Darhan Balpanov: Molshylyqtyń negizi – agrarlyq ǵylym

Jylyna 80 mln-nan asa dollar tuqym ımportyna jumsalady

– Darhan Serikuly, bıyl qanttyń qat bolýy, keıbir ónimderdiń qatty qymbattaýy sııaqty jaǵdaılar azyq-túlik qaýipsizdiginiń kóńil kónshiterlik kúıde emes ekenin kórsetip berdi. Osy­dan kelip halyq arasynda dúrbe­leń týyp, bul Úkimettiń basty kún tártibinde qaraldy, Prezıdent eki mınıstr­ge sógis jarııalady. Sol jıyn­­da Memleket basshysy elimiz ımport­­talǵan tuqymdarǵa óte táýel­di ekenimizdi, kartop jáne qant qyzyl­shasy tuqymdarynyń ózimizden shyǵa­tyny 10%-dan da aspaıtynyn atap aıtty. Bul bizdiń agrarlyq ǵylymnyń artta qalǵanyn ańǵarta ma?

– Asta-tók ónim alý, molshylyqqa kene­lý eń aldymen egiletin tuqymnyń sapa­sy­na baılanysty. О́kinishke qaraı, óndir­gen astyǵymyz ózimizdiki bolǵany­men, ol daqyldar tuqymynyń basym bóli­gin shet memleketterden satyp ala­ty­nymyz ras. Mysaly, kartop, qant qyzyl­shasy jáne basqa da kók­ónis, jemis-jıdek, maıly daqyl­dar­dyń otandyq tuqym seleksııasy 10%-dan da aspaıdy. Qalǵanyn shetelden ımporttaýǵa májbúrmiz. Bul rette jumsaq kúzdik bıdaıdyń 49,6%, qatty bıdaıdyń 36,5%, arpanyń 65,3% tuqymy elimizde óndiriletinin aıta ketý kerek. Osy ózimizden shyǵatyn tuqym­dardyń úlesin arttyrý úshin agrarlyq ǵylym salasyn keshendi qoldaý qajet. Sonymen qatar salany damytýdyń arnaýly baǵdarlamalaryn túzip, naqty tetikterdi jolǵa qoıý mańyzdy.

Agrarlyq ǵylymnyń, jalpy, aýyl sharýashylyǵy salasynyń damýyna qolbaılaý bolyp otyrǵan biraz keder­gi bar. Damyǵan elderde ǵylymı-zert­teý jáne tájirıbelik jumystardyń shyǵy­nyn óteýge ishki jalpy ónimniń (IJО́) 3%-y bólinedi. Atap aıtsaq, bul kórsetkish Shvesııada – 3,8%, Fınlıan­dııada – 3,5%, Japonııada – 3,04%, Shveı­sarııada – 2,73%, AQSh-ta – 2,84%, Germanııada – 2,44%. Kórshimiz Reseıde de IJО́-niń 3%-ǵa jýyǵy ǵylymǵa bólinip otyr. Al bizde bul kórsetkish bar bolǵany 0,12%-dy quraıdy. Onyń ishinde naqty agrarlyq ǵylymǵa bólinetini nól bútin nólden qansha paıyz ekenin aıtqyń da kelmeıdi. Alaıda Prezıdenttiń 2025 jylǵa deıingi Ulttyq damý josparynda ǵylymǵa bólinetin qarjy mólsheri IJО́-niń 1%-yn quraýǵa tıis dep aıtty.

