Búgingi kúni syn aıtý kóbeıdi. Synnan buryn min taǵý kóbeıdi. Minnen buryn jeke adamdardyń ar-namysyna tııý kóbeıdi. Zamannyń aǵymy sol bolar, sondyqtan da jón bolar dep te oılaımyz keı sátte. Alaıda osy kúni máseleni bilsin-bilmesin jón-josyqsyz áıteýir bir nárse aıtyp qalý ǵadetke aınalyp bara jatqandaı.
Árıne, zań boıynsha árkim óz oıyn, óz pikirin aıtýǵa quqyly jáne bul azamattyq qoǵamnyń ornyǵa túsýine de bir septigin tıgizeri sózsiz. Qalaı desek te, atam qazaqta «oınap sóıleseń de, oılap sóıle» degen qaǵıda bolatyn. Bul taǵy da sol atam qazaqtyń «Til – tas jarady, tas jarmasa, bas jarady» degen aıtar oı men aıtar sózdiń jaýapkershiligin uǵyndyra túser edi. Osy arada biz óz sózimizge jaýaptymyz ba degen oı týady. Sóz aldyndaǵy jaýapkershiliktiń ózi adamdyqtyń bir belgisi bolsa kerek-ti.
Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń pármenimen Jańa da Ádiletti Qazaqstan quryp, sony ornyqtyrý jónindegi saıası reforma bastalǵaly «sol ádildik nege ornamaı jatyr? Júıe nege ózgermeı qoıdy» degen sııaqty pikirler aıtylyp qalyp júr.
Sonymen qatar osy kúni «Toqaev prezıdenttik bılikti aldy, endi barlyq júıeni nege ózgertpeıdi?» dep syn aıtýshylyr men min taǵýshylar bar. Júıeni ózgertý ústińdegi kıip júrgen eski kıimińdi sheshe salyp, jańasyna aýystyra salý emes qoı!
Júıe degenimiz tutas qoǵam, júıe degenimiz adam, adamnyń sanasy... Jáne de ol uzaq jyldar boıy qalyptasqan adam, onyń minezi men qulqy, oıy men is-áreketi, bitim-bolmysy!
Júıeni ózgertý degenimiz adamdy, onyń sanasy men bolmysyn ózgertý bolsa kerek.
Qazaq dalasynda ǵasyrlar boıy otarshyldyq saıasat júrgizgen patshalyq Reseıdiń, odan qaldy keshegi keńestik júıeniń basymyzdan uryp otyryp, uryp otyryp emes-aý, ultymyzdyń aqyldy da parasatty jáne oqyǵan zııalylaryn, óz halqy úshin sol kezdiń júıesine qarsy shyqqan han Keneden bastap basyn alǵyzyp, tutas bir Alash qaıratkerlerin sypyryp-sıyryp, atyp, asyp, kózderin joıdy emes pe? Sóıtip, bizdi, qazaq balasyn azaptap qul qyldy, quldyqqa kóndirdi, ıaǵnı quldyq psıhologııany, quldyq sanany qalyptastyrdy, sol quldyq kóńil kúıden áli de aryla almaı kele jatyr emespiz be?
Al endi osy kezgi jurttyń taǵy da bir sózine qaraıtyn bolsaq, Toqaev otyz jyl boıǵy baıyǵandar men sol kezde memleketke bılik etkenderdiń birazyn shetinen túrmege qamap, baılyqtaryn nege qaıtaryp almaıdy deıdi.
Bul da otyz jylǵy bılikti jáne de sheksiz bılikti, esepsiz, jón-josyqsyz baıýdy únsiz kelise otyryp ózimiz qalyptastyrǵan ol da bir júıe edi ǵoı. Al sol otyz jylǵy bılik pen baılyq ta sol kezgi júıeniń zańymen jasaldy.
«Zańsyz ishti, jedi, urlady, tonady, baıydy» degen jaı sózdi endi zańmen dáleldeý kerek qoı. Sodan soń shetke shyǵarylǵan aktıvter men qarjynyń da qaı memlekette jatqanyn sol memleketke taǵy da dáleldeý kerek emes pe?
Mine, dúnıe júzinde qalyptasyp otyrǵan banktik jáne qarjylyq júıeniń tártibin eskere otyryp, Qasym-Jomart Toqaev áýeli shetelderdegi aktıvterdi qaıtarý jóninde memlekettik komıssııa qurdy, endi mine, arnaıy zań shyǵardy.
Menińshe, endi Úkimet Prezıdent qol qoıǵan zańdy alǵa ustap, tabandy ári saýatty jumys júrgizgenniń ózinde shetke zańsyz shyǵarylǵan qarjy-qarajat birer jylda tolyq qaıta qoıady dep aıtý da qıyn ba deımin. О́ıtkeni bul kúres ońaı kúres bolmaıdy. Aldyndaǵy ıtaıaǵyn ıt te ońaı alǵyza qoımaıdy emes pe?
Alaıda zańsyz jolmen elden shyǵarylǵan aktıvterdiń de, qarjynyń da Qazaqstanǵa qaıtarylaryna degen senim bar. Eń bastysy, memlekettiń yntasy barlyǵy qýantady. Memleket basshysynyń osyǵan ózi bas bolyp yntaly ekendigi qýantady, qýantyp qana qoımaı, senim uıalatady.
