Prezıdent jarııalaǵan aýqymdy ózgeristerdiń mańyzdy bir bóligi jańa áleýmettik saıasatqa baılanysty ekeni belgili. Ondaǵy maqsat – árbir otbasynyń turmys sapasyn jaqsartýǵa berik negizin qalyptastyrý. Ol úshin mańyzdy úsh taǵan – memleket, bıznes jáne el turǵyndary arasyndaǵy áleýmettik baılanysty nyǵaıtý qajet. Bul ózgeristerdiń negizi Áleýmettik kodeks jobasynda kórinis tapqan. Ony ázirleý barysynda halyqaralyq tájirıbe muqııat zerdelenip, Eýroodaqtyń Áleýmettik kodeksi basshylyqqa alynǵan jáne elimizdiń erekshelikteri jan-jaqty eskerilgen. Kodeks 5 bólimnen, 19 taraýdan jáne 267-baptan turady.
Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstri Tamara Dúısenovanyń aıtýynsha, kodeks negizgi 5 jańalyqtan turady. Birinshi jańalyǵy – Otbasynyń sıfrlyq kartasy nemese elimizdegi otbasylardyń derbes derekqory. Derekqor memlekettik organdardyń qazirgi aqparattyq júıeleri negizinde qalyptastyrylyp jatyr. Ony engizýdegi negizgi maqsat – qazaqstandyqtardyń memlekettik qoldaý júıesine teńdeı qoljetimdiligin qamtamasyz etý. Otbasynyń sıfrlyq kartasy memlekettik áleýmettik saıasattyń orta jáne uzaq merzimdi mindetteri men baǵyttaryn aıqyndaý quraly retinde belgilendi.
Iаǵnı memleket kimge, qashan, qandaı kómek qajettigin anyqtap qana qoımaı, áleýmettik táýekelderdiń aldyn alý sharalaryn qarastyrýǵa múmkindik alady. Karta otbasylar nemese otbasy músheleriniń áleýmettik statýsyna jáne otbasylyq ál-aýqat dárejesine qarap, memlekettik qoldaýdyń qandaı túrin alýǵa quqyly ekendigin jetkizip otyratyn elektrondyq jarshy quraly qyzmetin atqaratyn bolady. Mundaı aqparat árbir otbasyna ortalyq memlekettik organ tarapynan SMS habarlama retinde jiberilmek.
– Kodekstiń ekinshi jańalyǵy – memlekettik qoldaýdyń jańa paradıgmasy. Oǵan sáıkes memlekettik qoldaý aldymen áleýmettik táýekelderdiń aldyn alatyn ataýly is-shara, odan keıin ǵana ataýly áleýmettik kómek retinde qarastyrylatyn bolady. Sıfrlyq kartadan kópbalaly otbasylardyń túrli áleýmettik syn-qaterge tap bolý yqtımaldyǵy joǵary ekeni anyqtaldy. Sondyqtan balaly otbasylardy áleýmettik qoldaýdyń qoldanystaǵy júıesin saqtaı otyryp, balalardy qorǵaýdyń qosymsha ataýly sharalary qarastyrylyp jatyr. Osy baǵyttaǵy taǵy bir mańyzdy ózgeris – ataýly áleýmettik kómek berý úshin kedeılik shegi búgingi kúnkóris deńgeıi arqyly emes, medıandyq tabys deńgeıi arqyly anyqtalatyn bolady. 2025 jyldan bastap ataýly áleýmettik kómek medıandyq nemese jalpyhalyqtyq ortasha tabystan tómen tabysy bar azamattarǵa beriledi, – dedi T.Dúısenova.
Infografıkany jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»
Kodekstiń úshinshi jańalyǵy áleýmettik qyzmet kórsetý júıesin transfomasııalaýǵa qatysty. Mundaǵy negizgi maqsat – múgedektigi bar azamattardyń kórsetiletin arnaýly áleýmettik qyzmetterge degen qoljetimdiligin, ásirese aýyldyq okrýgterdegi qoljetimdiligin arttyrý. Bul rette birqatar ózgeris qarastyrylyp otyr. Máselen, jan basyna shaqqandaǵy normatıvti engizý qarastyrylǵan. Onyń mólsheri qyzmetter úshin jeke normatıv, al kompensatorlyq tehnıkalyq quraldar úshin shekteýli baǵalar túrinde jikteletin bolady. Bul ózgerister, bir jaǵynan, keıbir qyzmet nemese taýar túrlerin aldaǵy ýaqytta monetızasııalaýǵa alyp keledi. Ekinshi jaǵynan, arnaýly áleýmettik qyzmet kórsetýge jeke sektordy keńinen tartý arqyly salanyń ınfraqurylymyn aýyldyq jerge deıin jetkizýge múmkindik beredi. Taǵy bir ózgeris – múgedektigi bar adamdarǵa qyzmet kórsetý isine olardyń otbasy múshelerin barynsha tartý. Bul rette otbasy múshesi jeke kómekshi nemese áleýmettik qyzmetker retinde resimdeledi. Oǵan eńbekaqy tólenedi jáne áleýmettik tólemder men zeınetaqy jarnalary aýdarylady, – dep naqtylady ol.