Tuqym sharýashylyǵy týraly taqy­rypqa oralsaq, elimiz jylyna 80 mln dollardan asa qarjyny tuqym ımportyna jumsaıdy eken. Bul derekti Qazaqstan tuqym óndirýshileri palatasynyń deregine súıenip keltirip otyrmyn. Iаǵnı qanshama qarjymyz syrtqa ketip jatyr degen sóz. О́te alańdatarlyq ahýal deýge bolady. Munymen biz otandyq ǵylymdy emes, sheteldikin damytyp jatqandaımyz. Qazir bizdiń fermerler buıyrǵanyn egip júr. Ásirese, qýańshylyq jyldary. Bulaı bolmaıdy. Mysaly, Belarýs mem­leketinde birinshi reprodýksııadan keıin ári qaraı taǵy sebýge zańdy túrde tyıym salynady. Al ónimdilik gektaryna 41 sentnerden asady. Reseıde – gektaryna 39 sentner. Biz bolsaq, gektaryna 12-13 sentner kórsetkishpen kórshilerimizben básekege túse almaımyz. Qazaq sharýalary tipti jınaǵan ónimin sata almaıtynyn aıtyp zar qaǵady. Búginde Reseıge álem elderiniń esigi jabylyp jatqan shaqta bul el azyq-túlik áleýetin arttyrýǵa barynsha kúsh salyp jatyr. Kórshi elde 1 mln gektar aımaqqa bir ǵylymı ınstıtýt qurý mindettelgen. Olar bar-joǵy 8 jyldyń ishinde toqyraǵan agrarlyq ǵylymyn kúsheıtip, azyq-túlik qaýipsizdigin ájeptáýir nyǵaıtyp aldy. Qalaı nyǵaıtty degen suraq týsa, ǵa­lymdarǵa turaqty aılyq bekitti; ǵylymı ınstıtýttar men tájirıbelik stansalar­dyń menshigindegi egis alqaptaryna erekshe mártebe berip, zańmen qorǵap qoı­dy; tuqym sharýashylyǵyna qajetti arnaıy tehnıkalarmen qamtamasyz etti; baǵdarlamalyq maqsatty qarjylandyrý tártibin rettedi; agrarlyq salaǵa qatysty ǵylymı-zertteý jumystaryna jarııa­lanatyn konkýrstarǵa tek qana Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń ınstıtýttary men tájirıbelik stansalary ǵana qatysatyn boldy.

Osy rette aıta ketý kerek, Qazaqstan­da tuqym sharýashylyǵyna qatysty granttyq qarjylandyrý konkýrstaryna jekemenshik kompanııalar, Oqý aǵartý mınıstrligi, Densaýlyq saqtaý mınıstrligi, tipti sheteldikterdiń de qatysý múmkindigi bolǵan. Saldarynan osy sharýaǵa mamandanǵan kompanııalar maqsat-mindetterin oryndaı almaı, qarjysyz qalady.

Mardymsyz jalaqy maman tapshylyǵyn týdyryp otyr

– Shetelden keletin jańa tuqymdar men sorttardy sol jaqta zerttep, qoldanysqa engizetin bilikti ǵalymdar ǵoı. Bizdiń elimizde de osyndaı sapaly, jańa sorttardy tapqan seleksıo­ner mamandar bar ma? Jalpy, agroóner­kásiptegi kadrlyq áleýetimiz qandaı?

– Osy suraqtyń yńǵaıyna qaraı, myna nárseni basa aıtqym keledi. Eli­mizde tuqym sharýashylyǵy damymaı jatýynyń taǵy bir sebebi – О́simdikterdiń jańa sorttaryn qorǵaý jónindegi halyq­aralyq odaqqa (UPOV) enbeýimiz. Osy konvensııaǵa qosylmaǵandyqtan, shet memleketterdiń tuqym sharýashy­lyǵyndaǵy jańalyqtardy, tehnologııalaryn ala almaımyz. Ol odaqtaǵy elderdiń ǵalymdary ózi shyǵarǵan tuqymyna roıaltı alady. Iаǵnı olardyń barlyq quqyǵy qorǵalady, shyǵarǵan sapaly tuqymyn basqa kompanııalar satyp alyp, ary qaraı tabys kózine aınaldyrady. Al bizge osyndaı kompanııalardan daıyn tuqym kelip jatyr. Ol tuqymdardy ary ketse eki jyl ǵana paıdalana alamyz. Eger UPOV-qa engen jaǵdaıda biz satyp alyp jatqan tuqymdardy shyǵarǵan seleksıoner ǵalymdardyń ózimen tikeleı kelisimge kelip, sol tuqymdy ózimizde ósirýge múmkindik týar edi. Bul júıede bolsaq, bizdiń ǵalymdar da roıaltı alyp, ózi ósirgen tuqymynan biraz paıdaǵa keneler edi. Sondyqtan biz UPOV-qa qosylyp, ondaǵy jalpy erejelermen salaǵa qatysty zańdarymyzdy úılestirý kerek. Iаǵnı máseleniń bári aqshaǵa kelip tirelip turǵan joq, osyndaı tetikterdi de tıimdi iske qosa bilýimiz kerek.

