Syrdarııa ózeni boıynda ornalasqan Qyzylorda qalasynda aımaqtyń bilimi men ǵylymynyń qara shańyraǵy atanǵan bilim-ǵylym ordasy bar. Bul – qasıetti de kıeli Qorqyt Ata atyndaǵy Qyzylorda ýnıversıteti. Bilim qýyp, armanyna aıaq basyp, keleshekke qulash sermegen jastarǵa ómir esigin, aıqara qushaǵyn ashatyn osy oqý ordasy talaı túlekti túletip, ómirden óz ornyn tabýyna keń jol ashty.
Búginde atalǵan oqý ornynyń qurylǵanyna 85 jyl tolyp otyr. Sonaý 1937 jyly N.V.Gogol atyndaǵy Kyzylorda pedagogıkalyq ınstıtýty atanǵan ýnıversıtet ǵasyrǵa jýyq ýaqyt ishinde myńdaǵan túlekke sapaly bilim men sanaly tárbıe berdi. Tarıhy tereńnen bastaý alatyn ýnıversıtet óziniń damý belesinde túrli kezeńnen ótip, únemi alǵa umtylyp, bilim men ǵylym salasynda jańalyqtar men jaqsylyqtardyń jarshysyna aınaldy. Oqý ornyn bitirgen mamandar elimizde jáne alys-jaqyn shetelderde bilim-ǵylym, óner, mádenıet, sport, tehnıka, aýyl sharýashylyǵy jáne t.b. salalarda zor tabystarǵa jetip, elimiz úshin aıanbaı eńbek etip keledi.
Ýnıversıtettiń damýyna eleýli úles qosqandardyń aldyńǵy leginde O.Kamardınov, A.Aıtmuhanbetov, B.Dosmanbetov, Ý.Bıshimbaev, N.Kúnhojaev, A.Kansev, S.Bekpaev, M.Kıreev, R.Ámireev, A.Orazalıev, N.Júnisovterdi taǵy basqa kóptegen kisini atap ótýge bolady.
Keńes dáýiri tusynda bul bilim oshaǵy tek Qyzylorda oblysyna ǵana emes, sonymen qatar Shymkent, Aqtóbe óńiriniń mektepterine de joǵary bilikti muǵalimder daıarlaǵan. Ekinshi dúnıejúzilik soǵys jyldarynda Ýkraınanyń kóptegen jetekshi joǵary oqý oryndary – Kıev, Harkov memlekettik ýnıversıtetteri Qyzylordaǵa kóshirilip, osy pedagogıkalyq ınstıtýttyń bazasynda jumys istedi. Soǵys aıaqtalǵannan keıin de ınstıtýtta Ýkraınadan kelgen kóptegen jetekshi professor jumysyn jalǵastyrdy. Ýkraınalyq ýnıversıtetter kitap qorynyń bir bóligi, oqý jáne zerthanalyq qural-jabdyqtar ınstıtýtqa syılyq retinde berildi.
Oqý ornyna bilikti ǵylymı kadrlardy daıarlaýda ınstıtýt rektory Oralhan Kamardınovtiń eńbegin erekshe atap ótkim keledi. Ol kisi keńes odaǵynyń jetekshi oqý oryndaryna, ǵylymı-zertteý ınstıtýttaryna jas mamandardy jiberip, olardyń ǵylym jolyna túsýine úlken yqpal jasady. Osynyń nátıjesinde Syr óńirine myqty ǵylym kandıdattary men doktorlary ǵylymı jumystaryn qorǵap keldi.
Men atalǵan oqý ornyna 1975 jyly túsip, 1979 jyly fızıka-matematıka mamandyǵy boıynsha úzdik bitirip shyqtym. О́mirden óz ornymdy taýyp, únemi alǵa umtylýyma ózim bilim alǵan oqý ornynyń, onyń ishinde fızıka-matematıka fakýltetin aıryqsha maqtanyshpen aıtar edim.
«Adamnyń adamgershiligi jaqsy ustazdan» deıdi uly Abaı. Ár adam ómirge kelip, es bilip, ońy men solyn tanyǵanda, ata-anadan keıingi onyń boıyna tálimdi tárbıe men sanaly bilim dánin egetin ustazy ekeni daýsyz. Ustazdyń shákirtine berer bilimi, kórseter joly ushan-teńiz. Kez kelgen ustaz shákirtiniń ózinen ozyp, bıikterge aıaq basýyn, bıik shyńdardy baǵyndyrýyn armandaıdy. Muny ustaz eńbeginiń jemisi, onyń etken eńbek, tókken teri, artynda qaldyrǵan óshpes izi, úkili úmitiniń shýaqty sáýlesi ǵana bere alady.