Qazirgi kezdiń taǵy bir áńgimesinde «nege túrmege jappaıdy, nege qamamaıdy?» degen pikirler de aıtylyp qalyp júr. Keńestik júıeniń Stalınin ańsaıtyn sııaqtymyz. Sóıtip, bir masaq bıdaı úshin tergeýsiz, sotsyz úkim shyǵaryp, túrmege on-on bes jylǵa qamaǵan, bolmasa birden atý jazasyna kesip jibergen sol stalındik júıeniń qaıtalanǵanyn qalaıtyndaımyz. Betin aýlaq qylsyn! Qaıtalamaıyq, qaıtalanbasyn! Sol stalındik júıeden eń kóp zardap shekken bizdiń halqymyz emes pe edi? Bizdiń Ata Zańymyz – Konstıtýsııada adam ómiri eń basty qundylyq ekendigi anyq jazylǵan.
Árıne, endigi arada zańnyń ústemdigin qamtamasyz etý baǵytynda júrgizilip jatqan reformalardyń qazirgi basty maqsaty – eń áýeli zań aldynda ár Qazaqstan azamaty birdeı jaýap beretindigin sanaǵa ornyqtyrý bolsa kerek-ti. Tipti ár qadamyńdy «men osy zańdy buzyp otyrǵan joqpyn ba?» degen kókeıde únemi turar osy bir saýalmen ólshep basýǵa daǵdylanǵanymyz abzal. Álbette, ol úshin Qazaqstan zańdarynyń qarapaıym adamǵa uǵynyqty da túsinikti bolýynyń mańyzy erekshe. Apta saıyn, bolmasa aı saıyn qabyldanyp, kúshine enip jatqan túrli zań ataýlyny quqyq qorǵaý salasynyń mamandarynan ózgeler tolyq bilip jatady dep aıtýdyń ózi bekershilik. Zańnyń ózi, eń bastysy, sol zańnyń maqsaty buqara halyqqa jete de bermeıdi.
Halyqtyń quqyqtyq saýatsyzdyǵy nemese zańdy bilmeýi zańsyzdyq áreketterge barýǵa bir sebepker bolsa, ekinshiden, keı jaǵdaıda quqyq qorǵaý salasy qyzmetkerleriniń de zańsyz áreketter jasaýynan narazylyq ta, júıege degen senimsizdik te azaımaı otyr. Osy oraıda qalyń buqaraǵa qoljetimdi bolatyndaı «Jadnama» (pamıatka) shyǵaryp otyrýdy qolǵa alǵan abzal bolady ǵoı dep oılaımyn. Mysaly, qazir kez kelgen emhana men dárihanaǵa bara qalsańyz, túrli aýrý jáne odan saqtaný joldary qysqa da nusqa túrde baıandalǵan jadnamalardy oqyp, keıde úıińe de alyp ketip kóp jaıdy bilesiń ári túsinigiń de keńı túsedi.
Oılap otyrsaq, biz ázirge zańdy tek quqyq qorǵaý organdary úshin ǵana jazyp, qabyldaıtyn sııaqtymyz. Al zań eń áýeli árbir qazaqstandyq úshin, azamattardyń múddelerin qorǵaý úshin jazylatyndyǵyn eskere bermeımiz. Sondyqtan «Qazaqstan azamatynyń nazaryna!» degen shaǵyn zańdyq túsindirmeler shyǵarýdy qolǵa alý ıgi is bolar edi. Mysaly, «Qazaqstan Respýblıkasynda mynadaı zań qabyldanyp, ol kúshine endi. Bul zańnyń maqsaty mynaý. Osy zańdy saqtaý – árkimniń mindeti. Eger de osy zańdy buzatyn bolsańyz, mynadaı jaza alasyz» dep qysqa da nusqa jadnamalar shyǵyp tursa, qarapaıym halyqtyń zańdyq saýatyn ashýǵa mol septigin tıgizer edi.
Qysqasy, jastarymyzdy tek zańmen tárbıeleý jolynan basqany kórip turǵan joqpyz. Muny aıtyp otyrǵandaǵy sebebimiz, ókinishke qaraı, san ǵasyrlyq dala demokratııasynyń «úlken turyp, kishi sóılegennen bez», «áke turyp – ul, sheshe turyp qyz sóılegennen bez» jáne de «arly sózge arsyz ǵana jaýap berer» degen ejelgi ulttyq qasıetimiz ben qaǵıdalarymyz qazaq dalasynyń keıbir kólderindeı tartylyp, sýalyp bara jatyr. Búginde urpaǵymyz áke-sheshesiniń aqylymen emes, «Internet» jelilerindegi kúni-túni úzdiksiz berilip jatqan nebir beıadamı aqparattar arqyly oı-sanasyn qalyptastyryp, boı túzeý ústinde. Bul úderiske qarsy turar bizde kúsh te, bilim de ázirge jeter emes. Sondyqtan endi máseleniń osy jaǵyna mán bermeı bolmaıdy.
Zańǵa qurmet – memleketke qurmet! Biz osy qaǵıdany eń áýeli ózimiz tereń uǵynbaıynsha, óz memleketimizdiń zańdaryn ózimiz tereń bilip, sol zańdy saqtap, sol zańmen ómir súrýdi úırenbeıinshe, qoǵamdaǵy berekesizdikter men zańsyz áreketterdiń shyrmaýynan shyǵa almasymyz anyq.
Jabal ERǴALIEV,
jazýshy, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri,
Senatorlar keńesiniń múshesi
KО́KShETAÝ
