Odaǵy tusynda da bar bolatyn. Biraq ony Máskeý rettep otyratyn. Qazir táýelsizdik alǵaly Tájikstan bolsyn, Qyrǵyzstan bolsyn jerlerindegi sý resýrstaryn ózderine tıimdi etip, paıdasyn kóbirek alýǵa tyrysady. Sýdyń baǵasyn kóterip, elektr stansalaryn salyp, qýatty da qymbatqa satqylary keledi. Bul – naryq zańy. Olarǵa da damý kerek, qur jemis-jıdekpen alysqa bara almaısyń.
Meniń oıymsha, bul rette óte tıimdi, eki jaq ta qyzyǵa iske kirisetin kelisimder qajet, Qytaımen de, qyrǵyz kórshimizben de. Shyn saıasatker qandaı qıyn túıindi de kelissóz arqyly sheshedi.
Sýsyz tirshilik joq, bizdiń dalalarymyzda birneshe júzdegen shaqyrym júrip kele jatyp, sý ishetin qudyq tappaısyz. Sondyqtan sý máselesinde oılanatyn tustar barshylyq.
– Tujyrymdamada sizdiń eń bir kóńilińizden shyqqan, myna tustyń qamtylǵany óte jaqsy boldy degen jerińiz bar ma?
– Bul – naǵyz praktık úshin taptyrmaıtyn qujat. Ásheıin jáı sóz emes, atqarylatyn is osylaı jasalyp, jobalanýy kerek. Men ózim qolmen atqarǵandy unatatyn praktık adammyn, 11 elde elshi boldym. Sondyqtan Tujyrymdama syrtqy saıasat salasynda jumys isteıtin árbir qyzmetkerdiń ústeliniń ústinde jatatyn, kúndelikti isin atqarýǵa baǵyt beretin qujat dep oılaımyn.
Men mınıstr bolǵanda mınıstrliktiń shtaty 15 adamǵa jetpeıtin. Bul salada bilikti adam saýsaqpen sanarlyq edi. Elshilikterdi ashý, kelissózder júrgizý, issaparlarǵa barý – barlyǵy qıyn, elde aqsha joq, qarajat qyspaǵy adymdy ashtyrmaıtyn. Nanasyz ba, sol ýaqyttarda shetelge issaparǵa shyqqanymyzda bizge beriletin táýliktik soma 2 dollar edi. Qazir bári bar, Qazaqstan tanyldy, eldiń baılyǵy eselendi, jyl saıyn buryn tabanymyz tımegen jerlerde elshilikter ashylýda. Tek elimiz aman, jurtymyz tynysh, táýelsizdiktiń týy joǵary bolsyn deıik.
– Ýaqyt bólip, áńgimeleskenińizge kóp rahmet.
Áńgimelesken
Anar TО́LEÝHANQYZY,
«Egemen Qazaqstan».
Sýretti túsirgen
Erlan Omarov.
– Tóleýtaı Ysqaquly, syrtqy saıasatqa qatysty qujattar negizinen jalpy jurtshylyqqa jarııa etile bermeıdi. Biraq osy joly Tujyrymdama baspasózde jarııalanyp, halyq oqyp, qandaı tusqa basymdyq berilgen, qandaı mindetter qoıylǵan eken dep qyzyǵýshylyq tanytqany anyq. Siz mol tájirıbesi, kásibı dıplomatsyz, osy qujattyń burynǵylardan aıyrmasy, ereksheligi nede dep bilesiz?
– Bul – mańyzdy, qundy qujat. Tarıh dóńgelegi aınalǵan saıyn, zaman da ózgeredi, ómir de ózgeredi. Qazirgi qujat Elbasynyń qańtar aıyndaǵy Joldaýynda qoıylǵan kóp mindetterge qatysty týyp otyr. Ol mindetter ózdiginen iske aspaıdy ǵoı.
Ras aıtasyz, bul Tujyrymdama 2006 jylǵy, 2009 jylǵy tujyrymdamalardan ózgeshe (olar tıptik, teorııalyq turǵyda jasalǵan), ıaǵnı ol – Joldaýda qoıylǵan mindetterdiń syrtqy saıasattaǵy rólinsiz júzege asyrylmaıtyny eskerilip baryp baıyptalǵan qujat. Biz aldymyzǵa álemdegi asa damyǵan 30 eldiń arasyna ený mindetin qoısaq, ony eshqashanda jeke ózimiz atqara almaımyz. Sondyqtan da muny úlken maqsat jolyndaǵy qujat degenimiz jón.
