Gaz salasy – ekonomıkanyń jańa draıveri

– Sanjar Serikbaıuly, siz 2022 jyldyń aqpan aıynyń sońynda «QazaqGaz «UK» AQ basqarma tóraǵasy bolyp ta­ǵaıyn­daldyńyz. Jalpy, gaz sala­synyń jaǵdaıyna qandaı baǵa berer edińiz?

– Eń aldymen, Eýropadaǵy jáne basqa da birqatar eldegi energetıkalyq daǵdarys búkil álemge úlken sabaq bolǵanyn atap ótý kerek. Osy jaǵdaıdan elimiz úshin barynsha paıdaly jaǵyn alýǵa tyrysýymyz qajet.

Shynyn aıtý kerek, elimizde búginge deıin munaı salasyna basymdyq berilip keldi. Gaz salasy «ógeı» balanyń kúıin keshti. Gaz tek qosymsha ónim retinde qarastyryldy. Sebebi baǵa­sy óte tómen bolǵandyqtan, eko­no­mıkalyq turǵydan tıimsiz bol­dy. Qazir jaǵdaı birshama ózgergen. Naryqqa gaz kerek, bul búginde áleýmettik mańyzy bar taýarǵa aınaldy. Memleket basshysy osy salaǵa aıryqsha kóńil bólý kerektigin aıtyp, ulttyq kompanııamyzdyń quzyretin arttyrdy. Endigi jerde gaz sektory ekonomıkanyń jańa draıverine aınalmaq. Jalpy, gaz – jasyl eko­nomıkaǵa ótý jolyndaǵy tran­zıttik otyn.

– Qazaq­Gaz-dyń basqarma tóra­ǵasy re­tinde sizdiń basty, birinshi kezektegi mindetińiz qandaı?

– Eń aldymen, bul – QazaqGaz jáne Qazaqstannyń gaz salasyna degen kózqarasty aıqyndaý. Biz taýarlyq gazdyń resýrstyq bazasyn ulǵaıtý, gazdyń ishki naryǵyn damytý, gaz hımııasy men gazdy qaıta óńdeýdi, gaz tran­­zıti men eksportyn damy­tý, ınvestısııalyq jáne ope­ra­­­­­^­sııalyq tıimdilik sııaqty 5 ne­giz­gi baǵytta naqty kózqarasty qa­lyp­tas­tyrdyq.

Ekinshiden, taýarlyq gazdyń tapshylyǵyn boldyrmaý. Bul týra­ly buryn birneshe ret aıtyldy, biraq eshkim buǵan deıin atal­ǵan má­se­leni el basshy­ly­ǵy­nyń deń­ge­ıine deıin kótergen joq.

Iá, álemdik tájirıbede osy­ǵan uqsas jaǵdaılar bolǵan. Jalpy, gaz tapshylyǵyn eńse­rý­diń negizgi tásilderi ekeý. Bi­rin­­shisi – gazdy únemdi tutyný. О́ki­nishke qaraı, bul suraqtyń máselesi kóp, biz sony sheshýge tıis. Bul úshin basqa tarıfter qajet, biraq qarapaıym azamattar úshin emes. Mysaly, iri kásiporyndar men maınerler úshin basqa tarıfter bolýy kerek.

Sonymen qatar, ár tekshe metr gazdy tıimdi paıdalaný óte mańyzdy. Janý kezinde 1 tekshe metr gaz bóletin jylý mólsherin tolyq paıdalanýǵa múmkindik beretin, ıaǵnı maksımaldy jylý beretin durys tehnologııalar kerek. Sondaı-aq JEO-daǵy gaz shyǵyndaryn ońtaılandyrý úshin jylý jelilerin jańǵyrtý qajet.

Gaz tapshylyǵyn eńserýdiń ekinshi tásili – taýarlyq gazdyń resýrstyq bazasyn arttyrý. Bul úshin ishki óndiristi damytý, ıaǵnı barlaý jáne óndirýge basymdyq berý, shıki ilespe gazdy óńdeýdi ulǵaıtý, sondaı-aq basqa elderden gazdy ımporttaý mańyzdy.

– Bir sózińizde, taýarlyq gaz tapshylyǵy 2023 jyldan 2024 jylǵa shegerildi dep aıttyńyz. Buǵan ne sebep boldy? Eń bastysy, bolashaqta osyndaı tapshylyqty boldyrmaý úshin ne isteý kerek?

