Ashyq aqparatqa sýsap otyrǵanda memleket jáne qoǵam qaıratkeri Jaqsybek Qulekeevtiń «Qańtar oqıǵasy: Aqorda úshin kúres» atty saıası-tanymdyq jáne qańtar oqıǵasyn saralaǵan kitaby jaryq kórdi. Rasynda, qańtardyń qandy hronıkasyn bilý eshkimdi beıjaı qaldyrmaıdy. Sondyqtan halyqty shyndyqqa jeteleıtin aqparat qajet.
Kitap úsh bólimnen turady. Avtordyń kózi qaraqty, iri matematık retinde logıkalyq qurylymǵa júgingenin birden baıqaýǵa bolady. «Joqtan – bar bolmaıdy». Muny osy qańtar teketiresiniń logıkasynan túsinesiń. Bul uǵym bılik tranzıtiniń júzege asyrylýymen baılanysty qarastyrylǵan. Osy arqyly qańtardyń bastalýynyń ishki arhıtektonıkalyq logıkasyn túsine alasyń.
J.Qulekeev 2017 jylǵy 16 qyrkúıekti «Dál osy kúni bolashaq Prezıdenttiń kim bolatyny anyq sheshilgen edi», dep jazady. Sol kúni Q.Toqaev Senat tóraǵalyǵyna qaıta usynyldy. Avtordyń paıymdaýynsha, «Senat tóraǵalyǵyna qaıtyp taǵaıyndalýy onyń áleýetti Prezıdent ekenin bireý baıqady, bireý baıqamady».
Ras, saıasattyń janynda júrgen adamdardyń bári muny úlken saıası ózgeristiń basy dep uqty. Osy oıǵa bárimiz de kelgenbiz. О́ıtkeni bılikke kelý men ketýdiń ózindik joly bar.
Biraq kiltıpan osy jerde birden baıqaldy. Muny kózi qaraqty adamdardyń bári sezdi. Sebebi Elbasy, Tuńǵysh Prezıdent Senatqa ózi kelmeı, Prezıdent ákimshiliginiń basshysy Á.Jaqsybekovti jiberdi. Ol Nazarbaevtyń Senatqa joldaǵan usynys-hatyn oqyp berdi. Osy derekterdi keltire otyryp, J.Qulekeev Q.Toqaevtyń kásibı saıasatker jáne dıplomattyq qasıetterin daralap, sıpattaıdy.
«Tuńǵysh Prezıdenttiń arǵy oıyn túsingen ol ózine artylǵan senimge selkeý túsirmeı sóıledi», dep Q.Toqaev sózin mysalǵa alady. «Memleket basshysynyń salıqaly, kóregen saıasatyn iske asyrý – men úshin árqashan jaýapty jáne zor mártebeli mindet. Prezıdenttiń senimin aqtaýǵa bar kúsh-jigerimdi jumsaımyn».
Sózdi aıtý bar da, ony oryndaý bar. Sózine berik Q.Toqaev jolyna, ýádesine berik boldy. Saıasattaǵy ustanym – qyzýqandylyqty qalamaıdy. Sonda ǵana salmaqty sheshim qabyldaýǵa bolady.
Osy kezeńde aqparattyq shabýyl bastaldy. Onyń saıasattaǵy rólin tómendetý baǵyty júrgizildi. Muny J.Qulekeev ashyq jáne ashyp jazady. «Qazaqstan dıplomattarynyń kósh basshysy dese, endi bireýler «Nazarbaevtyń kóleńkesi» dep sıpattady. Mundaı materıaldardy ózimiz de san márte oqydyq. Kezinde ózim de «Toqaev – Nazarbaevtyń kóleńkesi emes», degen maqala jazǵanmyn.
Bul kezeńde Q.Toqaev joǵary bedelge ıe boldy. Avtor «Kremldiń saıası elıtasy» ony «Eýropalyq deńgeıden de joǵary dıplomat», dep jazdy. Mundaı teńeýler bireýlerge jaqty, bireýlerdiń shambaıyna batty. Biraq ýaqyt kerýeni keri aınalmaıdy.