Stýdent kezimizde Q.Jańabergenov, B.Qashqynbaev, Iý.Kım, M.Averbýh, Sh.Kýdebaeva, V.Dronova, V.Kım, H.Nuǵmanova, J.Sátbaeva jáne basqa da kóptegen ulaǵatty ustazymyzdan, professor aǵaıymyzdan tereń bilim, tálimdi tárbıe aldyq. «Ustazy jaqsynyń ustamy jaqsy» degendeı, osy kisilerdiń jolyn qýyp, olarǵa uqsaý, sol kisilerdeı bolý – bizdiń úlken armanymyz, ómirlik maqsatymyz bolatyn.
Osyndaı ustazdarymyzdyń nazaryna ilinip, jaqsy oqyp, úlgili shákirt bolyp, sol kisilerdiń qoldaýymen, baǵyt-baǵdar berip jol kórsetýimen ýnıversıttette ustaz bolý baqyty buıyrdy. Pýshıno qalasy Reseı Ǵylym akademııasy Bıofızıka ınstıtýtynda 8 jylǵa jýyq ýaqytymdy arnap, ǵylymmen aınalysyp, stajer-zertteýshi, aspırant, aǵa ǵylymı qyzmetker bolyp, ǵylym kandıdaty, ǵylym doktorlyǵyna dıssertasııa qorǵadym.
О́zim bilim alǵan oqý ornynda qyzmettik jolym bastalyp, qarapaıym oqytýshydan, barlyq qyzmet satysynan ótip, óz ýnıversıtetimniń rektorlyq qyzmetine deıin kóterildim.
Budan ári Bilim jáne ǵylym mınıstrliginde departament dırektory, eki komıtet tóraǵasy, VAK tóraǵasy, jaýapty hatshy, Prezıdent janyndaǵy basqarý akademııasynyń rektory, Prezıdent Ákimshiliginiń memlekettik ınspektory – Astana qalasynyń kýratory, osy ýaqytqa deıin tórt oqý ornynyń rektory boldym. О́mirde qandaı bıikterdi baǵyndyryp, qandaı jetistikterge jetsem, ol ózimdi túletken oqý ornymnyń, ulaǵatty ustazdarymnyń úlken eńbegi, sol kisilerdiń maǵan artqan zor senimi dep bilemin.
Ýnıversıttettiń tarıhyn eske alǵanda, onyń damýyna zor úlesin qosqan tanymal tulǵa, memleket jáne qoǵam qaıratkeri Baqbergen Sársenuly Dosmanbetovtiń eńbegin aıryqsha atap ótkim keledi. B.Dosmanbetov oqý ornyna pedagogıkalyq ınstıtýt kezinen rektor bolyp, ony jan-jaqty damytýǵa, myqty mamandar ákelip, ǵylymı áleýetin arttyrýǵa bar kúsh-jigerin jumsady. Oqý ǵımarattaryna kúrdeli jóndeý jumystaryn júrgizip, olardyń aınalasynyń abattandyrylýyna, sáýletin arttyryp, sýburqaqtar salyp, aǵash egilýine zor kóńil bólip, materıaldyq-tehnıkalyq bazany jańartty. Úkimettiń sheshimimen oqý ornyn ýnıversıtet mártebesine kóterip, Qorqyt Ata esiminiń berilýine de B.Dosmanbetov úlken eńbegin sińirdi.
1996 jyly men oqý ornynyń rektory boldym. Bul ýaqytta da ýnıversıtette kóptegen jumys júrgizilip, oqý orny qarqyndy túrde damý jolyna tústi. Men rektor bolǵan osy tusta, ıaǵnı 1997 jyly maǵan ýnıversıtettiń 60 jyldyq mereıtoıyn ótkizý baqyty buıyrdy. Ujym músheleri osy is-sharalardy ótkizýge judyryqtaı jumylyp, atsalysty. Yntymaq pen birliktiń arqasynda mereıtoıymyz óz deńgeıinde atalyp ótti. Sol ýaqytta ýnıversıtetimizde aqparattandyrý júıesin, ınternet-tehnologııalardy oqý úderisine tereńdete engizilý bastaldy, shetel ýnıversıtetterimen halyqaralyq baılanystar nyǵaıtyldy. Ýnıversıtette tehnıkalyq, gýmanıtarlyq mamandyqtar boıynsha ýnıversıtet kadrlaryn qaıta daıarlaý úshin Syr óńirinde munaı salasynda jumys atqarǵan kanadalyq «Hurricane Hydrocarbons» kompanııasy jáne Ońtústik Alberta tehnologııalyq ınstıtýtymen (SAIT) kelisimshart ázirlenip, qol qoıyldy. Osy joba aıasynda ýnıversıtetimizge 600 myń kanadalyq dollarǵa qural-jabdyq ákelindi.