Kodekstiń tórtinshi jańalyǵy áleýmettik saqtandyrý jáne zeınetaqy júıelerine qatysty. Qazirgi saqtandyrý júıesi áleýmettik táýekeldiń 5 túrinen saqtandyrady. Bul – halyqaralyq standarttarǵa jáne naqty ekonomıkalyq jaǵdaılarǵa saı keletin júıe. Sondyqtan onyń negizi saqtalady. Degenmen maqsaty ózgeredi. Júıe áleýmettik tólem tóleýge ǵana baǵyttalmaı, eń aldymen, azamattardy formaldi túrde jumys isteýge yntalandyrýdy kózdeıdi. Bul maqsatty oryndaý úshin shaǵyn bıznestegi jaldamaly jumyskerler men platformanyń kómegimen eńbek etip júrgen azamattarǵa qatysty salyqtyq júktemelerdi tómendetý qarastyryldy. Sondaı-aq áleýmettik jarnalaryn ýaqtyly aýdaryp otyrǵan jumyskerlerge saqtandyrý qorlarynan áleýmettik tólemder mólsheri kezeń-kezeńimen ulǵaıtylady. Kelesi jyldan bastap jumyssyz qalǵan azamattarǵa jarna tólegen ýaqytyna sáıkes 6 aıǵa deıin burynǵy tabysynyń 45%-yn tóleý qarastyrylyp otyr.
T.Dúısenova zeınetaqy júıesine qatysty ózgeriske de toqtaldy. Qazirgi júıe zeınetkerlerdiń 3 býynyn qamtıdy. Qarastyrylǵan ózgeristerde 1998 jylǵa deıin jáne 1998 jyldan keıin zeınetke shyqqan azamattar zeınetaqy tólemderiniń negizgi bóligin memleketten, al bolashaq zeınetkerler jınaqtaýshy zeınetaqy júıesinen alady. Osy oraıda búgingi zeınetkerler úshin bazalyq jáne eńbek zeınetaqylarynyń mólsherin esepteý parametrleri ózgeredi. Bul ózgeris zeınetaqynyń mólsherin kóbeıtý maqsatynda qarastyrylyp otyr. Al bolashaq zeınetkerler úshin 2024 jyldyń 1 qańtarynan bastap jumys berýshiler tarapynan qosymsha zeınetaqy jarnalary engiziledi. Budan bólek, endi azamattar belgilengen jetkiliktilik sheginen asqan zeınetaqy jınaqtaryn tek emdelýge jáne turǵyn úı satyp alýǵa jumsaı alady. Sondaı-aq salymshylarǵa zeınetaqy jınaqtarynyń 50%-dan aspaıtyn bóligin aktıvterdi basqarý kompanııasyna berý jáne mundaı kompanııany ózderi tańdaý quqyǵy beriledi.
Kodekstiń besinshi jańalyǵy – halyqty jumyspen qamtýdyń jańa tásilderi. Bul tásilder 3 baǵytty kózdeıdi. Sonyń biri – eńbek naryǵyn lıberalızasııalaý. Bul ıkemdi jumyspen qamtylýdyń barlyq túrin, sonyń ishinde platformalyq jumysty tanýdy bildiredi. Atalǵan ózgerister negizinen ózin-ózi jumyspen qamtyǵan azamattardy áleýmettik táýekelderden saqtandyrý, al táýekel bolǵan jaǵdaıda áleýmettik qoldaýdy qarastyrady. Osy maqsatta bul sanattaǵy azamattardy «táýelsiz jumysker» dep ataý, olardyń jarııa sharttaryn jumys sharty retinde taný, platforma operatorlaryn salyq agenti retinde belgileý sııaqty jańa tásilder engizý kózdelgen.