N.Nazarbaev Q.Toqaevtyń kandıdatýrasyn qoldady jáne mundaı toqtamǵa qalaı keldi? Bul suraqqa da jaýapty J.Qulekeevtiń kitabynan tabasyz. Árıne, izbasar eń senimdi, adal tulǵa bolý kerek. N.Nazarbaev tájirıbeli saıasatker retinde kóp ekshep, kóp saralap, Toqaevtyń kandıdatýrasyna toqtady. Nege? Avtor bul suraqqa «Basqalardyń adaldyǵy bir tóbe de, onyń adaldyǵy bir tóbe edi», dep jaýap beredi.
Mine, osylaı J.Qulekeev qańtar oqıǵasynyń qandy hronıkasyn asyqpaı ashyp, Q.Toqaevtyń saıası portretin jasaıdy. Ol Memleket basshysynyń sheshim qabyldaýǵa asyqpaıtyn minezinen jaqsylyq nyshanyn kóredi. «Iá, aqyldy adamnyń sheshim qabyldaýy qashan da qıyn. Aqylsyz adam tez sheshim qabyldaıdy. Al aqyldy jeti ólshep, bir ret kesedi».
Kitapty oqyǵan saıyn oqıǵalar tizbegi jetektep, ózine qyzyqtyra túsedi. Bir taqyryp ekinshi bir taqyrypty ashyp otyrady. «Jabyq spektakldegi júıe soǵysy» atty taqyryppen berilgen saraptama maqaladan bılik tranzıtiniń ońaı bolmaǵanyn, teke-tirestiń qalaı bastalǵanyn bilesiń.
Avtor 2019 jyldy «Saıası toqyraýdyń shegine jetken kezi edi. N.Nazarbaev óz erkimen ketti», dep jazady. Q.Toqaev taqqa otyrdy. Menińshe, ol taq úshin kúresken joq. Taqty eńbegimen, úlken saıası mektepten ótkendigimen, halqyna adaldyǵymen jeńip aldy.
«Biraq ile-shala spektakldiń ekinshi bólimi bastalyp ketti», dep jazady J.Qulekeev.Ol ne spektakl? Kókeıde júrgen oılarymyz toǵysty. Saıası elıta moıyndaǵysy kelse de, kelmese de, ol Qazaqstanda ornaǵan qos bıliktiń ornyǵýy edi. J.Qulekeev ony «bılik sındromy» dep atapty. Shyndyǵy – sol. Prezıdent pen Tuńǵysh Prezıdent, Elbasy mártebesi jáne Qaýipsizdik keńesiniń tóraǵasy bolýy N.Nazarbaevtyń zań júzinde bıliktiń belgili bir bóligin óz qolynda ustap qalýyna múmkindik berdi.
«Konsensýns» degen uǵym bar, – dep jazady J.Qulekeev. – Jabaıy túsindirsek, bıliktegilerdiń jaqsy maǵynada bir-birimen ymyraǵa kelýi. Dálirek aıtsaq, konsensýs – spektakl. Drama dese durys bolady. Deı tura, konsensýs eshqashan da tragedııa janrynda jazylmaıdy».
Kitap osylaı qańtar oqıǵasynyń logıkalyq, hronıkalyq jolynyń qalaı bastalyp, qalaı aıaqtalǵanyna jaýap beredi. Odan ári avtor «Qazaqstan sındromynyń» syryn ashady. Odan «Halqyn súıgen tulǵa qýyrshaq bolmaıdy», degen taraýǵa aýysady. Osy taraýda Q.Toqaevtyń tolyqqandy saıası keskin-kelbeti kórinedi. Mine, avtor osy týraly oıly, nanymdy pikir qosady. «Q.Toqaev durys memlekettik saıasat qura biletin, sol saıasattyń adam bostandyǵy men ıgiligi úshin, turaqty damýy men órkendeýi úshin, barlyq alǵysharttardy qamtamasyz ete alatyn tulǵa ekenin taǵy tanytyp úlgerdi», dep jazady avtor.