– 2023 jylǵy gaz tapshylyǵyn jeńdik dep aıtýǵa áli erte. Sebebi bıyl Qazaqstanda da, álemde de gaz salasynda kópten kútpegen jaǵdaılar oryn aldy.

Memleket basshysy ishki na­ryq­tyń sózsiz basymdyq ekenin atap ótti. Qazaqstandyq tutyný­shy­lardy qamtamasyz etý úshin  eksportqa gaz jiberýdi azaıttyq. Árıne, sheteldik áriptester al­dyn­daǵy mindettemelerimizdi umyt­paımyz, biraq Qazaqstan aza­mattaryn gazben qamtamasyz etý – biz úshin mańyzdy.

Sonymen qatar biz «Teńiz­shev­roılmen» gazdy eksporttan ishki naryqqa burý týraly ýaǵdalasa aldyq. Sóıtip, óz tuty­ný­shylarymyz úshin qosymsha 2 mlrd tekshe metr gaz tabyldy.

Biraq fors-majorlyq jaǵ­daılar da joq emes. Mysaly, Orynbor gaz óńdeý zaýytynda Qarashyǵanaq gazyn óńdeý máse­lesin alaıyq. Seriktestermen birge zaýytqa deıingi qubyrdyń gaz ótkizý qabiletin arttyrdyq, shıki gazdy qaıta óńdeý kólemin ul­ǵaı­týǵa múmkindik beretin Ý-01 qondyrǵysyn iske qostyq. Biraq Orynbor GО́Z óz mindettemelerin oryndamady, olar 2022 jyly 8,7 mlrd tekshe metrdiń ornyna shamamen 7,5 mlrd tekshe metr gazdy ǵana óńdeýge qabyldady. Osynyń saldarynan orynborlyq zaýyttan alatyn taýarlyq gaz kólemi de azaıdy.

Sondyqtan «jaman aıtpaı, jaqsy joq», bárine daıyn bolý qajet.

– Osy jaǵdaıdy eskersek, men­­shikti gaz óńdeý qýat­ta­ry­nyń jaǵdaıy qalaı? Qa­zir­gi ýa­qyt­ta Qashaǵan GО́Z qu­ry­ly­­sy qalaı júrip jatyr?

– Bul ońaı joba emes. Je­ke­den memleketke berildi, sodan keıin joba QazaqGaz balansyna ótti. Biz qarjylyq, tehnı­ka­lyq jáne quqyqtyq aýdıtter júrgizdik, sonyń nátıjesi boıynsha joba dızaınynda ınjenerlik qateler anyqtaldy. Endi olardy túzetýge májbúrmiz, bul jobany júzege asyrý merzimine áser etedi. Taıaýda Energetıka mı­nıstr­ligimen, «Samuryq-Qa­zyna» jáne Saraptamalyq keńes­pen aýdıt qorytyndylary men due diligence úkimine qatysty talqylaý ótkizemiz.

– Osy jyly «Qazaqgaz barlaý jáne óndirý» enshiles kompanııasy quryldy. Ol nemen aı­nalysady? Geologııalyq bar­laý jumystaryn bastaýǵa da­ıyn ken oryndary bar ma?

– Bizdiń basty mindetimiz – gazdy barlaý jáne óndirý naryǵyn qurý. «Oıyn» erejesin qa­lyp­tas­tyryp, básekelestik týdyrý, myqty oıyn­shy­lar­dyń ósýine múmkindik berý. Sondyqtan «Amangeldi Gaz» kompanııasy bazasynda «QazaqGaz barlaý jáne óndirý» kásipornyn qurdyq. Gaz­dy barlaý jáne óndirý bo­ıyn­sha qajetti quzyretter osy bólimshede bolady. «Qazaq­gaz barlaý jáne óndirý» port­felinde resýrstyq bazany k­e­ńeı­týge baǵyttalǵan jańa aktıv­ter shoǵyrlandyrylady.