Bizdiń jetistikterimizdiń biri – joǵary sapasymen aıqyndalǵan Qarabalyq aýyl sharýashylyǵy tájirıbe stansasyndaǵy bıdaıdyń «Aına» tuqymy. Sondaı-aq A.Baraev atyndaǵy astyq sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ortalyǵynyń da «Shortandylyq-2015», «Selınnaıa-2014», «Aq Orda», «Táýelsizdik», «Soltústiq», Shortandylyq-2017» syndy bıdaı tuqymdary qýańshylyqta jaqsy ónim berdi, bul gektaryna 17 sentnerden aınaldy. Osy qatarǵa Qaraǵandy aýyl sharýashylyǵy tájirıbe stansasyndaǵy bıdaı tuqymdaryn da qosýǵa bolady. Bulardyń bári qurǵaqshylyq jaılaǵan kezeńde sheteldik tuqymdarǵa qaraǵanda áldeqaıda joǵary kórsetkishke ıe boldy.

Al kadrlyq áleýetimiz týraly aıt­saq, maqtanarlyq jaǵdaıda emes. 1991 jyly jalpy agrarlyq ǵylym salasynyń barlyq baǵyty boıynsha 19 880 adam jumys istedi, onyń ishinde 6 580-i ǵylymı qyzmetker boldy. Al qazir UAO júıesinde is júzinde 3 649 adam jumys isteıdi, onyń 902-si – ǵylymı qyzmetker. Bul mamandardyń kóbiniń jasy egde tartqan. Olardyń izin basatyn jas mamandar joqtyń qasy. Aıtalyq, bizdiń júıede jasy 35-ke deıingi 245 jas ǵalymymyz bar, bul – barlyq qyzmetkerdiń 6,71%-y ǵana. Sondyqtan salanyń bolashaǵyn oılasaq, jas mamandardy yntalandyratyn tetikterdi de erterek iske qosý mańyzdy.

Bir mysal aıtaıyn. Jaqynda zeınet­tegi ǵalymdy kezdestirdim. Ol ınstıtýtta qosymsha jumys isteıdi eken. Tapqan 60 myń jalaqysyn laborantqa tóleıdi. Sonda ózi tegin istep júr. Mine, osyndaı óz isine shyn berilgenderdiń arqasynda agrarlyq ǵylym aıaǵynan ázer tur deýge bolady. Saladaǵy maman tapshylyǵyn týdyryp otyrǵan eń úlken másele – mardymsyz jalaqy. Osydan kelip jastardyń kóbi agrarlyq mamandyqtardy tańdaýǵa qulyqsyz bolady. Onyń ústine Bolon oqytý júıesi aýyl sharýashylyǵy mamandaryn daıyndaýdyń údesinen shyǵa almaıdy. О́ıtkeni bul júıege sáıkes, maman 4 jyl bakalavrda oqý kerek, ary qaraı magıstratýra men doktorantýraǵa jalǵasady. Iаǵnı ǵalym bolyp shyǵý úshin 10 jylǵa jýyq ýaqyty oqýǵa ketedi. Bolon júıesi boıynsha oqý da, taǵylymdama da ýnıversıtet irgesinde ótedi. Agrarlyq oqý oryndary bolsa, túgeldeı iri qalalarda ornalasqan. Al odan stýdent tájirıbe júzinde na­ǵyz sapaly tuqymdy shyǵara alatyn ǵalym bola ala ma? Másele – osynda. Son­dyqtan aýyl sharýashylyǵynda ǵylymı dárejege jetý jolyn qaıta qaraý kerek.

