Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Qarsylyqtyń alǵysharttaryna toqtalsaq, birinshiden, keńes ókimeti kópshilikke sózi ótimdi, bedeldi, yqpaldy el jaqsylaryn qysymǵa ala bastady. Olardy el basqarý isinen shettetti, artynsha mal-múlkin tartyp ala bastady.
Ekinshiden, keńes bıliginiń halyqqa salatyn burynǵy tútin salyǵy azyq-túlik salǵyrtymen almastyryldy. Endi sharýalar ózine talǵajaý eter ǵana azyq qaldyryp, qalǵanynyń bárin mindetti túrde memleketke ótkizýge tıis boldy. Bul shyn máninde sharýalardy tonaý edi. Shaıan bolysy atqarý komıtetiniń tóraǵasy Tamaev pen Shymkent ýezdik atqarý komıteti basshylary Adınaev, Shabýnın arasyndaǵy múlikke salyq salý, salǵyrt jınaý, jaýapty qyzmetkerlerdi saılaý máselesindegi kelispeýshilikter aqyry Tamaevtyń halyqty jınap, keńes ókimetine qarsy bas kóterýine sebep boldy.
Shymkent ÝAK (ýezdik atqarý komıteti) tóralqasy hattamasyna qaraǵanda Shaıan bolysynda osy sııaqty kóterilister birinshi márte bolǵan. Narazylyqtardyń sebebi Shaıan bolysy halqynyń óz óńirinen shyqqan belsendi azamattardy saılaýyna kedergi keltirilýi edi. Mysaly basshy Adınaev óz týystaryn bolystyq atqarý jumystaryna alyp kelgen. Shaıanda osyndaı qyzmetke saılanǵan Bashenovtiń onymen týystyq qatynasy bolǵan eken.
Atalǵan narazylyq sharasynan keıin Shaıan bolysynyń sol kezdegi bolkom tóraǵasy Ábdiraman Tamauly (Tamaev) halyq narazylyǵyn bastaýshy retinde ustalyp, jazaǵa tartylady.
«Shaıan bolysynyń baılary men atqaminerleri» dep aıyptalyp otyrǵan kisiler mynalar: baılar Sultanov, Aıthanov, Pirnazar Aıtymbetov (rýy baıjigit, Qozyke datqanyń atalas týysy), О́tebaı Malqarbaev, Baınazar Kárimbaev, Toqbergen Nusqabaev. Arhıv derekterinde turǵyndardyń bolystyq atqarý komıtetiniń tóraǵasyn óz erkimen jumystan ketirip, ornyna Qalbyr bolystyń urpaǵy Qarabaı Álimbetulyn saılap alǵany aıtylady. Biraq ol Shaıan elin 40 jyl boıy bılegen áıgili Qalbyr, Turǵymbaı bolystardyń urpaǵy bolǵandyqtan, Shymkenttegi ortalyq bılik onyń kandıdatýrasyn qabyldamaǵan kórinedi.
Osy tusta Shymkent ýezdik atqarý komıteti shuǵyl májilis jasap, mynandaı qaýly qabyldaıdy:
«1. a) Tamaevtyń bas kóterýi Shaıan bolysyndaǵy salyq jınaý men bolystyq bıýdjetin jasaý boıynsha jumysty toqtatyp tastady;
b) Tamaevtyń ýezdik sovet bıligine qarsy kóterilisi baılarǵa, atqaminerlerge arqa súıegen bandıttik sıpaty bar kóterilis dep sanalsyn;
2. Máseleni retteý úshin qurylǵan komıssııa aýyldardyń ózara qaqtyǵysyn boldyrmady, óz ýaqytysynda joǵary sovet organdaryna habar berdi, sondyqtan komıssııa áreketi durys dep moıyndalsyn.
3. Iske asyrylǵan amaldarǵa, Tamaev pen onyń serikteriniń ustalǵanyna qaramastan, halyqtyń sovet bıligi men partııa ýákilderine qarsy shabýyly toqtamaı tur, sondyqtan Tamaevtyń jaqtastarynyń barlyǵy bandıt dep tanylsyn».
Keńes bıliginiń osydan keıin eldi sońynan ertken belsendi, bedeldi azamattardy aıamaı jazalaǵanyn arhıv qujattarynan kórýge bolady.
Bas kótergenderdi «baıshyl», «qylmysker» degen jalamen ustap, basqa kórshi bolystar turǵyndarynyń tolqýǵa qosylyp ketpeýin qatty qadaǵalaıdy.
Izinshe komıssııa Shaıan bolysynda revolıýsııalyq komıtet quryp, onyń quramyn bekitedi. Revkom tóraǵalyǵyna Úsenov, múshelikke Nurbekov, Baıtorov, Bashenov, Satybaldıev, Kúntýova (áıelder keńesin basqarǵan), О́tetileýov bekitilgen.
Jaǵdaı shıelenisken osy tusta halyq ókimetke salǵyrt tólemeı, astyqty ótkizbeı qarsylyq kórsetken. Kóterilisshiler bolystyq atqarý keńsesin birneshe ret basyp alady. Osyndaı shabýyldar údegendikten Shymkenttegi ýezdik atqarý komıteti mılısııa, ásker jiberip, kóterilis basshylary – Jaqypbek Joldasbekuly, Igembek Qojataıuly, Qarabaı Álimbetuly, Abdyraman Tamauly, Ámirbek Baýbekuly, Mombek Joldasbekuly tutqyndalǵan eken.
Bul alty kisiden basqa kóptegen azamat baı-qulaq retinde nemese baı, datqanyń balasy bolǵany úshin jazyqsyz qurban bolǵanyn aıtady arhıv derekteri. Olardyń birazy 1929 jylǵy kámpeskeleý kezinde qýǵynǵa ushyraǵan.
Gúlnar ShARDARBEKOVA,
Túrkistan oblysynyń qoǵamdyq-saıası tarıhy memlekettik arhıviniń basshysy