Biz jumys berýshilermen birlesip kásibı standarttar negizinde jyl saıyn jańartylatyn oqý baǵdarlamalaryn ázirleýde SAIT-jobasynyń ınnovasııalyq tásilderin zerttedik. Joba arqyly ártúrli mamandyqtar boıynsha ýnıversıtettiń 30 oqytýshysy osy SAIT jobasy negizinde Kanadada 6 aılyq qaıta daıarlaý kýrsynan ótti.
Ýnıversıtettiń mereıtoıyna daıyndyq barysynda buryn-sońdy bolmaǵan mýzeı jasaqtaldy, oǵan búkil ýnıversıtetimizdiń tarıhy, 60 jylda jasalǵan jetistikter shejiresi jasaldy. Atap aıtqanda, rektorlar galereıasy, kórnekti ǵalymdar eńbekteri men sýretteri, fakýltetterdiń qurylymdyq tarıhy, túlekter jetistikteri jáne t.b. túrli ekspozısııalar daıyndaldy. Mýzeı Almaty qalasynan arnaıy shaqyrýymyzben kelgen elimizge belgili arhıtektor, sýretshi Amanjol Naımanbaevtyń basqarýymen júıeli túrde bezendirilip, talapqa saı daıyndaldy. Bul sol ýaqyttaǵy Qazaqstan joǵary oqý oryndary bazasyndaǵy eń kórnekti bezendirilgen mýzeı bolatyn.
Ýnıversıtet janynda daryndy oqýshylar úshin ashylǵan ýnıversıtet janyndaǵy qazaq-túrik lıseıi jumys istedi. Mereıtoıǵa Túrkııa elinen de belgili memleket jáne qoǵam qaıratkerleri Týran Iаzgan, Namyq Kemal Zııabek, úkimet músheleri, kóptegen ǵalym kelip qýanyshymyzben bólisti.
Oblys, kala basshylary osy merekeni ótkizýge úlken mán berdi, jan-jaqty qoldaý kórsetti. Sol ýaqyttaǵy oblys ákimi Berdibek Saparbaev jáne qala ákimi Baqbergen Dosmanbetov qazirgi Qyzylorda qalasynyń bas alanyńda ornalasqan bas ǵımaratyn ýnıversıtetimizge syıǵa tartty.
Baǵamdap otyrsaq, ýnıversıtettiń 60 jyldyq toıynan keıin de shırek ǵasyr ótipti. Osy ýaqyt aralyǵynda ýnıversıtettiń úzdiksiz damýyna Q.Bısenov, B.Momynbaev óz úlesterin qosty.
Keıingi ýaqyttarda Qorqyt Ata atyndaǵy ýnıversıtet jaqsy qarqynmen damyp, úlken qadamdarǵa qaraı aıaq basyp keledi. Bıyl oqý ornynyń Azııa QS reıtıngine enýi oqý ornynyń bolashaqqa batyl qadam jasap, jan-jaqty turǵyda áleýetiniń artyp, damýdyń dańǵyl jolyna túskendiginiń kepili ekeni sózsiz.
2019 jyly Prezıdentimiz Q.Toqaev bilim jáne ǵylym salasyna úlken ózgerister engizip, tyń bastamalar men naqty sheshimderdiń júzege asýyna jol ashty. Ýnıversıtetterdiń qurylymynda korporatıvtik júıe qurylyp, akademııalyq jáne basqarý erkindigi, ashyqtyq, akademııalyq shynaıylyq qaǵıdattary engizildi. Salany qarjylandyrýdyń kólemi artyp, bilim men ǵylymǵa bólinetin granttar sany kóbeıdi.
Bul joǵary oqý oryndarynyń qarjylyq jaǵdaıyn rettep, oqytýshylar men qyzmetkerlerdiń jalaqysyn ósirip, materıaldyq-tehnıkalyq bazany, oqý-ǵylymı zerthanalardy, kompıýterlik tehnıkalardy, jataqhanalardaǵy stýdentter jaǵdaıyn jaqsartýǵa keń jol ashty.
