YQPALDASTYQ – YNTYMAQ YRYSY
Qazaqstan, Reseı jáne Belarýs elderiniń yntymaqtastyǵy negizinde qurylǵan Keden odaǵy endi mine, Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq arqyly óziniń aıdynyn keńeıte túsetin boldy. Munyń el ekonomıkasyn jańa serpinmen órkendetýge tıgizer paıdasy da, yqpaly da mol ekendigi daýsyz. Keden odaǵyna deıingi jáne osy odaqqa kirgennen keıingi Atyraý oblysynyń syrtqy saýda-taýar aınalymyn salystyrsaq, taýarlar ımporttyń 8,7 paıyzǵa, al eksporttyń 71,3 paıyzǵa óskeni baıqalady. Máselen, 2009 jyly el bıýdjetine jalpy somasy 29 mlrd. 504 mln. 655 myń teńgeni quraǵan kedendik tólemder men salyqtar túsken bolsa, al 2013 jyly bul kórsetkish 275 mlrd. 887 mln. 695 myń teńgege jetti. Aldaǵy jyldary da el bıýdjetiniń qomaqty qarjymen tolyǵaryna bıylǵy jyldyń qańtar-aqpan aılarynda ǵana 48 mlrd. 221 mln. 727 myń teńgeniń kedendik tólemderi men salyqtarynyń túskeni dáleldep otyr.
Demek, bizdiń elimiz Keden odaǵyna kirýden esh utylǵan joq deýge tolyq negiz bar. Taǵy da salystyrmaly derekke súıener bolsaq, bıylǵy qańtar-aqpan aılarynda memleket bıýdjetine túsken kedendik tólemder men salyqtar 2009 jyldyń kórsetkishinen 60 paıyzǵa artyǵymen oryndalyp otyr. Mine, osynyń ózinen elimizdiń Keden odaǵyna kirýi otandyq ekonomıkamyzdyń órken jaıýyna septigi tıer túsimderdi orasan mólsherde molaıtyp otyr. Osy rette Atyraý oblysynyń syrtqy saýda-taýar aınalymynyń ósýine aldymen otandyq taýar óndirýshilerdiń belsendiliginiń yqpal etkenin aıryqsha ataǵan jón.
Odaqqa múshe elderdiń arasyndaǵy jeńildikterge toqtalatyn bolsaq, buryn Qazaqstan Respýblıkasynyń kedendik shekarasynan taýarlar men kólik quraldaryn áketý jáne ákelý úshin kedendik júk deklarasııasyn toltyrý qajet bolatyn. Ol úshin kedendik resimdeýde kedendik júk deklarasııasynyń negizgi paraǵyna 50 eýro, qosymsha paraqtaryna 20 eýrodan kedendik tólem tólenetin. Jáne Reseı men Belarýs taýarlarynyń eksporty men ımportyna jyl saıyn ortasha eseppen 9-10 myń kedendik júk deklarasııasy resimdelip kelgen bolsa, al qazir mundaı deklarasııa toltyrý qajet emes. Bul bıznestiń ýaqyty men qarjylyq resýrstaryn únemdeýge tikeleı septigin tıgizedi.
Keden odaǵyna kirmeıtin úshinshi elderden tasymaldanatyn taýarlarǵa meılinshe joǵary tarıfter bekitildi. Mysaly, buryn barlyq taýarlarǵa kedendik bajdar mólsheriniń ortasha deńgeıi 6,2 paıyzdy qurasa, qazir bul 10,6 paıyz boldy. Iаǵnı, taýarlar ımporty azaıyp, onyń ornyn otandyq taýar óndirýshiler toltyrdy. Osy oraıda eksport kólemi ulǵaıdy ma degen zańdy saýal týyndaýy ábden múmkin. Atyraý oblysy boıynsha jalpy syrtqy saýda-taýar aınalymy 2013 jylǵy qańtar-jeltoqsan aralyǵyndaǵy keden statıstıkasynyń málimetine sáıkes, 28 mlrd. 899 mln. AQSh dollaryn qurap, 2012 jylmen salystyrǵanda 108,8 paıyzǵa jetti. Syrtqy saýda-taýar aınalymynyń jalpy kóleminiń 94,6 paıyzyn eksporttyq jáne 5,4 paıyzyn ımporttyq taýarlardyń statıstıkalyq quny qurap otyr. Esepti merzimde eksportqa shyǵarylǵan taýarlardyń statıstıkalyq quny 2012 jylmen salystyrǵanda 9,7 paıyzǵa kóbeıdi.