Jer qoınaýyn paıdalanýshy retindegi basym quqyǵymyzdy paıdalanyp, geologııalyq barlaý men jańa ken oryndaryn óń­deýge shamamen 10 lısen­zııa alýdy kózdep otyrmyz. Son­daı-aq barlaý jáne óndi­rý jó­nin­­degi jol kartasyn bekit­tik, sonyń sheńberinde resýr­s­­tyq bazany 700 mlrd tekshe metr­den astam gazǵa ulǵaıtý kóz­­­del­gen. Osy jol kartasy aıa­syn­­da «Samuryq-Energodan» al­ǵash­qy Prıdorojnoe ken ornyn aldyq. Alynatyn gaz qory shamamen – 10 mlrd tekshe metr. «Qaz­MunaıGaz» kompanııasymen Rojkovskoe ken ornyn bizge berý boıynsha kelissózder júrgizip jatyrmyz. Bul iske qosýǵa da­ıyn, taza gaz ken orny. 2023 jyl­­dyń aıaǵy men 2024 jyldyń ba­­­synda iske qosylatyn bolady.

Budan basqa, Mańǵystaý ob­ly­synda jer qoınaýyn zertteýge lısenzııa aldyq.

Sonymen qatar QazaqGaz Qaraǵandy kómir basseıniniń kómir qabattarynan metan óndirý múmkindigin zerttep, tehnıkalyq detaldardy aıqyndaý úshin jumys tobyn qurdy. Taǵy bir aıta ketetin jaıt, О́zbekstanmen shekaralas aımaqta shógindi bas­seınderdiń áleýeti zor. О́zbek áriptesterimiz óz terrıtorııalarynda gazdy óndirip jatyr, al qazaqstandyq jaqta zertteý áli qolǵa alynbaǵan.

– Barlaý jáne óndirý nary­ǵy­na jańa oıynshylardy qa­laı tartýǵa bolady?

– Barlaý men óndirý tıimdi bolmaı, olarǵa eshkim ınvestısııa salmaıdy. Sondyqtan biz jer qoınaýyn paıdalanýshylardan barlaý men óndirýge ınvestısııa salý úshin gazdyń qandaı baǵasy tıimdi dep suraǵan bolatynbyz. Bul gazdy satyp alýdyń jańa formýlasyn aıqyndaýǵa múmkindik berdi. Formýlany engizsek, basqa elderdegideı bar­laý jáne óndirý naryǵynda ser­pilis oryn alady.

Marja (paıda) bolǵan jaǵ­daıda, jer qoınaýyn paıdalanýshylar naryqqa ózderi kelip, elge kóbirek gaz berýge múddeli bolady. Qazirgi ýaqytta Energetıka mınıstrligi jáne QazaqGaz bas­tamasymen jasalǵan jer qoı­naýyn paıdalanýshylardan gaz satyp alýdyń jańa formýlasy Parlamenttiń qaraýynda jatyr.

– Bul jaǵdaıda memlekettiń na­ryqqa áser etýiniń aqylǵa qo­­nymdy shegi qaıda? Ol qaı sátte «oıynshylar» ara­syn­da­ǵy qarym-qaty­nas­ty ret­teý­­di toqtatyp, naryqtyń óz­di­­­­ginen damýyna múmkindik ber­­ýi kerek?

– Biz qazirgi sátte jumys aýqy­­mynyń perımetrin qalyp­tas­tyrýdy aıaqtap otyrmyz. Ne­­giz­gi maqsatymyz – qarapaıym azamat­tardyń baǵa ósýinen zardap shekpeýine jáne naryq damýyna túrtki bolatyn tepe-teńdikti tabý.

Mysaly, QazaqGaz tu­tyný­shylardy taratý jelisine qosý­ǵa qatysýy kerek pe? Iаǵnı «qaq­pa­dan-konforkaǵa» deıin. Eń basynda Básekelestikti qor­ǵaý jáne retteý agenttigi qar­sy bol­ǵan. Biraq biz sala maman^­dary retinde jaǵdaıdy túsindirdik. Monopolııa jasap otyrǵan joq­pyz, kerisinshe, halyq úshin baǵany tómendetý jolynda bá­se­kelestik quryp jatyrmyz. Bá­se­kelestikti qorǵaý jáne retteý agenttigi arqyly Astana men Qa­raǵandy oblysynyń na­ryq­ta­ry­na kirdik. Nátıjesinde, adam­­darda bizge nemese jeke kom­pa­­nııaǵa júginý tańdaýy paı­da boldy. Baǵa birtindep tómendeı bas­tady. Bul máselede halyqty qorǵaýymyz kerek.