Máseleni qorytyndylaǵan Premer-mınıstr Álıhan Smaıylov Áleýmettik kodeks azamattardyń ómirindegi, ıaǵnı adamnyń týǵannan bastap qartaıǵanǵa deıingi bazalyq áleýmettik quqyqtaryn belgileıtin asa mańyzdy qujattardyń biri ekenin atap ótti. Kodeks qabyldanǵan soń jańa áleýmettik saıasat ótinish berý formasynan proaktıvti formatqa kóshýi kerek. Bul halyqtyń turmys sapasyn jaqsartýǵa múmkindik beredi. Ol Otbasynyń sıfrlyq kartasyn engizý arqyly júzege asyrylady. Jobanyń qanatqaqty nusqasy qyrkúıekten beri birqatar qyzmetter (járdemaqylar men áleýmettik tólemder taǵaıyndaý) boıynsha jumys istep tur jáne qazirdiń ózinde tıimdiligin kórsetti.
– Áleýmettik qoldaý alý qajettiligi Sıfrlyq karta sheńberinde aqparattyq júıe arqyly aıqyndalady. Iаǵnı azamattar tıisti organdarǵa júginbeı-aq memlekettiń qoldaýyn alý múmkindigine ıe bolady. Memleket bul qajettilikti ózi anyqtaıdy jáne barlyq rásimdi avtomatty túrde júrgizedi. Áleýmettik kodeks jobasynda ulttyq biliktilik júıesin damytý jáne sertıfıkattaý júıesin engizý kózdelip otyr. Olar jastardyń jumysqa turýyna kedergi bolatyn artyq talaptardy alyp tastaýǵa jol ashady, – dedi Úkimet basshysy.
Premer-mınıstr Kodeks Parlamenttiń qaraýynda bolǵanymen, jekelegen áleýmettik sharalar 2023 jyldan bastap iske asyrylatynyn aıtty. Qańtar aıynan bastap bala kútimi boıynsha tólemder 1 jastan 1,5 jasqa deıin uzartylady. Áleýmettik saqtandyrý júıesine qatysýshylar úshin jumysynan aıyrylǵan kezde tólenetin tólemder ortasha aılyq tabystyń 45%-yna deıin ulǵaıady.
Sondaı-aq Úkimet otyrysynda iri jáne shaǵyn qalalarda káriz-tazartý qurylystaryn salý jáne rekonstrýksııalaý jónindegi jospar qaraldy. Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstri Qaıyrbek О́skenbaev 2028 jylǵa deıingi kezeńde respýblıkanyń 68 qalasynda káriz-tazartý qurylystaryn salý men qaıta jańǵyrtý josparlanyp otyrǵanyn aıtty. Qazirgi tańda Saryaǵash, Atyraý jáne Fort-Shevchenko qalalarynda úsh joba boıynsha jumystar bastaldy. Kelesi jyly Aqtaý, Leńgir jáne Shymkentte taǵy úsh jobany iske asyrýǵa qarajat qarastyrylǵan. Qalǵan 62 qala boıynsha halyqaralyq qarjy uıymdaryn jáne respýblıkalyq bıýdjetten transfertterdi tartýdy kózdeıtin qarjylandyrý tásilderi ázirlendi. Á.Smaıylov árbir jobany iske asyrýdy qatań baqylaýda ustaý qajet ekenin aıtty.
Sonymen qatar Úkimet otyrysynda bıylǵy zań jobalaý jumystary josparynyń oryndalý barysy jáne 2023 jylǵa arnalǵan jospardyń jobasy qaraldy. Ádilet mınıstri Qanat Mýsın 22 zań jobasynyń tórteýine Memleket basshysy qol qoıǵanyn, toǵyzy Parlamenttiń, taǵy toǵyzy Úkimettiń qaraýynda ekenin aıtty. Úkimettiń qaraýyndaǵy zań jobalaryn jeltoqsan aıynyń sońyna deıin Parlamentke engizý josparlanyp otyr. Osylaısha, osy jyldyń jospary tolyq kólemde oryndalmaq. 2023 jylǵa arnalǵan josparǵa sáıkes keler jyly 24 zań jobasyn ázirleý kózdelip otyr. Onyń 13-in Parlamentke birinshi jartyjyldyqta, taǵy 11-in ekinshi jartyjyldyqta engizý josparlanǵan.