Syrtqy saıasatta SIM-niń elshilikteri, ókildikteri, konsýldyqtary bar, olardyń barlyǵy osy Tujyrymdama boıynsha naqty jumystar atqaratyn bolady. Tujyrymdama 6 jylǵa baǵyttalyp otyr, osy mezgilde ozyq elderdiń ınnovasııalaryn, úzdik tehnologııalaryn, ınvestısııalaryn tartyp, elge alyp kelip, halyqtyń ıgiligine aınaldyrsaq, ol qujatta kórsetilgen mindetterdiń naqty oryndalýy bolmaq. Sonda biz dittegen mejemizge tipti oılaǵannan da burynyraq, 20-25 jyldyń ishinde jetýimiz ábden múmkin. Syrtqy saıasat osy baǵytta jumys júrgizýi tıis.
Tujyrymdamanyń ereksheligi degende bizdiń syrtqy saıasatymyzdaǵy burynǵy basymdyqtarymyz Reseı, AQSh, Qytaı, Eýropa elderinen ózge jańa baǵyttar, atap aıtqanda, Ońtústik-Shyǵys Azııa, Tynyq muhıty basseınindegi elder qosylyp otyr, munda, sonymen qatar, ekonomıkaǵa da basa nazar aýdarylǵan.
– Qazirgi kúni búkil álem moıyndap otyrǵan myqty derjavalar bar. Mysaly, biz óz elimizdi alyp qaraıtyn bolsaq, geosaıası ornalasý turǵysynan bir jaǵynan Reseı, ekinshi jaǵynan Qytaı, úshinshiden, Eýroodaq elderi, tórtinshi jaǵynan AQSh syndy tórttaǵannyń ortasynda jatyr. Sondyqtan osyndaı múddelerdiń toǵysqan tusynda Qazaqstannyń Syrtqy saıasat tujyrymdamasynda kórsetilgendeı, ıntegrasııaǵa meılinshe enýi, onyń ishinde Eýrazııalyq odaq, Reseı, Belarýspen Keden odaǵynda bir quramnan tabylýynda múdde qaıshylyqtary qanshalyqty dep oılaısyz? Onyń elimizge qanshalyqty áser-yqpaly bolýy yqtımal?
– О́te jaqsy suraq. Bul ózi teorııalyq aspektileri bar másele. Nege deseńiz, biz erekshe memleketpiz, teńizge shyǵatyn jolymyz joq, jan-jaǵymyzdan qurlyqtaǵy memleketter qorshap jatqan elmiz. Muny tarıhtyń, tabıǵattyń, Jaratqannyń qazaq halqyna laıyqtaǵany dese de bolady. Sondyqtan bizge qarym-qatynastardy ulǵaıtý arqyly osy qorshaýdan shyǵý kerek. Jol tabý kerek jáne sol joldardyń san taraý, taram-taram bolǵany elimizge óte tıimdi. Shyn máninde salynyp jatqan Batys Qytaı – Batys Eýropa joly, munaı-gaz qubyrlarynyń júrgizilýi, temirjoldarymyz geografııasynyń keńeıýi osy kemshilikti toltyrýdyń qadamdary.
Biz álemge ózimizge qarjylyq jaǵynan bolsyn, basqadaı túrde bolsyn qıyndyq týǵyzbaı shyǵýdy oılaımyz. Sebebi, tynbaı qozǵalysta, damý ústindegi álemniń beldi ókili ekenińdi tanytýda, osydan paıda kórýde ózińniń ilkimdiligińniń atqarar róli zor, ár qazaq osyny jete uǵynýy tıis. Al osynyń barlyǵy ıntegrasııa. Bul – bir. Ekinshiden, siz aıtyp otyrǵan tórt buryshqa jaqyndaýdyń jaqsy da, jaman da tustary bar. Jaqsylyǵy ıntegrasııa arqyly olardan tartylatyn ınvestısııalardyń tynysty asha túsetindigi. Olar ázirshe bizden góri qýattyraq jáne naryq zańy sol, kim-kimniń de paıda tapqysy keledi. Buryn biz olardan aqsha suraıtyn bolsaq, qazir táýelsizdiktiń alǵashqy jyldaryndaǵydaı eshkimge kiriptar emespiz. Olar bizge kelip, paıdasyn shyǵaryp, zaýyttar salyp, kásiporyndar ashady, biraq óz jurttaryna ketkende solardyń barlyǵyn óńgerip alyp ketpeıdi ǵoı, halyqtyń, eldiń ıgiligi bolyp qalady. Ol Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq shartynda anyq kórsetilgen. Mundaǵy ıntegrasııa tek ekonomıkalyq turǵyda, eldikke, saıası egemendikke, derbestikke eshkim qol suǵa almaıdy dep ashyp aıtylǵandyqtan, táýelsizdigimizge myqty bolýǵa tıispiz.