– Prezıdent ǵalymdardyń jalaqy­syn kóterý týraly tapsyrma bergen edi ǵoı. Ǵalymdar mundaı ıgilikti áli sezingen joq pa?

– Iá, Memleket basshysy jetekshi ǵalym­darǵa joǵary aılyq tóleýdi usyn­dy. О́kinishke qaraı, jetekshi ǵalym­dardyń úlesi óte az. Jas ǵalymdar­dyń ondaı deńgeıge jetýi úshin 10-15 jyl jumys isteýi kerek. Al olar sonsha ýaqyt shydamaıdy. Saladaǵy 1 300-ge jýyq ǵalymnyń 200-i ǵana jetekshi ǵalymdarǵa jatady.

Qazir bizdiń ortalyqqa qarasty mekemelerde 9 myńǵa jýyq adam jumys isteıdi, onyń 4 myńynyń qyzmeti – 3 ýnıversıtette. Ǵylymı ortalyqtar men tájirıbelik stansalarda 5 myń adam isteıdi. Onyń ishinde 30%-y ǵana – ǵalymdar. Eger osy 5 myń adamǵa 300 myńnan aılyq tóleı alatyndaı áleýetimiz bolsa, sala ájeptáýir turaq­talyp, kórsetetin nátıjesi de aýyz toltyryp aıtarlyqtaı bolar edi.

Shynyn aıtqanda, bizdiń qyzmetker­lerdiń turaqty aılyǵy joq, tabysy konkýrstarǵa táýeldi. Iаǵnı memlekettik satyp alý rásimi. Bir konkýrsty utý úshin 12 ınstansııadan ótesiń. Muny bıýrokratııalyq tusaý deýge bolady. Sosyn bul konkýrstarǵa tapsyrysty oryndaýǵa qaýqarly bazasy joq ınstı­týttar da jarysa qatysady. Ondaı ınstıtýttar utyp alsa, báribir bizdiń mamandardy shaqyryp, tapsyrysty oryndaıdy. Biraq ol jumystyń nátıjesi oıdaǵydaı bolady dep aıtý qıyn. О́ıtkeni bular – joǵaryda aıtqandaı tehnıkalyq bazasy, tájirıbelik alańy joq ýnıversıtetter. Qazir 12 ǵylym mekemesi tabyssyz otyr deýge bolady. Onyń ishinde Kartop ınstıtýty bar. Olar konkýrstardan qur qalǵan, naqty tapsyrysty oryndap jatqan joq.

Baıqasańyz, qurǵaqshylyq qysqan saıyn óńirlerde shóp problemasy ózekti bolyp tur. О́kinishke qaraı, bul jaǵdaıǵa da biz jiti mán bere bermeımiz. Osydan úsh jyl buryn shópterdiń sorttaryn shyǵarý, seleksııa jasaý týraly baǵdarlama ekspertızadan ótpeı qaldy. Sodan keıin elimizde qurǵaqshylyq bolyp, shóp jetpeı, arty úlken dúrbeleń týǵyzdy. Al buǵan ǵylymı zertteý jasaıtyn baǵdarlama qazir de joq.

Sondyqtan konkýrs ótkizbeı, ár ınstıtýtqa óz baǵyty boıynsha memleket­tik tapsyrys berilýi kerek dep oılaımyn. Jáne granttyq qarjylandyrýdyń merzimindeı 3 jyl emes, 10 jyldaı ýaqyt berilgeni jón. Sebebi jańa tuqym túrin jasap shyǵarýǵa keminde 10 jyl ýaqyt ketedi. Al konkýrsta berilgen 3 jylda jaramdy ónim shyǵa qoıýy neǵaıbyl.