Taǵy bir másele – «QazaqGaz» gaz hımııasymen aınalysýy kerek pe? Bul naryq múldem da­my­maǵan, ol jańa gaz-hımııa kesheni arqyly endi bastaldy. Bul shıkizattan qaıta óńdeý ekonomıkasyna kóshýdiń tamasha mysaly bolar edi.

Ulttyq kompanııa qolǵa alyp jatqan taǵy bir joba – qoǵamdyq kólikti gazdandyrý. Mysaly, Almaty avtobýstaryn syǵylǵan tabıǵı gazǵa (metanǵa) aýystyrýdy alaıyq. Almatyda qala ákimdiginiń qoldaýymen gazben júretin 800 avtobýs paıda boldy. Kelesi jyly ákimdik avtobýstar sanyn 1200-ge jetkizýdi josparlap otyr. Biz olarǵa arnalǵan qosymsha eki janarmaı quıý beketin salamyz. Bul – qala ekologııasyn jaqsartýǵa qosqan úlken úlesimiz.

– Naryqtyń damýyn yntalandyratyn jer qoınaýyn paıdalanýshylardan gaz satyp alýdyń jańa formýlasyn engizý tutynýshylarǵa qa­laı áser etedi? Mysaly, qara­paıym azamattar zardap shekpeı, tólem qabileti joǵary tutynýshylar kóp tóleýi úshin delik…

– QazaqGaz gaz baǵa­syn bel­gi­lemeıdi. Bul retteý­shi­ler­diń, ıaǵnı Ulttyq ekonomıka mı­nıstr­li­giniń Tabıǵı monopolııa­lar­dy retteý komıteti men Ener­getıka mınıstrliginiń quzy­ryn­da.

Qazir Qazaqstanda tutyný­shy­lardyń toǵyz sanaty bar jáne olardyń barlyǵy sýbsıdııalanady. Biraq eger gaz salasyn «donor» dep eseptesek, bul tek qarapaıym azamattar úshin, ásirese áleýmettik osal sanattar úshin bolady – olar úshin bıyl tarıfti 20%-ǵa tómendettik. Áleýmettik mańyzy bar ónimderdi (nan zaýyttary, sút zaýyttary) shyǵaratyn kompanııa­lar da gazdy sýbsıdııalanǵan baǵamen alatyn bolady.

Iri kásiporyndar men maı­ner­ler­di sýbsıdııalaý toqtaty­lady. Onsyz gaz salasy stagnasııany jalǵastyrady. Bul jaǵdaıda gaz tasymaldaý júıesi de, gazdyń resýrstyq bazasy da damymaıdy. Osyǵan baılanysty Energetıka mınıstrligi, Ulttyq ekonomıka mınıstrligi jáne QazaqGaz áleýmettik ádil baǵa belgileý boıynsha usynystar engizdi.

– Gaz tasymaldaý júıesin damytý bóliginde 2022 jyldyń sońyna deıin gazdandyrýdy 58%-ǵa deıin ulǵaıtý jospary boldy. Jospar oryndaldy ma?

– Magıstraldyq jeliler ar­qy­ly gazben úzdiksiz qamta­masyz etý úshin birqatar basym joba bar: «Beıneý – Jańaózen» gaz qubyrynyń ekinshi jelisin salý, «Jańaózen – Aqtaý» úsh jelisin qaıta jańartý jáne jańǵyrtý, «Maqat – Soltústik Kavkaz» lý­pın­gi jáne t.b.

Gaz taratý jelileri boıynsha 58%-dyq kórsetkishke qol jet­kizýge bolady. Eldi meken­der­di gazdandyrý belsendi júrip jatyr, tipti gazdandyrý qarqynyn báseńdetý qajet bolýy múmkin. О́ıtkeni ázirge ta­ýar­lyq gazdyń tapshylyǵyn túbe­geı­li joıdyq dep aıta almaımyz.

– Gaz salasy kóptegen basqa tehnıkalyq salalar sııaqty tez «qartaıady». Jańa kadrlardy tárbıeleý úshin qandaı sharalar qabyldanýda?