Jalpy, ekonomıkalyq ıntegrasııa túpsiz, sheksiz júre beredi, al saıası ıntegrasııanyń shegi bar. Nege deseńiz, ol bizdiń bostandyǵymyzǵa, táýelsizdigimizge tikeleı qatysty. Sondyqtan, Qazaqstannyń saıası ıntegrasııaǵa barmaıtyny aıqyn kórsetilip otyr.
Suraǵyńyz oryndy, degenmen, únemi este ustaıtyn másele, ol – kórshilermen tatý bolý. Qazaqta «Kórshiń jaman bolsa, kóship ket, biraq janjaldaspa, jamandaspa» degen sóz bar. Qudaıǵa shúkir, kórshilerimiz jaman emes, meniń aıtaıyn degenim, tipti ana dúnıege barǵanda da «Kórshińmen qalaı boldyń», dep suralady deıdi. Qazaq kórshi haqysyn jemegen. Syrtqy saıasat tujyrymdamasynda bizdiń kórshilermen de, ózgelermen de aralastyǵymyzdy aıqyndaıtyn kópvektorly syrtqy saıasatymyz anyq kórsetilgen.
– Kórshimen tatý bolý kerek degen sizdiń sózińizden shyǵady, Qazaqstannyń ózge baılyǵy jetip artylǵanymen, keleshekte bir máseleniń qıyndyǵyn urpaǵymyz tartýy múmkin. Ol taǵy da osy Tujyrymdamada kórsetilgen transshekaralyq ózender jaıy. Bul jaıynda ne aıtar edińiz?
– Sý máselesi sonaý Keńester Odaǵy tusynda da bar bolatyn. Biraq ony Máskeý rettep otyratyn. Qazir táýelsizdik alǵaly Tájikstan bolsyn, Qyrǵyzstan bolsyn jerlerindegi sý resýrstaryn ózderine tıimdi etip, paıdasyn kóbirek alýǵa tyrysady. Sýdyń baǵasyn kóterip, elektr stansalaryn salyp, qýatty da qymbatqa satqylary keledi. Bul – naryq zańy. Olarǵa da damý kerek, qur jemis-jıdekpen alysqa bara almaısyń.
Meniń oıymsha, bul rette óte tıimdi, eki jaq ta qyzyǵa iske kirisetin kelisimder qajet, Qytaımen de, qyrǵyz kórshimizben de. Shyn saıasatker qandaı qıyn túıindi de kelissóz arqyly sheshedi.
Sýsyz tirshilik joq, bizdiń dalalarymyzda birneshe júzdegen shaqyrym júrip kele jatyp, sý ishetin qudyq tappaısyz. Sondyqtan sý máselesinde oılanatyn tustar barshylyq.
– Tujyrymdamada sizdiń eń bir kóńilińizden shyqqan, myna tustyń qamtylǵany óte jaqsy boldy degen jerińiz bar ma?
– Bul – naǵyz praktık úshin taptyrmaıtyn qujat. Ásheıin jáı sóz emes, atqarylatyn is osylaı jasalyp, jobalanýy kerek. Men ózim qolmen atqarǵandy unatatyn praktık adammyn, 11 elde elshi boldym. Sondyqtan Tujyrymdama syrtqy saıasat salasynda jumys isteıtin árbir qyzmetkerdiń ústeliniń ústinde jatatyn, kúndelikti isin atqarýǵa baǵyt beretin qujat dep oılaımyn.
Men mınıstr bolǵanda mınıstrliktiń shtaty 15 adamǵa jetpeıtin. Bul salada bilikti adam saýsaqpen sanarlyq edi. Elshilikterdi ashý, kelissózder júrgizý, issaparlarǵa barý – barlyǵy qıyn, elde aqsha joq, qarajat qyspaǵy adymdy ashtyrmaıtyn. Nanasyz ba, sol ýaqyttarda shetelge issaparǵa shyqqanymyzda bizge beriletin táýliktik soma 2 dollar edi. Qazir bári bar, Qazaqstan tanyldy, eldiń baılyǵy eselendi, jyl saıyn buryn tabanymyz tımegen jerlerde elshilikter ashylýda. Tek elimiz aman, jurtymyz tynysh, táýelsizdiktiń týy joǵary bolsyn deıik.
– Ýaqyt bólip, áńgimeleskenińizge kóp rahmet.
Áńgimelesken
Anar TО́LEÝHANQYZY,
«Egemen Qazaqstan».
Sýretti túsirgen
Erlan Omarov.