Taqyr jerde de ósip-ónetin tuqym tabýǵa bolady

– Qazirgi kezde jahandyq jylyný, qýańshylyq máseleleri búkil álemde azyq-túlik qaýipsizdigi úshin úlken synaq bolyp tur. Álem ǵalymdary osyndaı táýekelderdi qaperge alyp, túrli joldardy qarastyryp baǵýda. Bul rette bizdiń ǵalymdar joǵaryda aıtqan qýańshylyqqa tózimdi bıdaı tuqymy sııaqty taǵy qandaı irgeli zertteýler jasap jatyr?

– BUU-nyń azyq-túlik qaýipsizdigine qatysty jasaǵan 2022 jylǵy zertteý jumysynda 2030 jylǵa deıin dúnıe júzinde 670 mln adam ashtyqtan zardap shegetini kórsetilipti. Iаǵnı aldaǵy ýaqytta álemde azyq-túlik qaýipsizdiginiń mańyzy odan saıyn arta túsedi. Qazirdiń ózinde kóptegen memleket klımattyń ózgerýi, qýańshylyq kesirinen qajetti ónim ala almaı jatyr. Bul qatarda bizdiń elimiz de bar. Aıtalyq, bylaıǵy kezeńde bıdaı alqabynan gektarynan 30 sentner ónim alsaq, qurǵaqshylyqta bul kórsetkish birden 8 sentnerge tústi. Sol sııaqty buryn gektaryna 40 tonna kartop alsaq, qazir – 8 ǵana tonna. Bul máseleni sheshý úshin tuqym sharýashylyǵyn jolǵa qoıý kerek ekenin taǵy qaıtalap aıtqanym artyq etpes.

О́tkende salamyzǵa qatysty jumys barysymen Dýbaıda bolyp qaıttyq. Sonda mynandaı jańalyqqa qanyqtyq: olar qumda amarant degen shópti ósirip jatyr eken. Onysy sátti bolyp, 1 gektardan 80 tonnadan shóp, oǵan qosa 10 tonna jem alýda. Munaıǵa baı arabtarda kezinde «kerek bolsa, bárin satyp alamyz» degen saıasat bolǵan. Biraq koronavırýs pandemııasy kezinde shekaralardyń barlyǵy jabylǵanda, azyq-túlik qaýipsizdigine basa mán berý kerek ekenin túsindi. Sodan keıin olar ǵylymǵa qatty kóńil bóle bastady. Qazir bıdaıǵa deıin seleksııa jasap jatyr. Demek izdense, taqyr jerde de ósip-ónetin tuqym shyǵarýǵa bolatynyn bildiredi.

Bizdiń elimizde de shóp máselesi ǵyly­mı jaǵynan zerttep-zerdelenip, durys jolǵa qoıylsa, sharýalar sharshap-shal­dyǵyp, 1000 gektardy shappaı-aq, 100 gek­tardan 300-400 tonna shóp alýy múm­kin. Jaqynda osy máselege nazar aýdar­ǵan Ulytaý oblysynyń ákimi Berik Ábdiǵalı­uly habarlasyp, sol jaqta tájirı­be­lik stansa ashýymyzǵa ótinish bildir­di. О́ıtkeni óńirdegi qurǵaqshylyq alań­datady eken. Sondyqtan keleńsiz jaǵdaı­ǵa urynbaý úshin aldyn ala qarjy bólip, bizben yntymaqtastyq ornatqysy keledi.

– Júıelik máselelerdi sheshýdiń birqa­tar jolyn atap óttińiz. Buǵan taǵy alyp-qosar naqty usynystary­ńyz bar ma?

– Búgingi tańda elimizde ǵylymdy damytýǵa basa kóńil bólinip jatqany qýantady. Biraq agrarlyq ǵylymdy bólek qarastyrý kerek dep oılaımyn. Bul úshin arnaıy Aýyl sharýashylyǵyn damytý jóninde zań qabyldansa degen tilek bar. Sodan keıin joǵaryda atalǵan usynystardyń birazy osy zań arqyly zańdy túrde júzege asyrylar edi.