Eksporttyń negizgi úlesin mıneraldy otyn, munaı jáne olardan aıyrylyp alynatyn ónimder quraıdy. Olardyń statıstıkalyq quny 26 mlrd. 938 mln. AQSh dollaryn nemese barlyq eksport kóleminiń 98,5 paıyzyn quraıdy. О́tken jyly 29 mln. 377 myń 285 tonna shıki munaı eksportqa shyǵaryldy. Shıki munaı eksporty negizinen Italııaǵa (jalpy shıki munaı salmaǵynyń 30,2%), Nıderlandyǵa (16%), Fransııaǵa (17%), Kanadaǵa (9,2%), Ispanııaǵa (5,6%), Túrkııaǵa (3,2%), TMD aýmaǵyndaǵy Ýkraınaǵa (0,6%) jáne ózge de elderge jiberilgen.
Al bıylǵy qańtar-aqpan aılarynda jalpy syrtqy saýda taýar aınalymy 5 mlrd. 701 mln. AQSh dollaryna jetip, 2013 jylǵy salystyrmaly kezeńge qaraǵanda, 140 paıyzdy qurady. Al, syrtqy saýda-taýar aınalymynyń jalpy kóleminiń 96,4 paıyzyn eksporttyq jáne 3,6 paıyzyn ımporttyq taýarlardyń statıstıkalyq quny qurap otyr. Osy kezeńde eksportqa shyǵarylǵan taýarlardyń statıstıkalyq quny 5 mlrd. 498 mln. AQSh dollaryn qurap, 2013 jylǵy kórsetkishten 41,8 paıyzǵa ósti.
Keden odaǵy qurylǵannan keıin oǵan múshe úsh memlekettiń kásipkerleri bir-biriniń elinde óz kásibin ashý quqyǵyna tolyqtaı ıe boldy. Olardyń arasynda ózara básekelestik artyp, el ekonomıkasynyń órken jaıýyna kádimgideı yqpal etýde. Demek, úsh eldiń tutynýshylary ózine qajetti taýarlardyń eń sapalysyn tańdaýyna múmkindik aldy. Negizi, básekelestik kúsheıgende ǵana ónimniń sapasy artady, kerisinshe, onyń baǵasy arzandaı túsedi. Reseılik kásipkerlerdiń bizdiń naryqta jumys isteýge qyzyǵýshylyǵy týyp otyrǵany ras. Buǵan, ásirese, salyqtyq jeńildikter oń áser etip otyr. Máselen, bizdiń elimizde qosymsha qun salyǵy 12% bolsa, Reseıde salyqtyń bul mólsheri 16 paıyzdy quraıdy.
Keden odaǵy aıasynda kedendik baqylaýdyń tıimdiligin arttyrý úshin jańǵyrtýlar men ońtaılandyrý maqsatynda kóptegen jumystar atqarylýda. Sonyń biri retinde Qazaqstan Respýblıkasy, Belarýs Respýblıkasy jáne Reseı Federasııasynyń sheshimine (2009 jylǵy 27 qarashadaǵy №18) sáıkes bekitilgen biryńǵaı kedendik tarıfi jáne biryńǵaı syrtqy ekonomıkalyq qyzmetiniń taýarlar nomenklatýrasyn qoldanýǵa kóshirilgenin aıta alamyz. Sonymen qatar, kedendik tranzıt rásimi Keden odaǵyna múshe memleketterdiń keden organdary arasynda biryńǵaı málimetter qory jasaqtalyp, aqparat almasý qolǵa alyndy. Bul kedendik tranzıt rásimi Keden odaǵy aýmaǵyna kirer jerden bastalyp, taýarlardyń mejeli keden organyna jetkizilýin ortaq baqylaýǵa alady. Iаǵnı, úsh memleket arqyly 1 tranzıttik deklarasııamen júkter tasymaldana beredi. Elektrondy aqparat almasý, málimetterdiń tolyqqandy, ýaqytynda tıisti oryndarǵa jetkizilýi keden organdary jumysynyń tıimdiligin arttyrdy. Osyndaı halyqaralyq sharttardyń qoldanylýy kedenshiler jumysyn aıtarlyqtaı jetildirýge oń yqpal etti. Qoryta aıtqanda, Keden odaǵynyń negizgi qaǵıdalary men ózara qarym-qatynastarynyń tıimdi baǵytta iske asýy el ekonomıkasynyń órleýine sebepshi bolyp, ıntegrasııalyq baılanys aıdynyn odan ári keńeıte túseri anyq.
Qurmanǵalı TASMAǴANBETOV,
Atyraý oblysy boıynsha kedendik baqylaý departamentiniń basshysy.
ATYRAÝ.