– Bıyl biz «Intergaz Orta­lyq Azııa» ınjenerlik orta­lyǵy men óńirlerdegi oqý kombı­nat­ta­rynyń negizinde «QazaqGaz ǴTO» qurdyq. Onyń basty maqsaty – óndiristik mindetterdi sheshý úshin jańa tehnologııalardy ımporttaý jáne engizý. Ekinshi baǵyty – kadrlardy kásibı damytý baǵdarlamasy. Árbir qyzmetkerde kásibı damý­dyń naqty jospary bolýy kerek. Tek sonda ǵana bilikti ınjener bolýǵa bolady. Úshinshi baǵyt – qazaqstandyq ǵylymdy kommersııalandyrý jáne gaz óner­ká­sibine sońǵy ǵylymı ázir­le­melerdi engizý.

Budan basqa, QazaqGaz gaz salasynyń mamandaryn daıarlaý úshin stýdenttik stıpendııalardy bekitý máselesin pysyqtaýda. Sondaı-aq QazaqGaz qoldaýymen Satbayev University jáne QBTÝ-da gaz ónerkásibi úshin mamandar daıarlanatyn bolady.

– Qazaqstannyń gaz salasy úshin 2022 jyldyń qandaı oqıǵalary men jetistikterin asa mańyzdy dep ataı alasyz?

– Birinshi – gaz tasymaldaý júıe­siniń úzdiksiz jumysyn qam­tamasyz ettik.

Ekinshi – ishki naryqqa gaz jet­kizýdi ulǵaıtý jónindegi Mem­leket basshysynyń tapsyrma­syn oryndadyq. TShO-nyń eks­portqa arnalǵan 2,6 mlrd tek­she metr gazyn ishki naryqqa qaıta baǵyttadyq.

Úshinshi – Gaz salasyn damy­týdyń 2022-2026 jyldarǵa ar­­nalǵan Keshendi josparyn bekit­tik.

Tórtinshi – óndiristegi maman­dar­dyń jalaqysyn orta eseppen 30%-ǵa ulǵaıttyq, HSE blogyn kúsheıttik.

Besinshi – Resýrstyq bazany arttyrdyq. «QazaqGaz» Barlaý jáne óndirý» bólimshesin qurdyq.

Altynshy – Qazaqstannyń gaz óńdeý qýatyn ulǵaıtý jónindegi jańa jobalar aıqyndaldy.

Jetinshi – gaz tasymaldaý jú­ıe­siniń aýdıti júrgizildi, qýat­ty keńeıtý boıynsha júıeli she­shimder qabyldandy.

Segizinshi – Prezıdenttiń taǵy bir tapsyrmasy oryndaldy – ulttyq kompanııanyń ashyqtyǵy men transparenttiligin arttyr­dyq.

Toǵyzynshy – gaz salasyn damy­týdyń strategııalyq kózqa­rasyn jasap, bolashaq baǵdaryn aıqyndadyq.

Taǵy bir jetistik, qarjylyq kórsetkishterdiń jaqsarýy. Bıyl Beıneý – Shymkent gaz qu­by­ry boıynsha kredıttik port­fel­di qaıta qarjylandyrý boıynsha mámile aıaqtaldy. Budan basqa, S&P Global reıtıngtik agenttigi QazaqGaz kredıttik reı­­­tıngin «BB» deńgeıinde rastady jáne boljamdy «negatıvten» «pozıtıvtige» aýystyrdy. Sondaı-aq Moody's ulttyq kom­pa­nııanyń nesıelik reıtıngin «Baa2» deńgeıinde rastady, boljam – turaqty.

Suhbat sońynda, 2022 jyl gaz salasy úshin aýyr jyl bolǵanyn atap ótkim keledi. Alaıda Qazaq­Gaz, «Samuryq-Qazyna», Ener­getıka mınıstrligi, Úkimet pen áriptesterimizdiń birlesken kúsh-jigerimen biz salany turaq­tan­dyrý úshin aıtarlyqtaı ser­pindi qadam jasadyq. Kelesi jyly da ońaı bolmaıdy dep boljanýda, osyǵan baılanysty biz daǵdarysqa qarsy sharalar keshenin pysyqtap jatyrmyz. «Qys azyǵyn jaz jına» degendeı, barlyq daıyndyqty erterek bastap jatyrmyz.

Áńgimelesken

Farhat QAIRATULY,

«Egemen Qazaqstan»