2018 jyly mektep, kolledj bitirýshi túlekter úshin bakalavrıatqa bólinetin granttar sany 53,6 myń, al ortasha quny 400 myń teńgeni qurasa, 2022 jyly bilim granttarynyń sany 73 myńǵa jetip, kuny 1 mln-ǵa deıin ósti. Osynyń nátıjesinde ýnıversıtetterdiń qarjylandyrý kólemi ulǵaıyp, bilim sapasynyń joǵarylaýyna úlken yqpal etti. Osy arqyly álemdik QS reıtıngine 2020 jyly elimizdiń ýnıversıtteriniń 10-y ǵana kirse, osy jyly olardyń sany 16-ǵa jetti.
2018 jyly ǵylymı-zertteý jumystaryn qarjylandyrý boıynsha ishki jalpy ónimniń (IJO) úlesi 0,13 paıyzdy ǵana qurasa, Prezıdent tapsyrmasymen 2020 jyly ǵylymı-zertteý jumystaryn qarjylandyrý Bilim jáne ǵylym mınıstrligi tarapynan 60%-dan asa ósip, 2025 jylǵa qaraı Qazaqstan Respýblıkasy 2022-2026 jyldarǵa arnalǵan ǵylymdy damytý tujyrymdamasynda qarjylandyrý deńgeıin IJО́ 1%-yna jetkizý kózdelip otyr.
Bıyl 500 ǵalymnyń álemniń jetekshi ǵylymı ortalyqtarynda ǵylymı taǵylymdamadan ótýin uıymdastyrý jańa jobasy jáne jas ǵalymdarǵa jyl saıyn 1000 grant bóletin «Jas ǵalym» jobasy bastalady.
Jalpy, elimizdiń ǵalymdary memleket tarapynan ǵylymnyń naqty qoldaýyn sezinip keledi. Buǵan deıin ǵylymı jobalar boıynsha jylyna bir ǵana konkýrs ótkizilse, qazirgi ýaqytta jylyna úsh túrli konkýrstar ótkizý qolǵa alyndy.
Prezıdent tapsyrmasymen Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń ekige bólinýi – joǵary bilim jáne ǵylym salasyn qarqyndy túrde damytýǵa keń jol ashyp, tyń ózgeristerge zor serpin berdi. Joǵary bilim jáne ǵylym mınıstrligine jańa basshy Saıasat Nurbektiń kelýimen álemdik bilim-ǵylym keńistigimen tyǵyz baılanystar ornatylyp, osynyń negizinde bilim men ǵylym sapasyn kóterýge úlken múmkindik týdy. Mınıstrlikte jastardyń shyǵarmashylyq jetistikterine zor kóńil bólinip, olardy ǵylymǵa kóptep tartý boıynsha júıeli jumys bastaldy. Mine, osy jumystyń barlyǵy joǵary bilim jáne ǵylym salasyn damytýǵa baǵyttalǵan naqty jáne aıqyn qadamdar dep aıtýǵa bolady.
Árıne, bilim jáne ǵylym salasynda bolyp jatqan osyndaı jańalyqtar Qorqyt Ata ýnıversıtetiniń de joǵary qarqynmen damyp, alǵa qaraı ozýyna úlken serpin berdi. Osy oń ózgeristerdiń oryn alýyna ýnıversıtet rektory Beıbitkúl Sársemhanqyzy Karımova óz úlesin qosýda.
Atalǵan ýnıversıtet búginde elimizdiń pedagogıka salasy men ekonomıka jáne basqa da túrli salalary úshin bilikti mamandar daıarlaıtyn, bıyl Azııa QS reıtıngine engen elimizdegi keń tanymal, jetekshi joǵary oqý oryndarynyń birine aınaldy. Ýnıversıtetten myqty ǵalymdar, úzdik muǵalimder, bilikti ınjenerler, qurylysshylar, kenshiler, memleket jáne qoǵam qaıratkerleri, elimizge tanymal sport jáne óner qaıratkerleri shyqty. Olar elimizdiń túkpir-túkpirinde, alys-jaqyn shetelderde abyroıly qyzmetter atqaryp júr. Aldaǵy ýaqytta da ýnıversıtet túlekteri bıik belesterdi, asqaq asýlardy, zańǵar shyńdardy baǵyndyra beredi dep kámil senemin.
Bolatbek ÁBDIRÁSILOV,
Qaraǵandy ındýstrııalyq ýnıversıtetiniń rektory,
bıologııa ǵylymdarynyń doktory, akademık