Sonymen qatar aýyl sharýashylyǵy salasynda atqarylyp jatqan jumystar­dy sıfrlandyrýdy meılinshe tezdetý kerek. Mysaly, qaı jerde qandaı tuqym, qandaı kólemde ósirilip jatqany, onyń qanshasy jaramdy ekeni – barlyǵy bir kózden tutas kórinip tursa, qajetti derekter túgel bir arnaǵa toǵyssa, sharýa­myz áldeqaıda ilgerileı túsedi. Qazir Qazaqstannyń barlyq aýmaǵyn qamtıtyn Extension atty baǵdarlamany qolǵa alyp jatyrmyz. Muny demonstrasııalyq alań dep túsindirýge de bolady. Bul demo­alań­dar praktıkalyq sabaqtardy kóbeı­týge, sóıtip oqytý sapasyn kóterýge, sondaı-aq qarjylandyrýdy ulǵaıtý esebinen AО́K sýbektilerin oqytýdy 35%-ǵa deıin arttyrýǵa septigin tıgizedi.

Buǵan qosa shetelderden ákeline­tin daqyl tuqymdaryn jan-jaqty tekseretin ekspertızalyq zerthana kerek. О́ıtkeni syrttan keletin tuqymdarmen birge kókónisterdiń jańa aýrýlary paıda bolyp, tipti bizdiń elde bolmaǵan aramshópter de ósip jatyr. Buǵan qosa bul tuqymdardyń GMO-dan qanshalyqty ada ekeninen de beıhabarmyz.

Osy oraıda Almatyda tuqymdardyń genetıkalyq qoryn ashqanymyzdy aıta ketken jón. Byltyr Ulttyq agrarlyq ǵylymı-bilim berý ortalyǵy ózi qarajat bólinip, búkil tuqymdy sol qorǵa jınaý jumystaryn bastap jatyrmyz. Qazaqstan bo­ıynsha barlyq sort sonda iriktelip, zert­telýde. Árbir sorttyń óz qasıeti bar: biri qurǵashylyqqa, biri basqa da aýrý­larǵa tózimdi bolýy múmkin. Bizdiń sorttar atam zamannan beri qurǵaqshylyqqa beıim­delgen. Al buǵan qazir qyzyǵýshylyq tany­typ otyrǵan elder kóbeıip jatyr. Al­daǵy ýaqytta sorttarymyzdy Qazaq­stan­da ǵana emes, Mońǵolııa, Pákistan qýań­­shy­lyqtyń zardabyn shegip otyrǵan Eýro­panyń birqatar eline aparyp, eksperı­ment jasaıyn dep jatyrmyz. Sondaı-aq bizdi Meksıkanyń, Afrıkanyń daqyl sorttary qyzyqtyrady. О́ıtkeni mundaǵy sorttar bizdikinen de tózimdi. Sol jaqtyń tuqymyn ákelip, genin alyp, ózimizde de shyǵarýǵa bolady. Genetıkalyq qordyń maqsaty – osy.

Jalpy, kóterilgen usynystardyń kóbi jolǵa qoıylyp, is júzinde oryndala bas­tasa, shamamen 10 jyldyń ishinde azyq-túlik qaýipsizdigin 90%-ǵa qamtýǵa múm­kin­digimiz bolady dep úmittenemin. Sózim­niń sońyn Jan-Jak Rýssonyń myna sózimen túıindegim keledi: «Memleketti bireýden táýelsiz ustaýdyń jalǵyz joly – aýyl sharýashylyǵy. Álemniń barlyq baı­lyǵyna ıe bolyńyz, biraq eger isherge asy­ńyz bolmasa, siz basqalarǵa táýeldisiz. Saýda baılyqty qamtamasyz etedi, biraq aýyl sha­rýashylyǵy erkindikti qamtamasyz etedi».

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken

Orynbek О́TEMURAT,

«Egemen Qazaqstan»