Q.Toqaevtyń saıası platformasyn ashyp kórsetip, prınsıpti saıası ekonomıkalyq baǵyttaryn saralaı kele J.Qulekeev: «Memleket naryqtyq ekonomıkaǵa aralaspaýy kerek. Árıne, memleket tabıǵı monopolısterdiń jumysyn retteýi qajet», dep oı túıedi.
Qazir Q.Toqaev júrgizip otyrǵan saıasattan «jańa formattaǵy» prezıdenttiń beınesin kórgendeı bolamyz. «Toqaev tańdaǵan jol», «Alǵashqy jyldan arshyndy», «Qaıta júkteý prosesi», «Reforma jylynyń rezonansy», «Qańtarǵa ulasqan óliara» atty taraýlar Prezıdenttiń Jańa Qazaqstan qurý jolyndaǵy evolıýsııalyq ósýiniń qıyn da, syndarly joldarynyń tabıǵatyn tanýǵa múmkindik beredi.
«Shydamnyń da shegi bar. Joǵaryda aıtqan jeke taıtalastardy joımaǵandyqtan da, onyń arty eń úlken, eń basty qaqtyǵysqa – halyq pen bılik arasyndaǵy qaqtyǵysqa ıaǵnı qan tógilýge ulasyp ketýi múmkin», deıdi J.Qulekeev. Ras, qańtar oqıǵasy kezinde jurt túrli pikirde boldy. Prezıdent Q.Toqaevtyń sózin jan-jaqqa tartqandar da kezdesti. Máseleniń baıybyna barmaı, kúıe jaǵýǵa tyrysqan adamdardyń da bolǵany jasyryn emes. Oǵan tarıh, zaman lebi kýá.
Kitaptyń ekinshi bólimi «Qańtarda» dep atalady. Joǵarydaǵy suraqtarǵa osy taraýdan jaýap tabýǵa bolady. «Qańtar oqıǵasy shyn máninde qazaq eline syn boldy. Iá, ulttyń, egemendiktiń, táýelsizdiktiń basyna túsken qaraly qańtar tarıhymyzdyń HHI ǵasyrdaǵy eń azaly kúnderi bolyp qalmaq». Bul soıqannyń syry nede? Jańa jyldyń basynda typ-tynysh elimizdiń shyrqy buzyldy. Onyń bári J.Qulekeev kitabynyń logıkalyq arnasyn ashady. Sondyqtan da Qasym-Jomart Toqaevtyń bılikke kelý sátinen bastap qaraly qańtarǵa ulasqan teke-tirestiń kilti tabylǵandaı.
J.Qulekeevtiń jazýyna qaraǵanda, 4 qańtarda quzyrly organdardyń málimeti boıynsha ereýilshiler sany 37 myń adamǵa deıin ósedi. Tipti avtogaz baǵasy 50 teńge deıin túsiriledi. Biraq tolqý basylmady. Birte-birte saıası talaptar qoıyla bastaıdy. Dál sol kúni, «sherýler beıbit sıpattan arylyp, búlikke ulasty».
Kitaptyń qundylyǵy – derektiliginde. Mundaı aqparattar, ashyq aqparat kózderinde jarııalana bermeıdi. Aqparat alýdyń ártúrli joly bar. Avtor osy sıfrlardyń syryna úńiledi. Osylaı ómirsheń suraqtarǵa jaýap taba bastaısyń.
Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev elimizde qalyptasqan jaǵdaıǵa baılanysty málimdeme jasaǵanyn bárimiz bilemiz. Memlekettik ǵımarattarǵa shabýyl jasala bastady. «Bul óreskel qylmystyq áreket», dep jazady avtor.
Prezıdent halyqty sabyrlyqqa, jalǵan aqparatqa senbeýge shaqyrdy, halyqtyń zań aldyndaǵy ótinishteri men talaptary eskeriletinin, tıisti sheshimder qabyldanatynyn aıtty. Shuǵyl sharalar qabyldaý sáti keldi.
Áleýmettik-ekonomıkalyq ahýaldy turaqtandyrý úshin shuǵyl sheshim qabyldandy. Kitaptaǵy mysalǵa júginsek, azyq-túlik, benzın, dızel, suıytylǵan gaz baǵasyna 180 kúnge memlekettik retteý, al kommýnaldyq tarıfterdi kóterýge 6 aıǵa moratorıı engizdi. «Jeke tulǵalardyń bankrottyǵy týraly» zań ázirleýdi tapsyrdy. «Qazaqstan halqynyń qoryn» qurýdy júktedi.
Qysyl-taıań shaqta Prezıdent Q.Toqaev halyqqa ekinshi márte Úndeý jarııalady. Ashyǵyn aıtý kerek, qańtar qantógisiniń maqsaty men múddesi aıqyn boldy. Bul týraly Memleket basshysy málimdedi. Prezıdent Q.Toqaev sózi J.Qulekeev kitabynda tur: «Maqsaty – memlekettik ınstıtýttardy joıý, konstıtýsııalyq qurylymdy buzý, aqyr sońynda bılikti basyp alý bolǵan».
Avtor «Oqqa ushqandar umytylmaıdy» degen taraýynda qandy qyrǵyn kezinde japa shekkender týraly jany aýyra jazady. 15 qańtar kúngi Qazaqstan Bas prokýratýrasy málimdegen derekti keltiredi: «225 adam qaza tapty». Avtor jýrnalıster tapqan derekterdi de paıdalanǵan. Mysaly, «Vlast» jýrnaly 63 mert bolǵan azamatty aty-jónin aıqyndaıdy. Olardyń 46-sy – qarapaıym turǵyn, 17-si qarýly kúshter ókili.
Qaraly kúnderdiń jańǵyryǵy umytylmas. Osy kezeńde Prezıdent Q.Toqaev UQShU kúshterin shaqyrdy. Bul týraly da san-saqqa júgirtken aqparattar jetkilikti boldy. Onyń bar mánin túsiný úshin Prezıdent Q.Toqaevtyń Qazaqstan halqyna arnaǵan Úndeýinde aıtylǵan myna joldardy keltire keteıin: «О́zderińizge málim, UQShU-nyń Jarlyǵyn qujattarynyń negizgi erejelerine sáıkes Qazaqstan Konstıtýsııalyq tártipti retke keltirý, kómek berý úshin uıymǵa múshe memleketterdiń basshylarynan birikken bitimgerlik kúshterin engizýdi surady».
Rasynda solaı boldy. Memleketimizdiń egemendigin qorǵaý úshin Ujymdyq qaýipsizdik týraly shart uıymynyń ujymdyq bitimgershilik kúshteriniń 2030 adamy men 250 tehnıkasy kelip, qaýipsizdigimizdi qorǵaýǵa múmkindik berdi.
«Másimov isiniń máni nede?». Dúrbeleń jasaǵan «Jabaıy Arman», «Qyrǵynnyń artynda kimder tur?», «20 myń terrorıst qaıdan keldi?» jáne taǵy da basqa taraýlarda berilgen málimetterge taldaý jasaı otyryp J.Qulekeev óziniń kózqarasyn ashyq jazady.
J.Qulekeev kitabynda «úshinshi kúshtiń» paıda bolýy 2019 jylǵy Nursultan Nazarbaevtyń bılikti Qasym-Jomart Toqaevqa berýinen bastalady dep esepteıdi. Syn saǵatynda halqynyń qasynda qalǵan, el Prezıdenti Q.Toqaevtyń ómirlik ustanymdary men kúreskerlik qasıeti týraly avtor tolǵaqty oı aıtady. Qaraly qańtardyń hronıkasy ulttyń birigýine, bolashaq jolyn aıqyndaýǵa, ádiletti ári jańa Qazaqstan qurýǵa jol ashady.
Ýálıhan QALIJAN,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, akademık
